YAZ DOSTUM

Yaklaşık sekiz ay önce emekliliğimde Gelibolu’na yerleşmek için ilk adımları attım. Bu bayram tatilini de burada geçirdim. Elbette şöyle bir turlamak ve size tanıtmak iyi olur dedim. Önce kısaca bir tarih turu.

Gelibolu’nun geçmişinin Troya kenti kadar eski olduğu varsayılmakta. Yörenin eski adı “Critote”. Antik Çağ’da Keltler tarafından iskan edildiği için Eski Yunanca’da “Galliopolis” olarak adlandırılmış. Yani Galli (Kelt) ve polis (şehir). Keltler’in şehri. Adı ile ilgili çeşitli varsayımlar olmakla beraber benim en çok aklıma yatan bu. Bu isim, Türkçeye de Gelibolu olarak geçmiş. Antik çaĝlarda, keltlerin ardından tarih boyunca Galatlar yani Galli’ler, Venedik’liler, Cenevizli’ler, Katalan’lar, Bizanslı’lar ve son olarak da 1356’dan sonra Osmanlı’lar tarafından yönetilmiş. Böylesi çeşitli kültürlerin egemen olduğu bir ilçedeyiz.

Biraz daha yakin tarihe gelecek olursak 1892 tarihli salnameye göre o tarihte Gelibolu Sancağında 25.889 Müslüman, 64.029 Gayrimüslim olmak üzere toplam 89.918 nüfus var. Eski eserlerden, iç limanda onarılan bir havuz ve bir kule ki hala yerindeler, 12 cami, 4 mescit, 2 medrese, 1 kütüphane, 6 kilise, 2 havra, 11 tekke ve 1 Mevlevîhane bulunuyor. Diğerlerinin izleri hala duruyor ama kilise ve havraların izine rastlamadım.

Elbette Gelibolu denilince ilk akla gelen yüzyılın en büyük ve belki de en dramatik savaşlarından olan Çanakkale Savaşındaki rolü ve onun izleri. O ilerde tamamen ayrı bir yazı konusu olabilir, ben bugün yalnızca Gelibolu’nun merkezini gezmekle yetineceğim.

PİRİ REİS MÜZESİ

Gelibolu’ya elbette dünya çapında haritaları ile meşhur olan Piri Reis ile başlamak uygun olacaktır.
1465-1470 yıllarında Gelibolu’da doğan Piri Reis 30-35 yaşlarına kadar amcası ile birlikte Fransa ve İtalya’nın Güneyinde korsanlik yapmış. 1494 yılında dönemin padişahı II. Beyazıt’ın huzuruna çıkmış ve ondan sonra Osmanlı Donanmasın için çalışmaya başlamış. 1510 yılına kadar Akdenizlerde muhtelif seferlere katılan bir savaş kaptanı olarak görev yapmış. O dönemde daha sonra yazacağı Kitab-ı Bahriye kitabının taslağını oluşturmuş. 1511’de amcasının ölümünden sonra Gelibolu’na dönerek iki yıl boyunca haritaları ve kitabı üzerinde çalışmış. Piri Reis Müzesi görünen kulenin ikinci katı. Maalesef bilumum replikaların olduğu çok yetersiz bir müze. O nedenle müzeden pek bahsetmeden Piri Reis’i anlatmaya devam edeyim.

Kendi gözlemlerinden yararlanarak 1513 tarihli ilk dünya haritasını çizmiş. Görünen müzedeki kopyasından fotoğrafladığım Atlas Okyanusu, İber Yarımadası, Afrika’nın batısı ile yeni dünya Amerika’nın doğu kıyılarını kapsayan üçte birlik parça, bu haritanın günümüzde elde bulunan bölümü. Bu haritayı dünya ölçeğinde önemli kılan, günümüze kalmamış olan Kristof Kolomb’un Amerika haritasındaki bilgileri içeriyor olması rivayetidir.

Pîrî Reis, 1515-1517 arasinda bir kez daha donanmaya girip Mısır seferine katılmış. İskenderiye’nin ele geçirilmesinde gösterdiği başarılar ile padişah Yavuz Sultan Selim’in övgüsünü kazanmış ve sefer sırasında yenilediği dünya haritasını padişaha sunmuş. Bazı tarihçilere göre, Yavuz dünya haritasına bakmış ve “Dünya ne kadar küçük…” demiş. Sonra da, haritayı ikiye bölmüş ve “biz doğu tarafını elimizde tutacağız…” demiş ardından 1929’da bulunacak olan diğer yarıyı atmış.

Pîrî Reis seferden sonra, tuttuğu notlardan bahriye için bir kitap yapmak amacıyla yine Gelibolu’ya dönmüş ve derlediği denizcilik notlarını bir Denizcilik Kitabı (Seyir Kılavuzu) olan ve yukarıda görülen (müzeden replika) Kitab-ı Bahriye’de bir araya getirmiş. Kitab-ı Bahriyeden alınan yukarıdaki örnekler onun ne denli ince çalıştığını gösteriyor. Şimdi diğer detayları atlayıp böylesi birinin ölümüne gelelim.

Başarısız oldugu rivayet olunan Basra seferi sonrası suçlanmış. Kendisi bakımsız donanma ile denize açılmasının sakıncalarını dile getirdiyse de suçlu bulunmasına engel olamamış. Hizmet ettiĝi 3. Padişah olan Kanûnî Sultan Süleyman’ın fermanı ile 1554’te Kahire’de boynu vurularak îdam edilmiş. İdam edildiğinde 80 yaşının üzerinde olan Pîrî Reis’in terekesine de devletçe el konulmuş. 

ANTİKA TRAKTÖR MÜZESİ

Müzeye girerken pek fazla beklentim yoktu açıkçası. Girişin 50 TL olduğunu öğrenince iyice keyfim kaçtı. Ama Avrupa’da 2021 yılının en iyi düzenlenmiş Özel Müzesi ödülünü kazanmış olduğunu bildiğim için başladığım işi bitireyim dedim. Eski bir sardalya fabrikasının yerine yapılan bu müze itiraf etmeliyim ki bende Koç Müzesine benzer bir memnuniyet yaşattı. Önce Traktör Müzesini yıldızı olan 1884 ABD yapımı dünyanın ilki olan bu buharlı traktör ile başlayalım. Elbette çocukluğumuzun benzin pompalarının heyecanı ile devam edelim. 

Her bir traktörün yanındaki imalatı yapan ülke ve firma bilgisi, model, güç ve imalat yılı ile çalıştığı bölge bilgilerini içeren basit etiketler var. Bu bilgiyi yoğun olarak vermekten çok daha etkileyici bence. Traktör teknolojisinin 80 yıllık gelişimini izleyebiliyorsunuz. Her biri temizlenip boyanmış rengarenk traktörler müzeyi gezenleri çocuksu ve neşeli bir ortama çekiyor sanki. 

Mesela 1. fotoğraftaki traktör 1939 da Almanya’da üretilmiş ve yıllarca Çatalca’da çalışıp emekli olmuş, ikinci de Çatalca emeklisi, ilki ile aynı yaşta ama Amerikalı. . 

Müzeden çıkarken bu müzenin oluşmasında emek veren iş insanı Dursun Keskin’e gönül dolusu teşekkür ettim. Yani içimden ettim. 

Çıktığımda liman içindeki teknelerin arkasındaki sıra sıra meyhaneler bana göz kırpsa da benim işim gücüm var kardeşim. 

ALAATTİN KONSERVE

1928 yılında Alaattin Kemerli tarafından kurulmuş olan Konserve fabrikasının ilk satış binası. Firma ilk faaliyetine tuzlu balık imalatı ile başlamış. Daha sonra balık konserveciliğine başlamış ki bu konuda Türkiye’de ilk. Özellikle Marmara ve Ege Denizi sardalyalarını kendi geleneksel metotları ve kalitesi ile işleyen firma, Konserve kutularında kullandığı kadın figürleri ile ünlenmiş ve üç nesildir bir aile şirketi olarak faaliyetine devam ediyor. Epey zamandır denizin kenarında hayranlıkla baktığım bu binanın da Alaattin konservelerinin eski imalat yeri olduğunu yeni öğrendim. Şu anda kaderine terk edilmiş gibi görülüyor. 

GAZİ SÜLEYMAN PAŞA CAMİİ

Biraz da ruhani, rahmani yerleri gezelim artık. Halk arasında Büyük Cami olarak bilinen bu camii Orhan Gazi döneminde, Rumeli fatihi Gazi Süleyman Paşa tarafından 1358’de yaptırılmış. Bu anlamda İstanbul’daki camilerden çok daha eski. Cami 1676 ve 1889 yıllarında onarım görmüş ve orjinalliğini büyük ölçüde yitirmiş. Cami dikdörtgen planlı. Mihrap ve batı duvarı orijinalliğini korumakla beraber, ilk yapılışındaki özellikleri taşımamakta. Caminin kuzeybatı köşesindeki minaresi kesme taştan yapılmış ve tek şerefeli. Ayrıca minare çeşitli geometrik motiflerle bezenmiş. Yine de görülesi. 

GELİBOLU MEVLEVİHANESİ

Gelibolu Mevlevihanesi, içlerinde çile çıkarılan ve derviş yetiştirilen on beş Mevlevi asitanesinden biri. Bazı kaynaklara göre ise en büyüğü. Osmanlı devrinde, bir tarikatın veya tarikat kolunun merkezi durumunda olan tam teşekküllü büyük tekkelere asitane denirmiş. 

Mevlevihanenin günümüzde kalan iki büyük taç kapı ( Fotoğrafta yakın kapının içinden diğerini görebilirsiniz) ve aralarındaki oldukça geniş bahçenin yanındaki semahane geçmişte ne denli görkemli bir yer olduğunun göstergesi.

Mevlevihaneler, tarihte insanların manevi ihtiyaçlarını karşılamalarının yanında, kültür ve sanat merkezi olarak da işlev görmüş aynı zamanda Mevleviliğin Osmanlı coğrafyasında yayılmasını sağlamış. Gelibolu Mevlevihanesi 17. yüzyılda kurulmuş. Kurucusu yeniçeri ağalarından Kara Hasan Ağa’nın oğlu Ağazade Mehmet Hakiki Dede’dir. Mevlevihane kendisine izafeten Ağazade Dergâhı adıyla da anılmış. 

Semahanenin zemin katına kuzey ve güney cephelerinde iki büyük giriş kapısı var. Semahanenin ikinci katına ki mahfil diye anılır çıkan iki merdiven binanın batı cephesine ayrı bir güzellik veriyor. Bu merdivenler bana Galata’daki Kamondo Merdivenlerini hatırlattı. 

Alt katta biri 6 diğeri 9 sütun üzerine oturtulmuş kubbeler altında iki sema alanı bulunmakta. Mihrap oldukça sade görülüyor. Buna Mevlevilikte farklı bir isim de veriliyor olabilir tabi. Mihrabın yanındaki mermer sütunlarda oldukça ince işçilik var. 

İç mekân, kalem işi bitkisel motifler ve hat eserleriyle süslenmiş.  Etkilendim.

ÇİLEHANE

Özellikle Mevlana Celalettin Rumi’nin tasavvufi düşüncelerinden sonra yaygınlaşan bir başka mekan ise Çilehane. Çilehaneler tarikat yapılarında dervişlerin çile dönemleri için yapılmış, yalnızca küçük bir kapısı bulunan, penceresiz ve dar oda. 

Gelibolu’daki bu çilehaneyi önemli kılan ise İslam tarihinin önemli eserlerinden biri olan “Muhammediyye” adlı eserin burada yazılmış olması. Yazarı Yazıcıoğlu Mehmet Efendi. Kardeşi Ahmet Bican’ da yardımcı olmuş. Mehmet Efendi’nin Evreşe’ye yakın bir köyde doğduğu, eseri Gelibolu’da yazdığı, 1449 da bitirdiği ve 1451 yılında öldüğü biliniyor. Bunun dışındaki bilgiler yirmi yılı aşkın bir süredir mekanın temizliği ve korunması ile uğraşan kişinin anlattıkları:

Mehmet Efendi rüyasında Hz Muhammed’i görür ve bu kitabı yazmaya karar verir. Kardeşi ile birlikte bir kayaya bu çilehaneyi oyarlar. Mehmet Efendi buradan 7 yıl hiç ayrılmadan bu eseri yazar ki o sırada kardeşi onun ihtiyaçlarını karşılar. Pek yiyecek ihtiyacı yoktur Mehmet Efendi’nin. Evliya olduğu için bir günü bir zeytinle geçirebilmektedir. 7 yıl sonunda 500 yıldan fazla süredir hala İslam tarihinin en önemli kaynaklarından olan bu eser ortaya çıkar. İki yıl sonra da ölür Mehmet Efendi. Kitabın çoğaltılmasını kardeşi Ahmet Bican gerçekleştirir. Ortada üstteki fotoğraf çilehanenin ilk giriş odası. Yani yattığı ve kitabı kaleme aldığı oda.  Sağdaki de ibadet ettiği oda. Elbette görülen o pencere sonradan niş kırılarak açılmış. Mehmet efendinin burada yaşadığı zaman yokmuş. Muhammediyye 3 bölümden oluşan bir manzume. 1. Bölümde yaradılış, 2. Bölümde Hz. Adem’den Hz. Muhammed’e tüm peygamber ve 4 halifenin hayatı, 3. ve son Bölümde ise kıyamet anlatılıyor. 

Çilehanenin bahçesinde tulumbadan keyifle su içen bu kedi benim yüzüme su püskürtüp çıkardı beni bu rüyadan. 

NAMAZGAH

Çilehane’den sonra hemen yukarsındaki Fenerüstü meydanına çıktım. Bu meydandaki en önemli yapı bu namazgah.

1407 yılında İskenderun Bey tarafından yaptırılmış. Sefere çıkan Azep erlerinin (deniz savaş eri) topluca namaz kılmaları için yapılmış. Sayısı az olan açık hava camilerinin en önemli örneği kabul ediliyor. Mihrabı bir niş içinde. İlginçtir ki Ladikli Süleymanoğlu aşık tarafından yaptırılan kapının üzerinde Rumi bir yazıt var. Osmanlı Donanması sefere çıkmadan önce Hamzakoy’da toplanır, hazırlıkları da Fenerüstü Meydanında yaparlarmış. 

İlk fotoğraf meydana adını veren Gelibolu feneri. Çanakkale boğaz girişini kontrol edebilecek konumda bulunan Gelibolu Feneri denizden 34 metre yükseklikte kâgir bir bina ve 9 metre yüksekliğe sahip kulesinden oluşuyor ve çakan ışığı 15 deniz mili uzaklıktan görülebiliyor. 1856 tarihinde inşa edilmiş ve Osmanlı döneminde “kandil’ ile başladığı denizcilere yol gösterme işlevini, günümüzde teknolojiye uyumlu devam ettirmekte. İkinci fotoğrafta ise Fenerüstü Meydanından Hamzakoy’a bakış var. Hamzakoy, Hamzakoy olalı 12 Eylülden sonra Demirel ile Ecevit’in burada alıkonulduğu gün kadar meşhur olmadı. 

RUS ANITI

Bolşevik Devrimi sonrası 30 bin Beyaz Rus 1920-1921 yıllarında Gelibolu’da zorunlu bir gurbet yaşamış. Beyaz Ordu’nun General Kutepov komutasındaki kolordu 21 Kasım’da Gelibolu’ya doğru gemilerle yola çıkmış. İlk kafile 22 Kasım’da, Gelibolu’ya ayak basmış. Rusların üçte biri kent içinde yerleştirilirken, askeri birliklerin için Gelibolu’ya 8 kilometre mesafedeki bir arazide çadırlar kurulmuş. O dönemde Gelibolu Fransız ve Yunan işgal kuvvetlerinin kontrolünde imiş Ancak halk işgal kuvvetlerine göstermediği ilgiyi Beyaz Ruslar’a göstermiş. Çünkü onların da ülkeleri işgal edildiği için aynı kaderi paylaşıyorlarmış,

Türkler Rusları büyük bir hoşgörü içinde kabul etmiş. Türk kadınları, Rus kadın ve çocuklarıyla ilgilenmiş, gereksinim duyulan ev eşyasını onlara vermiş. Hatta Türk müftüsü de yerleşmeleri için camileri açmış. Ruslar, oturdukları evlerin duvarlarını kireçle boyayıp duvarlara anayurt manzaraları (Kremlin Sarayı vb.) çizerek yaşadıkları mekânı şekillendiriyorlarmış.

Şehir dışında oluşturulan askeri kamptan kente dekovil (küçük demiryolu) hattı kurulmuş. Liman, hamam, mutfak ve fırın inşa edilmiş. Askeri disiplin içinde eğitimler, törenler ve teftişler yapılmış. Okullar açılmış ve Rusya’daki eğitim programları uygulanmış. 800 kitaplı bir kütüphane ve okuma salonu da faaliyete geçirilmiş. Kentteki bin kişilik tiyatroda ve 2 bin 500 kişilik kamp tiyatrosunda aralarında Çehov, Gogol, Leonid Andreev gibi tanınmış yazarların oyunlarının da yer aldığı 80’den fazla oyun sahnelenmiş. ‘Birinci Kolordu Futbol Birliği’, ‘Kamp Birlikleri Futbol Birliği’, ‘Gelibolu Şehri Birlikleri Futbol Birliği’ kurulmuş. 23 futbol takımı ortaya çıkmış ve maçlar oynanmış. 

Dönüş vakti geldiĝinde Gelibolulular, General ve askerlerini marşlar eşliğinde yolcu etmiş. Rusların çoğu 14 Aralık 1921’e kadar Gelibolu’yu boşaltarak Sırbistan, Yugoslavya, Bulgaristan ve Tunus’taki Fransız kamplarına gönderilmiş. Ruslar ayrıldığında arkalarında 255 kişinin gömülü olduğu Büyük Rus Mezarlığı ve Rus Anıtını bırakmışlar. Anıt 2008 yılında yeniden inşa edilmiş. Halen bu anıta 22 kasımda gelen Beyaz Ruslar var. 

FRANSIZ ÖLÜTLÜĞÜ

Şunu belirtmeliyim. Ölütlük kelimesi bana yabancı. Garip ama daha önce hiç duymadığım bu kelime mezarlik/şehitlik için kullanılıyormuş.

1854-1856 yıllarında üç yıl süren ve Kırım harbi olarak bilinen Türk-Rus harbinde Türklerle beraber Fransızlar da savaşmış.. Savaşta ölen 5.000 Fransız askerinin anısına 1934 yılında bu mezarlık inşa edilmiş. Mezarlığın çevresi duvarla çevrili ve ortasında yüksek bir kule bulunmakta. 

Mezarlığın alt kısmında küçük bir bina (sağda üstte) var. Bu binanın içinde savaşta ölmüş beş bin Fransız askerin toplu kemikleri bulunmaktaymış. 

Oldukça bakımlı olan bahçesinde kademe kademe mermer mezarlar bulunmakta. Bunlar genelde Fransız ya da bu savaşa birlikte katılmış başka uluslara ait general ve yüksek rütbeli subaylara aitmiş.

Kimisi ülkesinden kaçar Beyaz Ruslar gibi kaçtığı ülkede gömülür, kimisi Anzaklar gibi başkası için savaşmaya gider, kaybedip o ülkenin toprağına gömülür, kimisi de bu Fransızlar gibi savaşa gider ama ne savaştığı toprağa ne de ülkesine gömülür. Yani ölümünün bile adaleti yok bu Dünyanın. Kimisinin 5.000 kişiyle ortak mezarı var kimisi tek başına yatıyor. 

SİNAN PAŞA TÜRBESİ

Yukarıda dediğime ilave olarak şunu da belirteyim; bazıları da sekiz köşeli 10 metre yüksekliğinde anıtsal bir yapıya karısı ile birlikte gömülür. Hamzakoy’a bakan bir tepe üzerindeki bu türbe Osmanlı Donanmasına 3 yıl Kaptan-ı Derya’lık yapan Sinan Paşaya ait. Gelibolu’da tersaneler kurdurup şehrin gelişmesine önemli katkılar sağladığı için türbesi buraya yapılmış. 

Arnavut Kökenli bir devşirme olan Paşa’nın doğum tarihi bilinmiyor. Aslında Güveyi Salih Paşa olarak da bilinmekte. Sebebi ise II. Beyazıd Amasya’da Şehzade iken kızı Ayşe ile evlenmiş olması. Yani önce damat sonra Kaptan-ı Derya. Allah yürü kulum demiş lakin 1504 yılında da yat oraya demiş. Ben gidip helalleşecektim ama zevcesi ile birlikte yattığı türbenin kapısı kilitli idi. 

Bu sefer klasik bir son yok. Artık reklam almaya başladım.

Böyle bir fotoğraf var. Bu fotoğrafı çektiğim yer Zeytin Cafe Bungalows Eceabat. Saros Körfezi kıyısında Gökçeada’ya yüzünü çevirmiş şahane bir mekan. Deniz, sessizlik, doğa, yeme-içme-yatma . Bir de İşletmecisi Şener Bey var ki dadından yinmez. Yolunuz düşerse mutlaka gidin. Selamımı söyleyin. Benim şişenin kalanını için. Çizdirdim be ya. 

Kastamonu’dan Karabük yönünde giderken Karabük’e 12 km kala sağda üzerinde Yörük Köyü yazan bir tabela göreceksiniz. Daha önce girmediyseniz mutlaka girin. Önce eski bir mezarlığın arasındaki dar bir yoldan geçerek yaklaşık 1 km sonra “Yörük Köyü” nün meydanına varacaksınız. Köyde 100-300 yıl yaşında yüze yakın konak var. Bunun yanı sıra Yörük ve Bektaşi kültürünün günümüze yansımaları açısından önemli izler.

Köyü gezmeye bu Ahşap minareli cami ile başlayalım. Daha sonra Çökön Meydanı. Meydanındaki ilk restore edilmiş konak Muratoğlu konağı. Tabi hikaye kısmına da de köyün tarihi ile. Yörükler Orta Asya’dan Kayı boyunun Karakeçili aşireti olarak bölgeye gelmişler ve 15. yüzyıl sonuna kadar göçer durumlarını sürdürmüşler. Daha sonra Osmanlı hem düzenli vergi alabilmek hem de ağırlıklı Rumların yaşadığı bölgede dengeyi sağlayabilmek amaçlı olsa gerek iki merkeze yerleşmeleri sağlanmış. Safranbolu ve Yörük Köyü. İki ayrı kadılık. Yörük köyünde yaşayanlar önceleri tarım ve ticaret 19. yüzyıldan itibaren de Padişahın bir anlamda muhafız alayına muhafız temin ederek gelir seviyelerini oldukça yükselmişler. Bu konakların çoğunluğu da özellikle II. Abdülhamid döneminde yapılmış.

Yine aynı meydanda bulunan başka bir konak; Çeyrekgil Konağı. Bu konağın önündeki büst önemli bir sanatçıya ait. La Diva Turca’ya. Yani Dünyada 20. Yüzyılın en önemli sopranolarından biri olan Ayşe Leyla Gencer’e.

Aslında Leyla Gencer’in babası Hasanzade İbrahim bey Yörük Köyünden. Leyla Gencer 1928’de Polonezköy’de doğmuş. Annesi ise Polonyalı Katolik bir ailenin kızı olan Alexandra Angela Minakovska. Konağın adı ise ailenin daha sonra aldığı Çeyrekgil soyadından geliyor. 10 Mayıs 2008’de Milano’daki evinde 79 yaşında kaybettiğimiz Leyla Gencer’in cenazesi Milano’da La Scala Operası’nın Santa Babila Kilisesi’nde düzenlenen kalabalık bir törenden sonra vasiyeti doğrultusunda krematoryuma götürülerek yakılmış.

Leyla Gencer aynı zamanda köyün diğer ünlüsü stilist Cemil İpekçi’nin annesi ile de akraba. Cemil İpekçi’nin İsmail Cem ve Apdi İpekçi ile baba tarafından kuzen olduğunu düşünürseniz köyün meşhur yelpazesi daha da büyüyor. Köyün son ünlüsü Gülgün Feyman ile konuyu kapatalım.

Daha sonra meydandan tarihi çamaşırhaneye doğru yürüyelim. ben yürürken yol boyunca da birkaç fotoğraf çektim.

ize çamaşırhaneyi koruması altına alan Ender Beyin anlattıklarını aktarayım:

300 yıllık çamaşırhanenin içinde çamaşırların yıkandığı bir platform var. Bu platform Bektaşilerin 12 imam inancına ithafen 12 köşeli yapılmış. Herbir kenarında bir kişi çamaşır yıkıyor. Platformun özelliği bununla bitmiyor. Kenarların yüksekliğinin farklı boydaki kadınlara kolaylık için farklı yapılması ve her bir köşeden ortaya olan % 2 eğim nedeniyle çamaşırların sularının birbirine karışmadan ortadaki deliğe gitmesi de dönemin mühendislik harikası olarak değerlendirilebilir.

Çamaşırlar kül ile ve platformun üzerinde görülen sopa ve saplı kasenin yardımı ile yıkanıyor. Çamaşır için kullanılan sular çamaşırhanenin bir duvarında olan iki büyük ocakta ısıtılıyor.

Çamaşırhanenin duvarındaki bir pencereye toprak büzlerle gelen su taştan ustaca yapılmış bir dağıtıcı ile 3 köşede bulunan kurnaların çeşmelerine geliyor. Durulama için kullanılan bu kurnaların herbiri çamaşır miktarına göre kullanılmak üzere farklı büyüklükte.

Dördüncü köşeye ise çamaşır yıkamaya gelenlerin getirdikleri odunlar konuluyor. Son olarak çatıya yakın bu ahşap ızgaraların yükselen buharın dışarı çıkmasını sağlamak için olduğunu söyleyelim.

Duvarda görünen fotoğraflar ise yörük ağalarına ait. Yani her yıl ağustos ayında düzenlenen köyün toplu yemeğinin sponsorlarına.

Sonra Çamaşırhanenin alt tarafındaki köyün en yaşlısına uğruyorum. Bu konak tam üç asırlık. Buradaki konakların başka yerde rastlanmayan bir özelliği de cumbalar için üç sıra payanda kullanılması.

Çamaşırhaneden dönüşte Kasım Sipahioğlu konağına uğrayın derim. Onu özel kılan altında yaprak sarması ve gözlemesi muhteşem olan Filiz Teyze. Tabi bir de konağın içini gezdiren güler yüzlü oğlu. Sonra tekrar meydana dönüp oradan Kurşun taşı oklarını takip ederek yukarıya çıkmaya başlıyorum. İlk rastladığım bu Osmanlı Çeşmesi.

Onun hemen karşısında merkez camii var. Köyün diğer camiini en başta paylaşmıştım. Bu köye yerleşen Yörükler Bektaşiliğe sıcak bakmışlar yıllar boyunca ama bu II. Abdülhamit sonrası değişmiş. Ancak caminin ön narteksindeki nişler, renkli boyama resimler, çiçekler hala Bektaşiliği çağrıştırıyor. Yangın söndürücülerin arasındaki bu tulumbanın camiye emanet edilmesi de Anadolu’da sık rastlanan bir adet.

Kurşun taşı buraya kadar çıkmama değmedi ama ben bir kaç fotoğraf daha çekme fırsatı buldum en azından. Ama siz bu eziyeti çekmeyin derim.

Çanakkale Savaşlarını daha iyi kavrayabilmek amacıyla yarımadayı 2 gün boyunca karış karış gezdim. Açıkçası dramın büyüklüğü nedeniyle elim yazmaya pek gitmedi. Ama hem henüz gitmemiş olanlara rehber olsun hem de daha önce muhtelif sergilerdeki şiarım olan “BEDELİNİ BİLMEYEN, DEĞERİNİ BİLMEZ” gereĝi yazmak daha doğru diye düşündüm. Yaklaşık bir yıl içinde bu küçük coğrafyada boşuna giden kayıtlara göre yaklaşık 500.000 can. Boşuna diyorum çünkü bu kayıpların yarısını veren itilaf devletleri hiçbir sonuç almadan kös kös geri dönmüşler. Canını veren diğer yarı yani vatanını koruyanların ise bu fedakarlıkları kısa bir süre sonra padişahın bir kararıyla boşa çıkarılmış.ÇANAKKALE

ŞEHİTLERİ ANITI

Bu gezime Abide ile başlamak en doğrusu olur diye düşündüm. Burayı gezip duygu seline kapılmamak mümkün değil elbette. Önce kısaca tarihçesine bakalım;

1943 yılında Millî Savunma Bakanlığı proje yarışması düzenlemiş. 37 projenin katıldığı yarışmayı 1944’te İstanbul Teknik Üniversitesi’nde öğrenci olan Feridun Kip, Doğan Erginbaş ve İsmail Utkular’ın projesi kazanmış. Ancak inşaatına başlanması konusu defalarca meclis gündemine gelmesine rağmen mali sıkıntı nedeniyle her defasında ertelendiği için ancak temeli 17 Nisan 1954’te atılabilmiş.

Bozuk malzeme kullanımı, ihale süreçlerinin uzaması ve ödenek ayrılaması nedeniyle sonunda açılan bi kampanya ile halktan toplanan paralarla tamamlanıp açılışı 21 Ağustos 1960 tarihinde yapılabilmiş.

Abideye 1971 yılında bir savaş müzesi ilave edilmiş, 2002 yılında ana kaidenin ayaklarındaki rölyefler, 2004 yılında tören alanı ve sembolik şehitlikler yapılmış. 2005 yılında restorasyondan geçen anıt, 2007 yılında bulunduğu alana yeni şehitlik inşa edilmesiyle şu anki şeklini almış.

Yani anlayacağınız Milliyetçilik konusunda mangalda kül bırakmayan bir millet bu büyük kahramanlık destanı için bir anıtı tam 64 yılda tamamlayabilmiş. Bu süre içinde savaşa katılan tüm itilaf devletleri çok sayıda anıt ve şehitliğini yıllar önce inşa etmiş yarımadanın bir çok yerine.

Abidenin tamamlanmasında kampanya sırasında cansiperane çalışan ve çok büyük katkı veren sanat Güneşi Zeki Müren’i burada anmadan geçmek olmaz. 

Abideye her zaman akın akın insanlar geliyor. Bu maneviyatı hep yüksek olan bir millet için çok doğal. Bu coşkuyu doğru yönlendirmek kaydıyla tabi. Şehitlik kısmında il il sınıflandırma yapılmış. İyi de olmuş lakin kulak misafiri olduğum bazı öğretmenlerin öğrencilerine maalesef doğru olmayan bilgilerle bu özgürlük savaşını soykırım olarak anlatması veya bir başkasının olayı tamamen dine döküp adeta cihat olarak ilan etmesi işin tadını kaçırıyor. Yukarıda bahsettiğim coşkunun suyunu çıkartmak tam da bu. 

Abide ile ilgili son notum abidenin karşısındaki rölyeflerin oldukça iyi olduğu ve tamamının detaylı incelenmesi gerektiği. 

ERTUĞRUL TABYASI

İtilaf Devletlerinin temel hedefi Çanakkale boğazını gemilerle geçip İstanbul’a ulaşabilmek. Çanakkale Savaşları üç aşamadan oluşuyor. Önce yapılan Deniz harekatı başarısız olunca iki aşamalı çıkarma ile kara harekatı. Ben ilk olarak güney cephesini yani yarımadanın boğaz tarafını gezeceĝim. Deniz harekatı 19 ve 25 şubat tarihlerinde boğazdaki özellikle topçu tabyalarının bombardımanı ile başlıyor. Ertuğrul tabyası boğazın girişinde Saddülbahir’de İngiliz ve Fransız donanmasını ilk karşılayan tabya. 

Tabyanın kalıntıları 2006 yılında toprak üstüne çıkartılmış ve şehitlik olarak düzenlenmiş. Tabya 25 şubat bombardımanında ağır kayıp verip tamamen susuyor. tabyanın hemen karşısındaki mezarda yatan Er Halil İbrahim savaşın ilk şehitlerinden olmalı.

Ertuğrul tabyasında beni çok etkileyen bir kahramanı size tanıtmak istiyorum.

İkiz Koyu’na çıkan 2.500 kişilik İngiliz Birliği’nin karşısına emrindeki 250 kişi ile dikilen ve onlara 32 saat direnip şehit olan Pilot Yüzbaşı Yusuf Kenan Efendi bu yakışıklı adam. Atatürk ile aynı yaşta.

O bir devrin battığı ve doğduğu yerde, silah arkadaşlarıyla birlikte şehit olduğunda 34 yaşında.
1902 yılında mezun olduğu Harbiye’nin kapısından üniformasıyla çıktığı günden beri, hiç durmadan çarpışarak, payına düşenleri barut, kan, kin, toz toprak ve içindeki özlemleri toplayarak. Üstelik tespih taneleri gibi dağılmış bir ülkenin peşinde. Hayat kocaman bir cephe hattı gibi uzanıyor gözlerinde. Trablusgarp savunmasında, Balkan Harbi’nde, Gelibolu Cephesi’nde hep en önde.

1881 Edirne doğumlu. 23 yaşında iyi eğitimli, çakı gibi Osmanlı subayı. Kalpağı ve pos bıyıklarıyla bir Türk bahadırı. Gözleri çakmak çakmak. Memleketin zor günleri. Zehra Hanım’la yaptığı evlilik ve geride bıraktığı eşine, çocuklarına hasret bir ömür. Adı tarihe yazılırken aklında her daim ailesi, kalbinde kızlarının nefesi.

Bu yaşanan yüzlerce binlerce hikayelerden biri, hikaye derken bile insanı utandıran türden.

Tabyanın hemen yanındaki 26. Alay ve Yahya Çavuş şehitliğine de bir göz atmakta yarar var. Bu şehitlik Seddülbahir kalesi ve deniz harekatı sırasında İngilizlerin ilk çıkartmayı yaptığı Ertuğrul koyunun da en iyi görüldüğü yer.

HELLES MEMORIAL

Bu anıt Ertuğrul Tabyasının sırtını dayadığı Gözcü Baba türbesinin bulunduğu tepede. İngilizlerin yaptığı 30 metreyi aşan yüksekliği ile en büyük anıt. Deniz savaşı sırasında, mezarı olmayan, denize düşen, yanan ve kaybolan 20.763 İngiliz. Avusturalyalı ve Hintli asker için yapılmış. Hepsinin adı anıtı çevreleyen duvarın üzerinde var. Yapılış tarihi 1924.

KANLIDERE ŞEHİTLİĜİ

Daha sonra Saddülbahir’den Ecaabat’a kadar gördüğüm her ara yol ve tabelaya girerek gittim. Yol üzerinde bir çok şehitlik var. Yalnızca bazılarından bahsedeceğim.

Bu şehitlik dönemin harita komutanı Şevki Paşa tarafından hazırlanan ve buradaki şehitlerin gömüldüğü bölgeyi de gösteren harita baz alınarak yapılmış. Önce harita günümüz uydu görüntüleri ile örtüştürülmüş, sonrasında jeoradar taraması yapılarak şehitligin sınırları belirlenmiş. 2022 yılında tamamlanmış. Bunca yıl bekleyip bu kadar çalışma gerekir miydi sorusuna siz cevap verin. 

Buda hemen yakınındaki Soğanlıdere şehitliği. 

HAVUZDERE ŞEHİTLİĜİ VE ANITI

Yol üzerindeki Alçıtepe, Şahindere ve Hava Şehitliklerine de uğrayarak boğaz kenarındaki bu Havuzlar şehitliği ve Anıtına ulaştım. Şehitliĝin hemen karşısındaki kamping alanı mola için uygun göründü gözüme. Yine haklı çıktım. Süper bir menemen, kendi yaptıkları nefis bir beyaz peynir, bahçeden yeni toplanmış hıyar ve domates, yeni demlenmiş bir çay. Benim gibi bir gezgin başka ne ister ki! 

RUMELİ MECİDİYE TABYASI

Seyid Onbaşı bu savaşın herkes tarafından bilinen kahramanlarından biri. O Rumeli Mecidiye Tabyasının bir neferi ve sizi heykeli karşılıyor tabyaya yaklaştığınızda. 

İkinci fotoğraf Rumeli Mecidiye Şehitliği ve anıtı. Asıl şehitlik 200 metre ilerde imiş ama buraya taşınmış. Önde görülen mezar ise Feyzi Efendinin. Kim bu Feyzi Efendi diyeceksiniz. III. Selim zamanında yaşamış bir mimar, matematikçi ve devlet adamı. Çanakkale Boğazındaki kalelerin güçlendirilmesiyle görevlendirilmiş. 19 Şubat 1807 de İngiliz Donanması boğazı geçince de idam edilmiş. Biz buna Osmanlı Usulü Demokrasi diyoruz. Bizimkinden hallice. 

Bu da tabyanın genel görünüşü. 18 Mart 1915 de İtilaf Devletlerinin en güçlü deniz saldırısında topların menzili yetmediği için kullanılamamış. 

İlk resim topların dönme raylarını, ikinci resimdeki kanal ise tepeden gelen suları toplayıp direk deniz gönderiyor. Barutun ıslanmaması için. 

KİLİTBAHİR KALESİ

Güney cephelerinin son noktası Kilitbahir kalesi olacak. Aslında en güçlü deniz saldırısının olduğu 18 Martta dahi bu Kaleye pek iş düşmemiş. Batıklara bakıldığında boğazın bu noktasına kadar yalnız 3 geminin ulaşabildiği anlaşılıyor. Saphir, Mariotte ve HMS L7. 

Fatih Sultan Mehmedin emriyle 1463-1465 yılları arasında Çanakkale Boğazının bu en dar bölgesine karşılıklı iki kale yapılıyor. Anadolu Yakasına Sultaniye kalesi ve Rumeli tarafına Kilid-ül Bahir yani deniz kilidi. Kalenin dış surlar arasında kalan ana yapısı üstten yonca yaprağı şeklinde. Soldaki kule ise 1561 yılında Kanuni Sultan Süleyman’ın kalenin büyütülmesi talimatı ile yapılmış ve sarı kule diye biliniyor. 

Kale sularının içinde bazı heykellerle dönem canlandirilmaya çalışılmış ancak pek başarılı bulmadım açıkçası. Ama ana kule içinde çelik konstrüksyon olarak oluşturulmuş 6 kattaki bilgiler ve balmumu heykeller oldukça başarılı idi.

Balmumu heykel Piri reis, çalışıyor ve Osmanlının o nadir bulunan kellesini alacağını henüz bilmiyor. İkinci fotoğrafta ise sarı kulenin içindeki harita. Çok hoş ama orijinal mi bilemedim.

Ve son olarak kilit, bahir ve kalesi

ÇANAKKALE DESTANI TANITIM MERKEZİ

Güney cephelerini cumartesi günü gezmistim. Hafta sonu nedeniyle çok kalabalık idi ve kendimi o savaşın içinde olanların yerine koyabileceğim sessizliği yakalayamadım. Bu nedenle kuzey cephelerini pazartesi gezmeyi yeğledim. Denizden başarılı olamayan ve 18 Mart 1915 de kesin bir hayal kırıklığına uğrayan itilaf devletleri bu kez de kara savaşı için çıkartma kararı verirler.

Çanakkale Kara Savaşları belkide göğüs göğüse yapılmasına rağmen karşılıklı centilmenlik de içeren Dünya’daki tek muharebe örneğidir.

Ben bu savaşı biraz da sağ sol çatışması olarak görmüşümdür. Bir tarafta sağ yani emperyalist güçler ve onların kandırdığı sömürgelerden gelen bıyığı terlememiş gençler. Diğer tarafta ise sol deneyimli subaylar ile özgürlük için mücadele eden ve düşmana kıyasla daha aydın gençler. Aydın diyorum çünkü Galatasaray, İstanbul Erkek, Pertevniyal, Abdurrahmanpaşa gibi dönemin önemli liselerinin öğrencilerinin neredeyse tamamı cephelere koşmuş ve o dönem hiç mezun vermemiş.

Kuzey cephelerine yeni açılan bir tanıtım merkezi var. Sergilenen materyal ve belgeler çok değerli ancak çok dağınık ve uygun yönlendirmeler olmadığı için olayı bir bütün olarak verebilmekten uzak. Yine de görülmesi gerekir. Ama merkezde benzerleri bulunan resimdeki afişle ilgili bir kaç laf etmek isterim. Çok şey anlatan bir afiş. İngiltere bu ve sergilenen benzeri afişlerle Avustralya ve Yeni Zelanda’dan asker toplamış. Sanki tatile gönderir gibi ölüme göndermiş çocukları istila etmek istediği ülkenin üzerine. Toprağını özgürlüğünü savunan Mehmetçiğin gözünü budaktan sakınmayıp canı pahasına savunacağını bile bile.

ARI BURNU-ANZAK KOYU

Kara harekatı 25 Nisan 1915 Tarihinde iki ana noktaya çıkartma ile başlar. Seddülbahir’e İngiliz ve Fransızlar çıkarken, Anzaklar Arı Burnuna çıkarlar. Seddülbahir’de 5 hazirana kadar olan süreçte ağır kayıplara mal olan bazı ilerlemeler kaydedilse de, Arı burnunda çok dik olan arazi ve güçlü savunma ile Anzak kuvvetleri içeriye ancak 1 km sızabilir. Bu harekatın temel hedefi iki çıkartma kuvvetlerinin yarımadanın iki bölgesine de hakim Alçıtepe’de birleşmesidir ki, bu hedefe çok uzak kalırlar. Ben önce sahilden ikinci ve son çıkartmanın yapıldığı Suvla koyuna kadar gideceğim. Daha sonra ise yamaçlarda Mustafa Kemal komutasındaki 57. Alayın mucizeler yarattığı yerleri gezeceğim.

Savaşın önemli aşamalarının yaşandığı yerlere İngilizce /Türkçe yaklaşık 5 metreye 3 metre büyüklüğünde yazıtlar konmuş. İyi de olmuş. Lakin özellikle ışığın ters geldiği yerlerde okunması çok zor. Bu şikayetimi yetkili yerlere bildirdim. Arı burnunda Atatürk’ün aşağıdaki muhteşem söylemi yazıyor:

“Bu memleketin toprakları üzerinde kanlarını döken kahramanlar. Burada bir dost vatanın toprağındasınız. Huzur ve sükun içinde uyuyunuz. Sizler, Mehmetçiklerle yan yana, koyun koyunasınız. Uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen analar! Gözyaşlarınızı dindiriniz. Evlatlarınız bizim bağrımızdadır. Huzur içindedirler ve huzur içinde rahat uyuyacaklardır. Onlar, bu toprakta canlarını verdikten sonra, artık bizim evlatlarımız olmuşlardır.”

Liderlik budur, insanlık budur.

Arı burnundaki Anzak mezarlığında bu çınarın altındaki bir mezarın başına oturuyor, gözlerimi kapatıp onu dinliyorum
“Adım Eithan, Yeni Zelandalıyım. 19 yaşındayım. Bir gün köyden Queenstown’a indiğimde gördüm o afişi. O an karar verdim gitmeye. Eve gittiğimde annem karşı çıksa da babam bunun onurlu bir şey olduğunu ve benim ile gurur duyduğunu söyledi. Yaklaşık 1,5 ay sonra bir akşam Limni adasından gemiye bindim. Sabaha karşı 20-25 kişilik bir botla sahile hareket ettik. Yarımız daha sahile varmadan vuruldu. Komutanın kazın emrini hatırlıyorum. Bu çınarın hemen arkasında idim. Ama o zamanlar beni gizleyecek kadar büyük değildi. Yaklaşık yarım metrelik bir çukur kazdım. Önümde üç ceset kum torbası gibi duruyordu. Yüzü bana dönük olanla dün akşam sigara içmiştim. Her taraftan kurşunlar yağıyordu. Ben daha bir tek kurşun dahi atamamıştım. Üç saat kımıldamadan durdum. Sonra sanki bana seslenildiğini duyar gibi oldum. Üniformamı çıkarttım. Beyaz atletimi çıkartıp silahın süngüsüne takıp ellerimi kaldırarak ayağa kalktım. O an sağ omzumda ve böğrüme de bir yanma hissettim. Her yanım kan, annemin gözleri yaşlı, babamın içini kemiren bir gurur. İşte benim kısa hayatım ve uzun ölümüm.”

Sahil şeridinde gittiğinizde ağırlıklı olarak Anzak mezarlıkları var. Bu sahil yaklaşık 100.000 kişiye mezar olmuş. Bu mezarlıklarda biri Shell Green Mezarlığı. Shell Green, Arıburnu bölgesinin en güneyinde denize doğru uzanan meyilli ve geniş bir arazi. Adını Türkler tarafından sık sık mermi (shell) yağmuruna tutulmasından alıyor. Bu mezarlıkta 1 İngiliz ve 408 Avustralyalı yatıyor. İngiliz komutanları olmalı. Yaş ortalaması 20’nin altında.

Şu anda son çıkarmanın yapıldığı Suvla Koyuna bakan Büyük Kemikli burnundayım. Arıburnu ve Seddülbahir çıkartmaları sonrası ilerleme kaydedemeyen itilaf kuvvetleri hem arazinin daha uygun olması hem de bölgenin İstanbul ile bağlantısını kesmek amacı ile buraya 6 Ağustos 1915 tarihinde 4 tabur askerle çıkarma yapıyor. İlk çıkarma sırasında çok fazla kayıp veren itilaf kuvvetleri bu çıkarmada hiç kayıp vermiyor. İkinci pano Büyük Kemikli Yazıtı.

57. PİYADE ALAYI VE CONKBAYIRI

Yarbay Mustafa Kemal komutasında özellikle Suvla Çıkarması sonrasında mucizeler yaratan alay. Ölümüne savaşan lakin gerektiğinde yaralı düşmanını kucağında taşıyan Mehmetçikler. Bu anıtla başlamak istedim 57. Piyade alayının şimdikilerle kıyaslandığında çok mert kalan savaşı anısına.

Conkbayırı’na ilerlerken karşıma çıkan Lone Pine Mezarlığı ve Avustralya Anıtı işgal döneminde yapılmış ve adını bölgede savaş sırasında bu tepede tek olarak duran bir çam ağacından alıyor.

Gazi’nin bu unvanı aldığı yani şarapnel parçasının önünde duran saatin bir ülkenin kaderini belirlediği yerde Ata’nın çıkarma yapılan bölgeyi incelerken çekilen o meşhur fotoğrafının çekildiği an ölümsüzleştirilmiş. Conkbayırı’na geliyorum. Buranın önemi Anzak Güçleri ile 57.Alayın en yakın (25 metre) tam anlamıyla göğüs göğüse savaştığı yer olması.

Ata’nın geriye kaçmakta olan askerleri durdurup neden kaçıyorsun diye sorması, cephanelik bitti cevabı üzerine cephaneniz bittiyse süngünüz var, süngü takıp yere yatın demesi çınlıyor kulağımda. Daha sonra bir söyleşisinde bizimkiler süngü takıp yere yatınca onlarda yere yattı. O an 261 rakımlı tepeyi vermeyeceğimizi anladım demiştir. İkinci fotoğraftaki Conkbayırı’ndaki siperler. Bu siperlerdeki askerlere o düşmanın o sırada hiç beklemediği taarruz emrini şu sözlerle vermiştir Ata;

Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar kaim olabilir.

İnsan bu sözlerin kendisine söylendiğini düşünüyor ister istemez. Bir de bu emri veren O Kumandan’ın, emrindeki tüm Mehmetcikleri canı kadar seven O Kumandan’ın bu emri verirken çektiği acıyı elbette.

İtilaf kuvvetleri 9 Ocak 1916 tarihinde yarımadadan çekildiler.

Tilkiler sıcaktan su için yollara çıkmış. Anafartalar savaşlarının Ağustos ayında olduğunu bildiğim için bunu söylemekten utanıyorum ama bende gezecek takat kalmadı. Gezemediğim, gezip anlatamadığım yerler mutlaka var. ama her TC vatandaşı gelip bu havayı koklamalı zaten.

Uzun bir süre sonra bacaklarıma güvendim ve Truva’yı 25 yıl sonra tekrar gezmeye karar verdim. Hemen şunu ifade etmeliyim ki şu meşhur savaşın burada olup olmadığı hatta olup olmadığı bile kesinlik kazanmamıştır. Gerek saha düzenlemelerini ve gerekse yakınına kurulan ve sahadan çıkanların sergilendiği müzeyi fevkaladenin fevkinde buldum.

Truva denilince ilk akla gelen Homeros’un İlyada’sında bahsi geçen Truva savaşı ve o savaşın en önemli simgesi Truva atıdır. Dev ahşap bir atın içinde kaleye giren askerlerin kentin ele geçirilmesinde önemli rol aldığı düşünülür. Yani şöyle düşünün; yobaz ve faşist askerlerden oluşan bir gurup demokrasinin içine saklanıp laik cumhuriyete sızarak onu ele geçiriyor. Truva’yı önemli kılan özellik MÖ 3.000- MS.500 yılları arasında 3500 yıl boyunca zaman zaman kesintiye uğrasa da 10 ayrı medeniyeti misafir eden bir yerleşim olması.

MÖ 3000-2000 yılları arası ilk 3 katmanında Truva Denizsel bir kent merkezidir yani ağırlıklı deniz ürünleri ile beslenen bir kent.. Aynı zamanda deniz yoluyla uzak diyarlar ile ticaret de yaparlar. 90 metre çap ile başlayan büyüklüğü bu dönemin sonunda 9.000 m2 ye ulaşır ve büyük bir yangınla sona erer. Bu yangının izlerini hala görmek mümkün. İlk fotoğrafta 2. ve 3 katmanı işaretlenmiş olarak ve ikincide ise 2. katmanın “megaron” denilen tek odalı evlerinin temellerini görebilirsiniz.

Koruma altına alınan bu bölge 3. katmanın sonundaki büyük yangının izlerini taşıyor.

MÖ 2000-1700 yılları arasındaki 4. ve 5. katmanlarda deniz ticaretinin azalması ile diğer Anadolu kentleri ile ilişkiler artmıştır. Bu nedenle bu dönem Anadolu Karakterli kent kültürü olarak adlandırılır. Bu dönemde de en az 7 büyük yangın çıkmış ve sonuncusu bu döneminde sonunu getirmiştir. Bu dönemde kale surları 18.000 m2 alanı çevrelemektedir.

İlk fotoda 4 ve 5. katman kale surları ve kale giriş kapısı ve ikincide ise buranın 4000 yıl önceki hali.

MÖ 1700-1200 yılları arasındaki 6. ve 7. katmanda ise zenginliği ve anıtsal yapıları ile kent altın çağını yaşamıştır. Bu dönemde kent yüksek ķültürlü bir kenttir. 200 x 300 m lik surlarla çevrili 60.000 m2 lik alanı ile 100 km lik çevrede en büyük yerleşimdir artık. 6 katman büyük bir depremle sonlanır. 7 katmanın sonunda o katmanda bulunan yangın izleri ve ok uçlarının yoğunluğu savaş ve talana işaret etmektedir ki bu savaş büyük bir ihtimalle meşhur Truva savaşıdır. Daha sonra kent 500 yıllık bir sessizlik dönemi geçirir. Resimde 7. katmanda bulunan ve Luwi mührü olarak bilinen mühür var. Bu mühür MÖ 1130 yılına tarihlenmektedir ve tunç çağının bilinen en eski yazılı belgesidir. 

Troya krallarindan birinin kızı olan Poyksena’nın kurban edilişini tasfir eden bu kabartma nedeniyle onun adıyla anılan bu lahitin içinden 40 yaşlarında olduğu tahmin edilen bir erkek ceseti çıkmış. Tahminim o ki olsa olsa lahti kırıp içine giren definecinin arkadaşının keleğidir. 

Lahit kabartmaları gerçekten çok iyi imiş. 

MÖ 700-85 yılları arasında bu kez yunanlılar tarafından inşa edilen şekliyle 8. Katman oluşur. Dönemin en önemli anıtsal yapısı Athena tapınağıdır. Bu dönem ise Romalıların istilası ile sonlanır. Aşağıdaki fotoğraflarda bu döneme ait Knidoslu Afrodit heykelini ve Athena tapınağının tavan süslemeleri var. .

MÖ 85-MS 500 yılları arasında Roma kenti olarak 9. Katman oluşur. Şu anda en net görebileceğiniz yapılar da bu döneme aittir. Athena tapınağı metop kabartmaları ile ünlenir. Klasik roma kentlerinde bulunan tüm anıtsal yapıların olduğu bir kenttir artık. Peşpeşe iki deprem bu dönemin sonunu getirir. Fotoğrafta döneme ait odeon ve bir kabartma ve bir kuyu.

700 yıllık bir suskunluğun ardından son katman olan 10. katman MS 1200 de bu kez Bizans yerleşimi ile başlar ve bu dönem de 300 yıl sonra Osmanlıların bölgeyi ele geçirmesi ile biter. Osmanlı döneminde herhangi bir yerleşim söz konusu olmaz. Yazıyı o dönem surlarının dıştan ve içten görüntüleri ile bitirelim.

Müzzesini mutlaka gezin. Bir hayli modern bir müze. Uğramazsanız kızarım.

Datça’dan demir alıp yelkenle Simi’ye 3 saatte vardık. Tekne ile pasaport ve gümrük işlerini eğer orada bir aracı ile yapmazsanız oldukça fazla zaman alıyor. Bir hayli de masraflı açıkçası. Ayrıca Tilos ve Nisiros’ta gümrük olmadığından çıkış için tekrar Simi’ye gelmemiz gerektiğini de öğrendik. Böylelikle ilk dersimizi almış olduk. Adaları gezmek için oldukça sıkı bir ulaşım ağı olan Yunan Ada hatları Vapurlarını 🙂  kullanmak çok daha akıllıca bence.

Simi 12 adalar zincirindeki adalardan biri. Osmanlı döneminde adanın adı Sömbeki olarak geçer. Bu ismi adada üretilen ve sünger avcılığında kullanılan sağlamlığı ve hızı ile ün salmış Sümbek adı verilen gemilerden gelmekteymiş.

Bu fotoda Portofino gibi olmuş.

Adanın varlığına ilk olarak Homeros’un İlyada’sında rastlıyoruz. MÖ 411 yılının ocak ayında Sparta gemilerinin Atina gemi filosunu yendiği Simi savaşının bu ada açıklarında yapıldığı antik çağ tarihçileri tarafından kayda alınmış. Ada Roma ve Bizans imparatorluklarından sonra 1373’de Rodos şövalyeleri tarafından fethedilmiş. Sonra 1522 de Osmanlı, 1912 de İtalya ve 1948 de Yunanistan.

Nüfusu 2.500 civarında olan adanın tek yerleşim yeri olan kasabada oldukça renkli görüntüler var. Adeta legodan yapılmış gibi. Şuraya iki tane de gece fotosu koyayım.

Sezon dışı olduğu için kasaba pek hareketli değildi, hatta statikti.

Tek hareketli olan sallanan teknelerdi. Biz bu durumu avantaja çevirip sezonda üzerine minderler atılıp içkiler içilen tıklım tıklım olan bu mavi boyalı merdivenlere sere serpe yayıldık.

Gün deniz günümüz Kahvaltıdan sonra adanın doğusundan güneyine inmeye başladık. Bir saat içinde ilk durak Saint George koyu. Deniz muhteşem. Üç yanın dik yamacla çevrili karadan ulaşmanın oldukça güç olduğu bir koy. Sezonu Açtım haliyle.

Daha sonra Symi’nin güneyindeki Osmanlının Harami Ada dedigi Seskli adacığını geçip Manoramitis Manastırının bulundugu koya gidip geceyi alargada geçirmeyi planladık. Seskli ile adanın arasından geçerken hava ve deniz durumu bizi kaygılandırdı ama koyda manastıra karşı yemek bizi keyiflendirdi.

Manastir düşündüğümün çok daha ötesi büyüklükteydi. Symi adası 13 kilise ve onlarca şapeli ile dinin oldukça önde olduğu bir ada. Bunların bir kısmı da Roma döneminden. Ben bu safsatayı kafamdan atıp şahane günbatımının kızıllığına cevirdim yüzumü.

Sabah rüzgar haritaları bize planınızı değiştirin dedi. Biz de Simi’den çıkış yaptık ve kalan süreyi Bencik koyunun şahane sularında geçirdik. Bu arada koy girişindeki Minik Dişlice adasını çok sevdim. Tam dişime göre. 

Genişliği 6-7 metre uzunluğu 30-40 metre olan bir çıkmaz sokak. Ebe Zeynep Sokağı. Şimdilerde araba park alanı olmuş bu sokak bir zamanlar bir kaç neslin oyun alanı idi. Aralık derdik. Babam bu sokakta oynarken dedem sokağın başına tükürür bu kuruyunca oyunu bırak dükkana gel dermiş. İkinci Dünya savaşı yıllarından bahsediyorum. Bizim çocukluğumuza kadar yani elli yıl sokaktaki çocuk sesleri hiç susmadı.

Benim çocukluğumun aralık kadrosu şöyle idi. Ağır Abiler, Ömer Yağız’ın en küçüğü Suat, Fırıncı Topal Amcanın oğlu Kadir Kara ve İhsan Ercankal. Nadiren oyunlara katılırlardı. Bıyıklar terlemiş, hormonlar hareketlenmişti. Kim koşacak topun peşinden. Bir yaş bile çok farkederdi o yaşlarda. 30 yaşındakileri yaşlı, 40 yaşındakileri ahı gitmiş vahı kalmış, 50 yaşındakileri bir ayağı çukurda sanırdık. Ana kadro ben, Koca Ziraatci Mehmet Amcanın Hikmet, Yine Ziraatçi Erdoğan Amcanın Mehmet, Ayakkabıcı Cemal Amcanın Aydın ve Kadir Kaptanın kardeşi Orhan Kara idi. Erdemir Örüklü, Nevzat Ersoy, Tansel Özlü, Nevzat Hocanın oğlu Engin ve Meyhaneci Hasan’ın oğlu Aziz de kadroda yer bulurdu. Kadro sıkıntısı olduğunda da daha ufak olanlar dolgu malzemesi olarak kullanılırdı.

Ağırlıklı olarak futbol oynanırdı. Zaman zaman mors veya baş versiyonları ile misket veya met dediğimiz çelik çomak, nadiren de yakan top, istop veya dokuz taş. Koşu ve okçuluk gibi olimpik sporlara merak sandığımız dönemlerde olmuştu elbette.

En sadık seyircimiz hemen hemen hepimizin ebesi olan Hanife Hanım teyzemizin kocası Hasan Amca idi. Sokağa bakan camın arkasından kafasını uzatarak bize doğru bakardı. O sırada bizi mi yoksa boyranaltında çektiği denk kayıklarını mı görürdü orasını bilmem.

En büyük hasmımız ise Emekli Albay Nuri Bey idi. İleri derecede parkinsondu. Bazen sessizce evinin sokağa bakan kapısından elinde bastonuyla fırlar, vurmaya çalışır, bazen yukarıdan üzerimize su döker, bazende koca kafalı çocuklar, osurmukçu çocuklar diye bas bas bağırırdı pencereden. Ben de şimdi sözlerini hatırlamadığım ama onun için yazdığım bir şiir okurdum ona aşağıdan.Tabi o zamanlar bize inat yapıyor sanırdık ama yıllar sonra hepimiz “başı kaldırmamak” deyiminin anlamını keşfettik.

Soğangöz’ün Mehmet Amca sokağa girince herkes sus pus olur, o bahçe kapısından girene kadar hareket bile etmezdi. Sert adamdı velhasıl. Bahçesine top kaçınca almaya bile çalışmazdık, oyunu bitirir dağılırdık. Bir de o kocaman camlarına hergün defalarca top çarpan iki dükkan vardı. Biri adını bilmediğim yorgancı amca diğeri Kuaför Semiha abla. İkisi de kıyımsızdı. Eğer top camlarına çok sert geldi ise topu alıp biraz söylenirler, sonra geri verirlerdi biraz dikkat edin diye. Sevgili ebemiz Hanife anamız ise birinin ağzından kötü bir laf çıkarsa müdahale ederdi yalnızca, ha bir de Cuma sela okununca hadi oyunu bırakın camiye gidin derdi.

Büyüklerin hepsi göçtü gitti. Nur içinde yatsınlar. Biz toz toprak içinde sokaklarda koşuşturan son mutlu çocuklardık belki de.

Astronot Niyazi,
Arnavut Niyazi,
Nanemolla Niyazi,
Mızmız Niyazi,
Solak Niyazi,
Domdom Niyazi,
Niyaziler…

Gelin 50 yıl öncesinin aralığına. Jübile yapacağız. 

Dün Dünya Kanser Günü idi. Bunu bir slogan yerine 10 yıldır bunu yaşayan biri olarak farkındalık yaratacak bir şeyler yazmak istedim. Bir gün bir şikayetiniz ile ilgili veya yalnızca kontrol amaçlı olarak doktora gittiğinizde oluşan şüpheler sonunda yapılan tetkiklerle bu kulübe üye olabilirsiniz. İlk şokun etkisiyle asla şu üç şeyi aklınızdan geçirmeyin:

1. Neden benim başıma geldi sorusu. Hemen cevaplayalım. İlk sebep genetik kotlarınız. “Neden benim genetik kotlarım böyle” ise “Neden Dünya’ya geldim” sorusu ile eşdeğerdir ve sizi bir paradoksun içine sokacaktır. YAPMAYIN. Elbette sigara, beslenme alışkanlıklarınız, gıdalarla aldığınız bir takım kimyasallar, soluduğumuz havanın kalitesi hatta dünya görüşünüz, yaşam felsefeniz gibi onlarca farklı cevap da verilebilir bu soruya. Ama bu psikolojiden kurtulmanın en iyi yolu tamam sizden alalım da söyleyin etrafınızda sevdiğiniz dost ve akrabalarınızdan hangisine verelime cevap vermenizdir.
2. İkinci tehlike genelde keşkelerdir. Geçmişte yaptıklarınızla ilgili pişmanlıklar sizi daha çok karamsarlığa sürükleyecektir. YAPMAYIN, Böyle bir durumda kendi seçimlerinizden oluşan geçmişinizi inkar kendinizi inkar anlamındadır ve bu süreç geçmişten çok geleceğinize, hastalığınızı bilmeden önceki beklentilerinize, planlamalarınıza ve her şeyden çok da hayallerinize odaklanmanız gereken bir süreçtir.
3. Teslim olmak. Bu asla ama asla yapılmaması gereken bir eylemdir. Hep bunun geçici olduğuna odaklanmalı, hayatınıza elinizden geldiği kadar eskisi gibi devam etmeye çalışmalısınız. Şu sıralar sıkça kullanılan bir deyimle ifade etmek gerekirse UMUT HAKKI‘nızı hep diri tutmalısınız.

Teşhis konulduktan sonra yalnızca 1. Evre olması halinde ilaç kullanımı, radyoterapi veya bir operasyonla tedavi süreci başlayacaktır. Kanser tipine bağlı olarak bu kısa süreli tedavi akabinde önce üç sonra altı ay ve son olarak da yıllık kontrollerle işi atlatmanız ihtimali yüksektir. Bu durumda genellikle 5 yıl sonra bu süreci unutmaya bile başlayabilirsiniz. YAPMAYIN, En azından ilk teşhis konduğundaki keşkelerinizi gözden geçirin ve kontrollerinizi asla ihmal etmeyin.

Eğer 2.veya 3. evreyseniz en azından bir seri kemoterapi işin olmazsa olmazı. Benim durumum operasyon sırasında başka bir organda farklı bir kanserin tespiti ve civar lenflere de yayılmış olması nedeniyle hemen ağır bir kemoterapi süreci başladı.

Bu aşamada Gen analizi yaptırmanız ilerde yapılacak tedavileri için çok önemli

Bu evrede olmanın anlamı hayatınızın tamamında en iyi ihtimalle kontrolleri sürdürmeniz gerektiğidir. Bu noktada Kemoterapi ile ilgili bir kaç şey söylemekte fayda var. Kemoterapi kişiye bağlı olarak saç dökülmesi, deri döküntüler, ishal, kabız, kan değerlerinin düşmesi, halsizlik, iştahsızlık (koku ve tat değişimi nedeniyle) gibi yan etkilere sebep olacaktır. Bunlarla yaşama tutunabilmek için başetmeniz gerektiğini asla unutmayın ve yan etkilere tedavi bitene kadar moralinizi bozmadan direnin

Bu süreçte kilo kaybı olmaması için zorlanarak da olsa beslenmenize dikkat etmeniz çok önemli. Tedavi bittikten sonra yine kontrol süreci başlayacaktır.

Kontrol sürecinde yıllar sonra bile 4. Evreye geçtiğinize dair bulgular ortaya çıkabilir. Yani hastalık başka bir organa metastaz yapmış olabilir. Şurası bir gerçektir ki 4. Evre bir kanser hastası her zaman 4. Evre bir kanser hastasıdır. Ancak özellikle günümüzün oldukça gelişmiş tedavi yöntemleri ile hala herşey bitmiş değildir ve daha yıllarca yaşamanız ihmal dahilindedir. Bu noktada artık size tanrı misafiri olarak gelen bu konuğun hep sizde kalacağı kesindir. Birlikte yaşamanız gerektiğiniz için onu artık düşman olarak görmenizin bir faydası yoktur. Bundan sonraki yürüyüşünüz birlikte olacaktır. Bir o öne geçecektir bir siz ama asla birbirinizden uzaklaşmadan ikinizi de kazanamayacağı bir yarışı sürdürmek zorındasınızdır. Benim yaygın kemik metastazı ile 4. Evreye geçmemin üzerinden tam 8 yıl geçti.

Bu süreç insan, doğa sevginiz ve yaşam sevinciniz ile ilgili bir imtihandır. Bu noktada önemli bir tavsiyede bulunmak zorundayım.

Sağlık sigortası. Evet bu maddi olarak şu an sizi zorlayabilir ama otomobilinizin kaskosunu da yapmayıverin mesela ama mutlaka bütçenize uygun bir poliçeniz olsun. Dünya’daki tedavi gelişmelerine ulaşabilmek ve zaten zorlu olan bu süreçte oldukça pahalıı olan tedavileri alabilmek için bu önemli.

Son olarak söyleyeceğim şey şu; geçirdiğim 3 farklı kanser, 3 metastaz, aldığım yaklaşık 150 immünoterapi, 60 Kemoterapi, 60 radyoterapi, 20 Akıllı ilaç tedavisi ve 30 defa MR veya PET sonuçlarını bekleme stresine rağmen, yalnızca bir akşam güneşin batışını bir kadeh şarap veya bir tek rakı eşliğinde izlemek bile tüm çekilenler değiyor ve kendimi şanslı ve kazanmış hissetmeme sebep oluyor.

NOT: Lütfen geçmiş olsun benzeri yorum yapmayalım. Dedim ya 4. Evre kanser hastası her zaman 4. Evre kanser hastasıdır. Geçmez yani

Kitabın yazarı Vala Nurettin. 1901 yılında Beyrut’ta doğmuş. Babası Beyrut Valisi Nurettin Bey. Galatasaray Lisesinin orta bölümünü tamamladıktan sonra – ki Nazım Hikmet ile bu okulun hazırlık sınıfında tanışmış- 1916 yılında Bankacılık öğrenmek için 2 yıllığına Avusturya’ya gidiyor. Döndükten sonra Maliye bakanlığında çalışsa da bu işi sevmiyor. Yayıncılık işine giriyor. 1 Ocak 1921 de Nazım Hikmet ile birlikte kaçak olarak Anadolu’ya geçmek üzere İnebolu’ya gidiyorlar. Anadolu’da Bolu’ya Fransızca öğretmeni olarak atanıyorlar. Aslında bu bir nevi sürgün. Çünkü İstanbul’daki gençleri milli mücadeleye çağıran uzun bir şiir Matbuat Müdür Muhittin Bey tarafından 10 bin adet bastırılıp dağıtılınca o kadar büyük bir etki yaratıyor ki , Ankara herkesin Ankara’ya geleceği ve izdiham oluşacağı kaygısıyla bu iki kafadarı Maarif Vekaletine devredip Bolu’ya göndermekte buluyorlar çareyi. Orada da mutlu olmayıp iyi bir eğitim görmek için 1921 sonunda Moskova’da alıyorlar soluğu. 1926 yılında yurda dönüp roman, hikaye, fıkra yazarlığı ve çevirmenlik yapıyor. 1967 yılında İstanbul’da vefat ediyor.

Nazım’la yaşadıklarını anlattığı bu kitabın 180 sayfalık bölümü “Meydan” dergisinde tefrika ediliyor. Ölümünden sonra vasiyeti üzerine eşi tarafından kitap olarak yayınlanıyor. Kitabın 57-81 sayfaları arasında Nazım’ın Dünya görüşünü önemli ölçüde etkileyen İnebolu’da geçirdikleri günleri anlatıyor.

Va-Nu (yazılarında kullandığı isim) kısmını onun çok hoşuma giden ve uzun yıllarını beraber geçirdiği iki Türk şairi ile ilgili değerlendirmesi ile bitireyim.

” Hayatı tren yolculuğu farz ediniz. Kompartımanda birçok insan oturuyor Kiminin sırtı lokomotife dönük. Geçilmiş yerleri seyreder dururlar. Bunlar, doğuştan gericilerdir. Hep eski zamanla uğraşırlar. Bunlar, doğuştan gericilerdir. Hep eski zamanla uğraşırlar. Mesela şair Yahya Kemal’i örnek gösterebilirim. Hatta bana bir gün demişti ki:

Ömrümüz hatıralardan ibarettir. Ömrü ileriye doğru uzatmak pek elimizde olmadığına göre, kendimizi geçmişe verip uzun yaşamalıyız. Benim tarihle uğraşmam işte asıl bu sebepledir.

Tren yolcularından kiminin yüzü ise, lokomotife dönüktür. Böyleleri ilericidirler. Hele pencerenin yanında oturup başını yaslayan adam, yalnız ve yalnız ileriyi görebilir. Nâzım’ı da ruh yapısı bakımından bu sonuncu tip hayat yolcularından saymakta isabet vardır. Gözleri varılacak yönde bir şeyler umduğu, beklediği ve hayalinde kavuşma sahneleri yaşadığı için, pencereden geriye doğru kayan ve kaymış bulunan manzaraları şaşılacak şekilde umursamıyor; hemen unutuyordu“

Hemen söyleyeyim ben bir gözümle uzun yaşamak için tarihe bir gözümle de hayaller için lokomotife bakanlardanım. Bu aralar Hibrit moda.

İnebolu’da geçirdikleri günlerle ilgili kısma onların İnebolu’da çektirdikleri ve AI ile restore edilen tek fotoğrafları ile başlayalım. 1 Ocak 1921 tarihinde Sirkeci iskelesinden Yeni Dünya Vapuru ile Vala Nurettin, ve ünlü hececi şairler Faruk Nafiz ve Yusuf Ziya ile birlikte İnebolu’ya hareket ederler. İnebolu’nun çok kalabalık ve hareketli olduğu yıllar. Milli mücadele için buraya gelenler Ankara’dan gelecek izin doğrultusunda Anadolu’nun içlerine geçiş yapabilmektedir. İzin birazda Nazımın dayısı Ali Fuat Paşa nedeniyle olsa gerek yalnız Nazım ve Vala’ya çıkar.

Birlikte geçirdikleri günlerin akşamında İnebolu Gençler Mahfiline gider ve vatan sevgisi içeren şiirle okurlar. Yukarıda belirttiğim baskısı yapılan şiir de belki bu günlerde yazılmaya başlar. O günlerde İnebolu’da bulunan “Spartakistler” denen 1. Dünya Savaşı sırasında Almanya’da Marksistler tarafından kurulan bir muhalif gurupla tanışırlar. Bu gurup başta daha sonra CHP’den Milletvekili olan Ahi Evren (Sadık Ahi)olmak üzere bambaşka bir dünya görüşü olan bu guruptan çok etkilenirler ve belki de bu Nazım Hikmetin ilerleyen yaşlardaki düşün dünyasında önemli izler bırakır. 1929 da yazdığı “Yürüyen Adam” şiiri Ahi Evren’in özümsediği yürüyüşüne yansıttığı görüşleridir sanki

Alnı yukarda
kırmızı boyun atkısı rüzgârda,
yürüyor.
Yürüyor adım adım
Yürüyor ağır ağır
yürüyor…  

Rüzgâr deniz gibi köpürüyor
esiyor deniz rüzgâr gibi.
Akıyor iki yandan ışıklar
düşen yıldızlar gibi.  

Sesler geliyor derinden
kalbin uzak sahillerinden:
-Nereye gidiyorsun yavrum benim nereye?
Dön sevgilim,
dön kardeşim,
dön evimin erkeği, dön geriye..  

Yürüyor o
ıslıkla kızgın bir ölüm marşı çalarak.
Yürüyor o
gövdesi bir gemi gibi yükselerek, alçalarak.
Yürüyor adım adım
Yürüyor ağır ağır
yürüyor…  

Kim bilir
belki bir daha sokmayacak parmaklarını
dizi dibinde dikiş diken kardeşinin sarı saçlarına,
ve belki bir daha altında yatıp
güneşe giden yeşil bir yola bakar gibi bakmayacak
gürgen ağaçlarına…  

Yürüyor o, yürüyor.
Açık geniş adımlarla arşınlıyor yolları.
Ağır iki balyoz gibi sallanıyor kolları.
Kıllı göğsü bir kalkan gibi kabarık..  

İşitmiyor artık
hep ayni tahta masanın başında akşamlayan
hasta topal dostların
kalbe karanfil ruhu gibi damlayan
sözlerini  

Çıplak
iki bıçak
gibi çekmiş yüzünde gözlerini
yürüyor, düşmana doğru.
Yürüyor adım adım.
Yürüyor ağır ağır,
yürüyor…

28 Ocak 1921 de izni çıkması ve 100 lira harcırah gelmesinden sonra İnebolu’dan yün çorap, pantolon ve o güne kadar giydikleri fes yerine birer kalpak alarak zorlu kış şartlarına rağmen Vala Nurettin ile birlikte yola çıkarlar. Dağlara doğru yürürken biraz ad ilk defa gördükleri Anadolu’yu betimleyip “İnebolu” şiirini yazarlar:

İki arkadaş tuttuk dağlara giden yolu,
Öyle yükselmişiz ki, sahilde İnebolu
İnce sokaklarıyla ufaldıkça ufaldı.
Minareler bir çizgi, camiler nokta kaldı.

Evleri birbirine giren şehri içinde
Ufuklar genişledi önümüzde git gide;
Denizi kucaklayan iki açık kol oldu.
Rüzgar esti denizin suları yol yol oldu.

Yığılmıştı yollara yığınla yaprak;
Yaprakların üstünde sendeleyip kayarak
Dağın son kayasının dibine varabildik.
Bu tepede bu kaya mağrur bir baş gibi dik!
Çıkıp onun üstünden bakabilirsek eğer,
Güzel İç Anadolu görünecekti bize.
Bunu nakşetmek için bir anda kalbimize
Son adımı atmadan gözümüzü kapadık.
Gözümüz açılınca karşımızdaydı artık
Sisli vadileriyle rüyalı Anadolu.

Görüyorduk uzaktan dereye inen yolu;
Sağ yanında bir çayır, solda çam ağaçları.
O kadar yakın ki dağların yamaçları
Dereye düşen bahar bir daha çıkamamış.  

Yukarıda yeni kıyafetleri ile Kastamonu’da bir fotoğrafçıdan çektirdikleri resim var. 9 günlük bir yürüyüşün sonunda Ankara’ya varırlar.

Onların İnebolu’daki bir günlük hayatlarını gözümüzde canlandıralım, üstelik Nazım’ın yaş gününde.

15.01.1921 günlerden Cumartesi. Oldukça soğuk bir kış günü. İnebolu’da Karadeniz Oteli’nin köhne bir odasında Nazım köy pazarı kurulduğu sokakta erkenden başlayan seslerle uyanmış, perdeyi aralayıp güneşin içeriye girmesine müsaade etmiş ve gözlerini kısarak dışarıya bakıyor. Anadolu’da olmanın heyecanı ile o günün 19. yaş günü olduğunu bile hatırlamıyor. Yandaki yatakta doğrulup gerinen can dostu Vala ve otelden çıkıp hemen karşıdaki karakola imza için girdiklerinde kimliğinde doğum tarihini gören genç bir zabit farkında o gümün Nazım’ın doğum günü olduğunun. Her gün yaptıkları yoklama imzası sonrası Vala ile birlikte denize tarafına yürüyorlar ve çeşmenin önündeki merdivenden aşağıya inip sol taraftaki fırından bir somun ekmek alıp şekerciden aldıkları helvayı ikiye böldükleri ekmeğin içine koyuyorlar ve yar başındaki balıkçı kahvesine çay içmeye gidiyorlar. Sonrasında Abaş tepeye çıkıp İnebolu’daki tek fotoğraflarını çektiriyor ve en tepedeki pelit ağacının dibinde Abaş baba türbesi şiirini yazıyorlar.

Derdimizi duyunca onu salık verdiler;
Bize onun yerini köylüler gösterdiler…
Gösterip dediler ki ufuklarda coşunca fırtınaların kalbi,
Annesinin boynuna sarılan çocuk gibi,
Yolcusu gelmeyenler koynuna sokulurmuş,
Abaş Baba her derde bir teselli bulurmuş…  

Karanlık sularda boğulurken yolcular,
Günahkar Karadeniz onun yerini arar,
Eteğine sürürmüş inleyerek yüzünü.  

Ziyaretine gittik onun bu cuma günü,
Öyle azametli ki Abaş Baba Türbesi,
Üstünde bir çatı yok, gökler onun kubbesi,
Mehtap onun kandili, yıldızlar onun mumu,
Tepede bu mezar cennete bir kapı mı?
Derdimize teselli buluruz diye belki,
Dikenli dallarına biz de iplik bağladık,
Biz de köylüler gibi huzurunda ağladık.

Ardından tepeden inip köy pazarına uğruyorlar. Nazım etrafındaki her şeyi, gördüğü her suratı dikkatle inceliyor, her kahkahaya, her hıçkırığa, her cıvıltıya dönüp bakıyor. Hepsini özenle beyninin bir köşesine yerleştiriyor, çıkartıp koymak için daha sonra yazacağı binlerce dizenin en uygun yerindeki kafiyesine. Biraz elma, armut biraz da nar alıyorlar, en iyisinden en ucuzundan değil de, en çok ihtiyacı olduğunu düşündüklerinden. Akşamüstü İnebolu Gençler Mahfilinde gece yarısına kadar sürecek bir münazaranın içinde buluyorlar kendilerini. Gün bitmeden hemen önce kırmızı kaşkollu bir adam konuşmasının tam sonuna gelmişken Vala’dan aldığı tüyo ile kendini dikkat ve hayranlıkla dinleyen Nazım’a dönüp bağırıyor “İyi ki doğdun Nazım” diye.

İYİ Kİ DOĞDUN NAZIM VE İYİ Kİ 124 YILDIR YAŞIYORSUN.

Hatırlarım koştuğunu Avara yamaçlarında,
Beyaz kurdelesi var örgülü saçlarında,
Ne de çabuk büyüdü bitti ortaokul, lise,
Doktor olacak artık bitse üniversite.

Altı yıl iyi koştu ve tıkandı finişte,
Biz diploma beklerken, geldi doktor enişte.
Yedi aralıkta evlendirdik bunları,
Mutluluktan uçtular geçtiler bulutları.  

Bulutların üstünde bir leyleğe çarptılar,
Leyleğin Ağzındaki bebeciği kaptılar.
Bebe artık bizimdi adına bıdık dendi,
Bıdık gelmeden önce bohçasını gönderdi.

Geçti günler geceler, bizim bıdık büyüdü,
Annesiyle yürürken hep o önde yürüdü.
Matematik zayıftı, ana baba doktordu,
Sekizi biliyordu, dokuzu bilmiyordu.

Yirmi ağustostu sıcak bir yaz günüydü,
Benim ilk yeğenimin mutlu doğum günüydü.
O gece ter ve sancı bebeciğe can verdi,
Teri akıtan kişi hem Serap hem gerçekti..  

Ufak dediler kıza anasından ağırdı,
Doğunca ağlamadı, dayı diye bağırdı.
Can verirken düşünmeye kalmamıştı ki fırsat,
Yedi gün düşündüler vermek için uygun ad.

Adını da koydular gülesin doya doya,
Aramıza hoş geldin yeğenim minik Oya.  

NAZIM KAPTAN- 04.01.1921  

Sis iyice dağılmış karayelden esince
Hava yeni kararmış İskelle’yi aşınca.
Altmışlık Nazım Kaptan çakmak çakmak gözleri,
Dümeni sıkı tutmuş nasırlaşmış elleri.
Ankara isteyince gönüllü nefer olmuş,
Motoru Mebruke’yle Trabzon’dan demir almış.
Son gözünü kırpalı tam elli saat olmuş,
İnebolu feneriyle rahat bir nefes almış.

Ara sıra gururla emanete bakıyor,
Kırışıyor yüzündeki altmış yıllık çizgiler,
anlamak zor, aklından ne geçiyor.
Tekrarlıyor yüksek sesle
Sekiz yüz elli sekiz tüfek Bin yüz sekiz kasatura
Yedi yüz yirmi yedi sandık cephane.
Sonra iki elini açıp kaldırıyor havaya,
Birisi rahmet doksan üç harbinde şehit olan babaya,
Diğeri dua İnönü’de mevzi tutan oğlu Ziya’ya.

Ağustosu bin dokuz yüz yirmi yılının,
İrkâp ve ihraç kumandanlığı kurulmuş,
Başında Halil oğlu Yüzbaşı Mehmet Ali,
İlk emri Mustafa’ya süresiz nöbet olmuş,
O günden beri, her gece gözetliyor denizi,
İnebolu Gençler Mahfilinden iki kişi,
Destekliyor nöbetinde Mustafa Reisi.

Görmüşler gelen motoru çeşmeden,
Göçükteki patikadan inmişler,
Atlamışlar sandala vakit geçmeden,
Mebruke’ye doğru kürek çekmişler.
Fenerin açığında iki reis karşılaşıyor,
Konuşmadan minnet dolu selamlaşıyor.
Sonra nöbetçi sandal öne geçiyor,
İki genç kıyasıya kürek çekiyor,
Öyle bir çekiyorlar nefes dahi almadan,
Doksan ton çeken motor zor takipte arkadan.

Nazım kaptan gülerek,
bağırıyor gençlere denizlerin ustası,
Ben sizinle yarışamam,
siz ki İnebolu Mavnacılar Loncası.
Nazım Kaptan atıyor aldığı işaretle demiri,
Ve parolayla sallıyor yar başına elindeki feneri.  

İNEBOLU MAVNACILAR LONCASI-09.01.1921

İşaretle sahilde bir hareket başlıyor,
Sanki kumdan çıkıyor onlarca levent,
Onlar ki yıllardır dalgalarla yaşıyor,
Onları coşturuyor denizden gelen davet.

Dalgalar koro olmuş, sanki tempo tutuyor,
Yaa moo heyyamo, molla heyyamoo.
Denk kayıkları suya kanatlanmış uçuyor,
Yaa moo heyyamo, molla heyyamoo.

Başlarında İlyas Kaptan kayıkçılar kahyası,
Burada yetişiyor denizcinin alası,
Boralarda durmazlar ya da dalga azarsa,
Hele saaya yessa, heyamola, yessa yessa.

Onlar ki Yelkenlerle Kırım’a ulaşanlar,
Onlar ki kürek çekip fırtınayla boğuşanlar,
Onlar ki ufka bakıp yağmurları sezenler,
Onlar ki bu denizi kulaç kulaç gezenler.

İlyas, Nazım Kaptanı kucaklıyor çıkınca Mebruke’ye,
Sonra buyur ediyor Sahile dinlenmeye
Nazım Kaptan haram diyor dinlenmek bize,
Yurdu saran yedi düvel gelmeden dize.

İlyas Kaptan öylesine hakim ki her tekneye,
Motorun direğinde yükselmiş hisar gibi,
Öyle bir bakıyor ki boşalan cephaneye
Mermi denize düşse peşinden atlar gibi.

Sıra ile geliyorlar motora denizlerin kurtları,
Raşit Kaptan, Cemal Kaptan, Mehmet Kaptan, Kaptanlar,
Tatar Hasan, Hacı Hasan, Soğan Hasan, Hasanlar
İnebolu Loncasından kürekçiler, yelkenciler, miçolar.
Her kayığın kaptanı bağırıyor hararetle,
Yük hızlıca boşalıyor büyük bir maharetle,
Gün doğmadan bekleyen üç motor da bitmeli,
Gelen tüm cephaneler Ankara’ya gitmeli.

O telaşla farkında değiller,
dolunayın değişen yansımasının.
Adeta kopyası olmuş denizde,
beyaz kurdeleli İstiklal Madalyasının.  

1. İNÖNÜ SAVAŞI-06.01.1921

Yunanlılar Ethem’in isyanına güvenip,
Eskişehir istikamet yürüyor,
İnönü’de hükümetin ordusu,
savunmada ilk sınavı veriyor.

Bilecik’te, Bozüyük’te, İnegöl’de Kınık’ta,
Yaşlısıyla, kadınıyla, çoluğu çocuğuyla,
Eline aldığı taşıyla, baltası kazmasıyla,
Kasabayı köyleri topyekûn savunuyor,
Halk Mezit boğazında geçit vermemek için
Çocuğu yaşlısıyla etten duvar oluyor.
Genç ordu, Albay İsmet komutasında
Beş gün boyunca
Önce durduruyor düşmanı,
Ardından kovalıyor Bursa’ya.

Bu ilk zafer müjdeliyor parlayan bir istikbal.
Bu ilk zafer müjdeliyor yaklaşan bir İstiklal.
İstiklal yolunda insanlara bir moral,
Ankara’ya güven tam, Yaşa Mustafa Kemal.  

2.İNÖNÜ SAVAŞI- 23.03.1921  

İlk İnönü savaşında umduğunu bulamayan,
Ağır zayiatla geri çekilen düşman,
Daha üç ay geçmeden saldırdı iki koldan,
biri İnönü diğeri de Afyondan.
Yirmi üç mart sabahı, tan yeri yenice ağarmış.
Yenişehir mevzilerde iki genç,
nöbeti biraz önce devralmış.
Biri Trabzonlu Ziya, Nazımın oğlu
Öbürü Hüsnü oğlu Ramazan, İnebolulu.

Ramazan bir parıltı görüyor, tam siperin önünde,
Ziya’yı iterken aşağıya, ateş çakıyor gözünde,
Sesi dahi çıkmadan cansız yere düşüyor,
O düşünce adeta Anadolu üşüyor.

Saldırının başında düşman girip Afyon’a
İlerliyor Çay-Bolvadin hattına.
Fevzi Paşa da geliyor Ankara’dan takviyeye,
Beraberinde Meclis muhafız taburuyla cepheye,
Mirliva İsmet Paşa Eskişehir Karargahında,
Subayları ile haritalar üstünde çalışıyor,
Savunma düzenini yine İnönü’de kuruyor.
Üç günlük direnmeyle kırıyorlar Yunanlının kolunu,
Sonra saldırıyor süvariler kırmak için belini.

Düşman yine bırakıp silahını kaçıyor,
Bu zaferde Milli ordu yalnız düşmanı değil,
Milletin makus talihini yeniyor.
O gün bilinmese de soyadı olacağı,
Yeni devletin ikinci reisi cumhurunun.
İnönü adı sanki kamçı oluyor,
Milletin topyekûn istiklale yolculuğunun.  

İNEBOLU KAHRAMANLIK GÜNÜ-09.06.1921  

İnönü’de önü kesilen düşman iyice gözü kararttı,
Atina’nın kararı son hücumla Ankara’yı almaktı.
Tüm Anadolu gücünü birleştirmiş vatanı savunuyor,
İstiklal yolu artık mermi olup top olup Ankara’ya akıyor.
Mayısta olduğu gibi haziranın başında da geliyor.
Motorlar, martikolar, vapurlar,
Nevrosiski’den Tuapsi’den tonlarca yükleniyor
Tüfekler, cephaneler ve toplar.

İnebolu halkı atmış üzerinden rehaveti,
Cephaneyi sırtlıyor yettiği kadar kuvveti,
Kayıkçıların ritmine uymuş yedisi yetmişiyle,
İkiçaya taşıyor bitmez enerjisiyle.

Ramazan bayramının birinci günü,
Can ile Yenidünya vapuru,
Boşaltıyor hem ticari hem askeri yükünü.
Denizden sırf silah değil insanlar da geliyor,
Trabzon’dan yüzlerce genç, İstanbul’dan subaylar
Kasaba gece gündüz kovan gibi kaynıyor,
Pazarda yolluk alanlar.
Çarşıda araç bakanlar
Yaklaşık dört yüz subay, çeşitli rütbelerde,
Telaşları hemen gidip savaşmak cephelerde.

Akşamına bayramın,
İstanbul’dan bir martiko geliyor,
iki yüz ton cephane
Sabaha kalmadan boşaltılıyor,

Dokuz haziran perşembenin sabahı,
Kahyanın Mehmet reis,
Bindiriyor kıyıya pamuk yüklü kayığı,
O sırada görüyor kuzeyden gelen,
Biri büyük, biri küçük iki gemiyi.
Yarbaşı kalabalık, gözler iki savaş gemisine dönüyor,
Biri dev kulesi olan Kılkış zırhlısı,
Küçüğü Panter canavarın yavrusu.
İkisi de yol kesip duruyor,
Panterden dört çifte bir filika iniyor.
Baş tarafta beyaz kıç tarafta yunan bayrağı,
Geliyorlar moloza,
ellerinde ültimatom tebliği.

Binbaşı Hasan Fehmi liman reisi Neyir beyle
Karşılamaya gidiyor büyük bir sühunetle.
Yunan yüzbaşı elindeki mektubu uzatıyor,
Filikadan çıkıp kibirli bir hışımla
Ultimatom metnini yüksek sesle okuyor,
Yüzlerine bakmadan küstahça bir tavırla.
“İnebolu’da çok fazla cephane ve subay var,
Bu mondros mütarekesini inkar,
Kayıkları tahrip edin, cephaneleri teslim,
Oniki rehin verin, şehri aramak için izin.
Söylediklerimizi yapın iki saate kadar
Emir kesin, bu size yaptığımız son ihtar.”

Hasan Fehmi dikiliyor önünde Yunan heyetin
Sesi gür ve kendinden emin.
Hükümete ve ahaliye duyurur Ankara’ya bildiririz
Lakin biz bu vatanın karışını dahi,
her ahval ve şeraitte müdafaa ederiz.
Yunanlı subay bağırıyor küstah bir tavırla
O halde biz de Lahey hükmü uyarınca,
Kayıkları, depoları yakarız,
Tüm Şehri bombalayıp yıkarız.

Ardından iki heyette sırtını dönüp,
Geldiği yöne ilerliyor gerisine bakmadan
Yarbaşına birikenler tedirgin,
Haberi bekliyorlar nefes dahi almadan.

Kaymakam Mıntıka komutanı Nidai Beye
Gel diyor Ankara’yla görüşmeye Telgrafhaneye.
Daha sonra Vali Reşit Paşa da katılıyor heyete,
Acil karar müşterek alınıyor ilan için millete.
Sokaklara dağılıp bağırıyor kayyim, bekçi ve tellallar,
“ey ahali..! İkiçayda toplanın top atacak düşmanlar
Arabalara binsin Gebeler, Hastalar ve sakatlar,
Kadınlar evde ateş bırakmayıp, cocuklarla koşsunlar,
Erkekler ve gençler giderken çarşıdan cephane de alsınlar”

Haberi alan kadınlar tıkıştırıp bir şeyler küçük bir bohçaya,
Çocuklarını alıp telaşla koşturuyor çarşıya,
Bir yandan yüklerken sırtındaki semere bir kaç cephane
Bir yandan da veriyor boyu kadar tüfeği çocuğunun eline.
Gençler bir kaç sefer yaparken, yüklenip ciğerine,
Bazen sırtta veriyor yaşlıların, anaların yüküne.
Çocuklar taşır iken güç bela bir tüfeği,
Almaya kalkışana bağırarak ağlıyor,
Canından değerli görüp tonlarca cephaneyi
Şelale olmuş sanki şehir İkiçay’a çağlıyor.  

HAMAMCI KADI SALİH REİS – 13.06..1921  

Yar başında,
Otuz altı basamaklı merdivenin başında,
Bir denizci duruyor tam yetmiş yaşında.

Daha dört gün olmuş Yunanlı gözdağını vereli,
Ne Salih Reis ne de diğerleri oralı.
Sol elinde kızılcıktan asası,
Sağ omzunda bir cephane kasası.
Başı önde, gözler kapalı, içinde kahır,
Başlıyor merdiveni çıkmaya ağır ağır,
yıllardır şehit olan evlatların hırsıyla.
Yüreğinde kor olmuş esaret acısıyla.
Her adım atışında düşmana basar gibi,
Her nefes alışında istiklale koşar gibi.

Havali kumandanı Muhittin Paşa,
“Dede bana ver diyor, yoruldun taşıyayım”
merdivenin başından.
Haykırıyor yaşlı kurt Başını kaldırmadan,
“kör müsün, sahil cephane dolu sen de al aşağıdan”
Bir an kesiliyor paşanın sesi
Herkes tutmuş nefesi.
Hamamcı Kadı Salih o sırada anlıyor,
Mahcup olup Paşanın eline sarılıyor
Paşa elini çekip inerken aşağıya
“Ölmez bu millet” deyip coşkusundan ağlıyor.  

ÇATALLI HÜSNÜ- 05.09.1921  

İstiklal mahkemesi kurulmuş,
İnebolu Hükümet binasında,
O gün göreceği ilk davasında.

Sanık Ramazan Oğlu Hüsnü
Oldukça ihtiyar,
Yaşadığı yer İnebolu’nun Çatal bucağı
Suçu oğlunu evde saklamak,
Şikayetçilere göre asker kaçağı.

Soruyor mahkemenin Başkanı
Saruhan Vekili Mustafa Necati,
Yataklık ettin mi asker kaçağı oğluna,
İhtiyar titreyen ellerini sokuyor koynuna,
Çıkartıp uzatıyor alın bakın bunlar kafa kağıdı
Üç oğlumdan biri Balkan biri Çanakkale şehidi.
İki aslanını bu millete şehit vermiş bir baba,
Üçüncüyü gizler mi ölüm kalım savaşında.

Sonra yamalı mintanını aniden yırtıyor,
Kalbur olmuş göğsünü herkese gösteriyor,
Bağırıyor tam sekiz yıl millet için askerdim,
Makedonya’da Bulgar çetelerle savaştım,
Ben kurşun yarasına yara bile demem,
Asıl şehitlerimin yarası bağrımı delen.

Mustafa Necati Bey sıkılarak soruyor,
Peki baba, oğlunu en son nerede, ne zaman gördün?
Yaşlı adam yırtık mintanını toparlarken.
Diyor ki onu Ankara’ya selametlerken
Yani toprağa ilk kar düştüğünde
Kastamonu Askerlik Şubesinin önünde.
Sonra hiç haber almadın mı diye sorunca
gün görmüş vekil İhtiyar duralıyor,
Sanki bir şeyden korkuyor,
Gözlerini yere çevirip bir süre bocalıyor,
Sonra kuşkuyla dinleyicilere bakıp
Tükenmiş bir ses ile başkana fısıldıyor:
Kulağıma gelirdi askerden kaçan varmış,
Yakalanırım diye evine de gelmezmiş,
Kimi para için eve mektup yazarmış,
Kimi dağa çıkıp eşkıyalık edermiş.
Beş ay önce bana da bir mektup geldi,
Mektubu muhtar eliyle verdi,
Dedim ki oğlan askerden kaçtı, bana haber veriyor,
Okumam yok, yazmam yok, bilmem ki ne istiyor.
Muhtar söylemiş herkese bana gelen mektubu,
Tam beş buçuk aydır Utancımdan kimselere okutamadım,
Ele güne rezil oldum, yüzlere bakamadım,
Dünyaya kahir ettim, dışarı çıkamadım.

Sonra eğilip yün çorabın içinden mektubu çıkartıyor,
Al oku diye vekile uzatıyor.
“Neredeyim diyorsa yakalayıp getirin,
Asarken darağacında ipi bana çektirin”
Mustafa Necati bey mektubu okuyor,
Yerinden fırlayıp kürsüsünden iniyor,
Hıçkırıktan sesi boğulmuş,
İhtiyarın öpmek için eline sarılıyor,
Oğlun Şehit olmuş İkinci İnönü’de diyerek
defalarca bağışlanmak diliyor.

İhtiyar vurup Mahkeme Başkanının omzuna,
Vatan sağ olsun sizler sağ olun diyor.
Sonra başlıyor sessizce ağlamaya,
Göğsü körük gibi inip kalkarak
Kırışık yanaklardan süzülen yaşlar,
Aksakalı içinde derinlere akarak.
Dinleyiciler adeta donmuş,
Hepsi yüzünü semaya dönmüş,
Hüsnü kurtuluyor vatan hainliğinden,
Ama yıkılıyor küçük oğlu Ramazanın şehitliğinden.  

ŞERİFE BACI- 15.02.1921  

Kastamonu Kışlasında sayılıyor gece gelen kağnılar,
Mıntıka Komutanı Osman bakıyor bir eksik var,
Emrediyor posta başı Dörkenili Cemile
Gidip bir bakın etrafa Rıfat Çavuş ile.

Çıkıyorlar hava ayaz, kar dizlerine varmış,
İkisi de delik postallarına çaputlar sarmış.
On beş dakika mesafede kışladan,
Bir kağnı görüyorlar ilk tepenin ardından,
Kağnıyı çeken çelimsiz öküzler çökmüş,
Biri cephanenin üstünde yorganı örtmüş,
Kağnının tekerleri bir balçığa saplanmış,
Bir kadın top mermilerinin arasında kapanmış,
Üstünde bir karış kar, belli ki donmuş,
İki Mehmetçiğin de o an gözleri dolmuş.

O sırada bir ağlama sesi geliyor,
Cemil şehidin altındaki bebeciği görüyor,
Hemen alıp oradan sıkıca kucaklıyor,
Çıkartıp ceketini güzelce kundaklıyor.
Rıfat ise genç kadının gülen yüzüne bakıp
İşte diyor istiklale kavuşmanın iki ayrı misali,
Bebek ağlıyor diri, anası gülüyor ölü.

Tam bir hafta öncesi Seydiler’in muhtarı,
Ahaliye gelsin diye haber salmış,
Almış başını ellerinin arasına
Kalan son tütününü sarmış, İçerken bastırıyor on bir yıllık yarasına.
Anlatıyor muhtar köy odası dolunca
“Sakarya’da düşmanı hırpaladık epeyce,
Lakin daha süpürmedik vatandan,
Cephaneyi getirip yığmışlar İki çayda depoya
Yardım etmek gerekir vilayete taşımaya”

Dinleyenler içinde Hasan kızı Şerife
Kucağında sekiz aylık bebesi
Yanında Cihan harbinde gazi olmuş kocası,
On altısında gelin olmuş,
İki ay sonra dul kalmış,
Yaşlıları uygun görmüş,
Topal Yusuf’a varmış,
Yirmisine girerken Elif’ini doğurmuş.

Ertesi gün tam yüz elli kağnıya,
Yükleniyor Kars Kalesinde ele geçen mühimmat,
Seydiler kafilesi hemen çıkıyor yola,
En başta muhtar karısıyla kol kola,
Ortalarda Şerife, Elif sırtındaki beşikte,
En arkada silahlı iki kişi, eller tetikte.

Küre dağlarında yokuşlar aşıyorlar,
Geceleri ayazla savaşıyor,
Beş gün beş gece sonra yola çıkıştan,
Yüce Ilgaz’ı görüyorlar uzaktan,
O sırada tipi bastırıyor, beter ayazdan,

Şerife geri kalmış emzirirken Elif’i,
Kar tutuyor yerleri kalmıyor teker izi,
O sırada çöküyor kara öküz toprağa,
Öylesine soğuk ki buz oluyor nefesi.
Şerife’nin kulağına rüzgar ile geliyor
kondüktör Rıza Beyin şiir okurken sesi
“Kadınlar da erzak, fişek taşıdı,
Yatakları toprak idi taş idi,
Yedikleri, tuzsuz, yağsız aş idi,
Beşikleri sırtında birer kahraman”

Şerife özenle örtüyor yorganla emaneti
Sonra yorgan oluyor örtmek için Elif’i
Sakarya’nın tam on beş bin şehidi,
Kar olup kapatıyor bacısının üstünü,
Son nefeste görür gibi gülüyor,
Yıllar sonra meydanlarda büstünü,
Huzurla ebedi uykusuna dalıyor,
Onların sayesinde bir millet uyanıyor.  

Hans Tröbst, Almanya’nın I. Dünya Savaşı’ndaki yenilgisinin ardından, Alman İmparatorluğu’nun zorla emekli edilen subaylarından biriydi. Savaş sonrası ağır şartlar altında emekli edilen bu subaylar, prestijlerinden mahrum bırakılmış ve yaşamlarını idame ettirebilmek için küçük işlerde çalışmak zorunda kalmışlardı. Ancak bu durum Tröbst’ün gururunu incitiyordu. Kendine yeni bir yol arayan Tröbst, Anadolu’da başlayan Milli Mücadeleyi fark etti ve bu mücadelenin haklı olduğunu düşünerek bu direnişe katılmaya karar verdi.

1920 sonbaharında Sırbistan ve Bulgaristan üzerinden yola çıkan Tröbst, 1921 baharında İstanbul’a ulaştı. İstanbul’da bazı Türk subaylarıyla görüştü, ancak onu bir casus olabileceği gerekçesiyle şüpheyle karşıladılar. Bu güvensizliğe rağmen Tröbst’ün İnebolu’ya gitmesinde sakınca görülmedi. Zorlu bir yolculukta sonra İnebolu’ya vardı. Gemiden inişini şöyle tarif ediyor Tröbst: “Küçük bavulumla dik merdiveni indim, bir dalga sandallardan birini yükseltti, hemen içine atladım ve sandal bir dalga vadisinde kayboldu. Diğer yolcularda izlediler ve kısa sürede kuvvetli kürek çekişleriyle sahile yöneldik. Dalgakırana çarpan denizin sıçramaları arasından geçerek sakin suya ulaştık ve rıhtıma yanaştık.”

Ocak sonundan 10 marta kadar İnebolu’da kalan Tröbst kitabın 67-87 sayfaları arasında İnebolu ile ilgili gözlemlerini anlatmış. O yılları gözünüzün önünde canlandırabilmeniz için kitaptan kısa bir bölüm daha aktarayım. “Kalabalığın içinde ağır ağır dolandım. Üniformalı ve sivil subaylar, askerler, her çeşitten ve zümreden siviller, şık iskarpinler içinde resim gibi güzel ayaklarıyla tamamen örtünmüş kadınlar, hocalar ve şarkı söyler gibi seslenerek simit ve çörek satan oğlanla, her şey rengarenk birbiri içinde dalgalanıyordu. Boş alanlarda cami önlerinde rengarenk garip kıyafetleriyle kadın erkek köylü kümeleri ayakta ve çömelmiş duruyor, sırtlarında yada küçük eşeklerle getirdikleri dağdan getirdikleri odunları satıyorlardı. Gemilerle karaya ulaşan mal ve malzemeyle yüklü eşek ve katır katarları kalabalık arasından geçerek ülke içine sevk ediliyordu. Sayısız köpek ve çok güzel iri kediler sokakları dolduruyordu”

Tröbst kırk gün boyunca bir çok kişi ile tanışır. Onu en çok şaşırtan ise Almanca ve Fransızca bilenlerin çokluğudur. 10 martta Ankara’dan gelen harcırahla birlikte Ankara’ya yola çıkar ve oldukça sert geçen kış şartlarında 1 ayda yürüyerek Ankara’ya varır. Türk ordusunda yüzbaşı olarak görevlendirilir. Milli mücadele sırasında aktif rol üstlenemez. Önce Eskişehir, sonra Konya Ereğli demiryolunda subaylık yapar. Bu süreçte Ankara’da önemli isimlerden Refet Paşa ile görüşür. İstiklal Madalyası alan tek yabancıdır. 1923 yılına gelindiğinde Tröbst, Almanya’ya dönerek gazetecilik yapmaya başlar. Lozan Antlaşması sonrası gerçekleştirilecek olan nüfus mübadelesini destekleyen yazılar yazar. Milli mücadele sırasındaki anılarını da bu kitapta toplar. 1924-1939 yılları arasında muhabir olarak Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Avusturya ve Romanya gibi ülkelerde çalışır. Gerek 8 Kasım 1923 yılında Hitler’in Birahane darbesine katılması ve Nazi partisinin yurt dışı organizasyonunda eğitim ofisinin başkanı olduğu söylentileri siyasi eğilimi için bir ipucu olabilir.

Hans Tröbst, 5 Temmuz 1939’da Çin’de ölür, mezarı Hannover’dedir.

Aslında ilginç bir tesadüf var. Aslında aynı tarihlerde Nazım Hikmet, Vala Nurettin ve dahi Almanya’dan gelen ve başlarında Ahi Evren’in olduğu Spartakistler de oradalar. Kitabın bir yerinde Goethe Hayranı bir genç şair (ki tipi asla Nazım’a benzemiyor) ile onun mükemmel Almanca konuşan ve Almanya’yı çok iyi bilen arkadaşlarından bahsediyor. Bahsettiği kişiler bizim Spartakisler olabilir. Ben Nazım Hikmet’in Dünya görüşünün oluşmasında önemli bir rol oynayan İnebolu sürecinde bu Nazi pardon Alman Subayı ile karşılaşmamalarına sevindim açıkçası 🙂

Kastamonu ilçeleri içinde en uzun sahil şeridine sahip olan İnebolu 1970’li yılların başına kadar tarihinin şanına uygun olarak Kastamonu ilçeleri içinde ön planda olan modern, şirin, özellikle yazın turizmden payını alan öncü bir ilçe konumunda idi. Ancak son 25 yılda iyice artan 55 yıllık bir gerileme dönemine girdi. Bu gerileme belki de Anadolu’daki birçok kasabada hissedildi ancak İnebolu’nun düşüşü çok yüksekten oldu.

İnebolu’da yetmişli yıllardan bugün kadar olan değişiklikler analiz edildiğinde ilk karşımıza çıkan İnebolu’nun ekonomi, turizm ve tarımı artı değer yaratan Kentsoylu konumundan uzaklaşması olacaktır. Köy nüfusu özellikle taşımalı eğitim uygulamasını etkisiyle yarıya düşmüş ve buna paralel olarak büyük-küçük baş hayvan sayısı % 30-40 oranında azalmış, bir o kadar da köylerdeki tarım etkilenmiştir. Efendimiz köylülerin keyfi kaçmıştır. Tavukçuluk neredeyse sıfırlanmıştır.

İlçenin iki önemli gelir kapısı kerestecilik ve balıkçılıktır. Gerek yanlış avlanma tekniklerinin (trol gibi) Karadeniz’de yaptığı tahribat ve gerekse Doğu Karadeniz’den gelen çok daha donanımlı teknelerle yapılan avlanmalar halen bir balıkçı barınağı bile olmayan ve bir türlü birleşip bir güç yaratamayan İnebolu balıkçılığını neredeyse bitirmiştir. Kerestecilikteki düşüş ise toplam hızar sayısından anlaşılabilir. Son yıllarda Orman idaresinin Ağaç kesimi için yaptığı ihalelerde yerli halkı gözetmemesi ise düşünülmesi gereken başka bir konudur.

Esnafın durumuna gelince. İnebolu’da Kastamonu ve çevre ilçelere dahi hizmet veren terzilik ve ayakkabıcılık gibi meslekler hazır giyim ve fabrikasyona bağlı olarak, semercilik, nalbantlık gibi meslekler binek hayvan sayısının ihtiyaç duyulmaması sebebiyle, bakkal ve manavlar ise gittikçe artan büyük marketlerle rekabet edemediği için her geçen yıl artarak tezgah kapatmışlardır. Zannedersem son 50 yılda artan tek dükkan üretimden ve hizmetten uzaklaşan insanların gittiği kahvehaneler olmuştur.

Soru şudur? Köylülerin ürettiklerini satıp ihtiyaçlarını karşılayıp köylerinde mutlu mesut yaşadığı, memur ve işçilerin gelirleri ile rahatça geçindiği, 3 adet sinema ve halkevindeki faaliyetlerle kültürel tatminlerini sağladıkları , 3 adet meyhane bir o kadar çay bahçesi ve 1 adet mükemmel plaj ile sosyalleşme ihtiyaçlarını karşıladıkları mutlu bir kasaba nasıl bugüne gelmiştir? ,

Cevap ise en başta göçtür. Gerek çocuklarının eğitimi için büyük şehirlere gidenler ve genç nesillerin eğitimli gençlere iş vaadi veremeyen bir kasabada yaşamak istememelerinden kaynaklı olarak belki de 150-200 yıldır İnebolu’da yaşayan bir çok köklü aile İnebolu’dan hatta baba dede evlerini satarak ayrılmıştır. Bu evlerin çoğu artık efendi değil köle muamelesi gören köylüler tarafından alınmış, kasaba nüfusu aynı kalmasına rağmen köyler adeta boşalmıştır. Elbette bu kasabanın kentsoylu profilini önemli ölçüde bozmuştur. Yukarıda bahsettiğim sebepler bir anlamda kendi kendine yeten bir kasabayı yalnızca tüketen ve bu nedenle de bütçesi açık veren bir konuma getirmiştir. İkinci sebep ise son otuz senedir İnebolu’da seçilen yerel idarelerdir. Maalesef uzun vadeli akılcı planlar yerine günlük çözümler üreten, yıllardır vekil dahi çıkartamayan belki de bu nedenle Devlet desteğini de yeterince alamayan Vizyonsuz (bu biraz sert oldu ama gerçek) Başkanlar İnebolu’nun Cide, Abana ve Çatalzeytin gibi diğer sahil ilçelerinin gerisine düşmesine sebep olmuş, tek çıkış olan Kente kimlik kazandırıp, akılcı tesisler yaparak turizmden payını alma konusunda sınıfta kalmalarına sebep olmuştur.

Girişi bu kadar uzun tutmanın sebebi ise yıkılmakta olan bir konağı alıp butik otele çevirmemin temel sebebini izah etmektir. Bu uzun girişe bir şiir koyalım ve sonra devam edelim kaldığımız yerden.

Karadeniz incisi,
Deniz kokar nefesi,
Burda attık biz fesi,
İstiklal İskelesi.

İnebolu yıldızı,
Deniz ve deniz kızı.

Balığının çeşnisi,
Meyvesiyle sebzesi,
Abraş Geriş tepesi,
Seherde bülbül sesi.

İnebolu yıldızı,
Deniz ve deniz kızı.

Yeşili başka güzel,
Yalısı ömre bedel,
Turizm oldu emel,
Bize gel denize gel.

İnebolu yıldızı,
Deniz ve deniz kızı.

Hüseyin Karahan-1965

Evet Turizm 60 yıllık emel. Benim İnebolu’ya yapabileceğim en önemli hizmetin İnebolu Halkına güzel bir örnek yaparak Turizmin en önemli yapı taşı olan konaklama konusunda küçük de olsa tesis açmaları için teşvik etmekti. Elbette “Bedelini bilmeyen, değerini bilmez” sloganıyla böyle bir mekanda sergiler açmak da planlarım arasındaydı. İsmine gelecek olursak. Babaannemin çocukluğumda çokça anlattığı bu konağın banisi olan Yanas’ın lakabından ilham alıp “GABAK GAVUR GONAĞI” verdim. Açıkçası 25.08.2018 de açılışını yaptığımız konağın pandemide kapatıp daha sonra tekrar faaliyete geçirememek beni üzdü ama daha sonra açılan benzeri mekanlar da bir o kadar mutlu etti.

Konağı ve sergimizi gezmeden önce İnebolu’da öğretmenlik süresince tüm gençlerle güzel diyaloglar kurup liderlik yapan, GGG sergilerini açmam için teşvik edip açılış için elindeki tüm malzemeleri özenle hazırlayıp tereddütsüz veren, bir ağabey olarak gördüğüm 2022 yılında kaybettiğimiz ve Sinop’un Hafızası Zeki Zeynel Özcanoğlu’nu özlem ve minnetle anmak isterim. Ruhu şad olsun. 

Simdi konağı gezmeye başlayabiliriz.

Bekleriz efenim.

Yazıma o yılların naif insanlarının en güzel örneklerinden olan bu fotoğrafla başlamak isterim. Resimde Aysel ve Hüseyin Karahan 1958 yılının temmuz ayında Karadeniz’de seyreden Etrüsk Gemisinde balayındalar. Yüzlerinde Cumhuriyetin aydınlığı ve gözlerinde gelecekle ilgili pırıl hayalleri açıkça görülüyor. 

Babam ışıklara koşalı 34 yıl oldu. Veteriner Hekimdi. Abdurrahman Paşa Lisesinden 1948 yılında mezun olduktan sonra Ankara Üniversitesinde Veteriner Fakültesine kaydoluyor. Açıkçası beş parasız olarak Ankara’ya gidiyor. Dedesinin ” Ne ileri git, ne geri kal” tavsiyesi ve Babasının zor gününde açarsın diye verdiği bir zarf ile. Onun, o yıllarda yerel bir gazete olan Hakkın Sesi gazetesine tekzip olarak yazdığı bir şiirle devam edelim.

CUMHURİYET GENÇLİĞİ

Belki de latifeden, söz olmuş aramızda,
Gençlik anlayışı ulvidir Atamızda,
Zihnim ki uluorta , isabetsiz taştadır,
Cumhuriyet gençliği yaşta değil, baştadır.
Kucaklaşıp birleştik mutlu ilkelerinde,
Egemenlik, devrimler ve istiklal kanatlı,
Çevremizde dolaşan o taptaze ruhlarla,
Maziyi kuvvet bildik, güç yaptık iftiharla,
Ulu millet muvaffak olduysa emelinde,
Binlerce şehit yatar istiklal temelinde,
Kurtarıcı nesilsen, şükret kaderindendir,
O mukadder kükreyiş nesli pederindendir.
Ne sen varsın ne de ben o mukaddes davada,
Bizler varız yok olmak esiyorsa havada,
Nankör olsam, kör olsam, gecikmezdim görmekte,
O kutsal dava için bizde varız ölmekte.

Ankara’da bir yandan okurken bir yandan Büyük Ankara Otelinde dans hocalığı yapıyor. Bas bariton sesi ve hep özenli kıyafetleri ile dikkat çeken biri. Üniversiteden mezun olana kadar olukça hızlı bir hayatı oluyor. Mezuniyetten sonra ilk görev yeri olan Afşin’de hayat yavaşlıyor. Yaşı otuzu geçince yalnızlık başına tak ediyor. Bir kaç kız isteme macerası atlatıyor. Buna daha sonraki bir şiirinde şöyle sitem etmiş.

ZOR EVLENDİK MEMLEKETTE

Gayemiz samimiydi bir yuva kurmak için,
Arıyorduk turnayı gözünden vurmak için,
Çaylaklıkta dolaştık artistik tip aradık,
Aşka bağlanmak için pamuktan ip aradık.
Yaş otuza gelince güvendik kendimize,
On kişilik dünürle haber saldık birine,
Beş ay sonra cevap geldi ittifakla reddine.

Kuzum herkes parada, şöhrette, etikette,
Kapı kapı dolaştık zor evlendik memlekette.

İzninde geldiği İnebolu’da köprüde bir genç kıza rastlıyor. Tesadüf bu ya Eros köprü başında onları bekliyor. Babamdan bir Clark, annemden cilveli ve bir o kadar da mahcup bir gülümseme. Olan oluyor, hiç azalmayan bir aşk başlıyor. Tabi babam gibi romantik birinin şiirlerini peş peşe döktürmesi için iyi bir fırsat.

ABRAŞ TEPEDEN

Avara yamacından, defneli patikadan,
Beraberce el ele sessizliği bozmadan,
Saadet eşiğinden uçar gibi zirveye,
Mehtaplı bir gecede çıksak Abraş Tepeye.
Hasret dolu gönlümün, gönlümün sevdasıyla,
Seyretsek manzarayı bütün ihtişamıyla,
Eş yıldızımız için tarasak gök kubbeyi,
Uzansak seyre dalsak Gerişi, Kerempeyi,
Bir ara fısıltıyla uzak durma gel desem,
Mehtabı mehtap yapan ay değil Aysel desem.

İzin bitiyor, Afşin’deki hasret dolu memuriyetine geri dönülüyor. Yalnızlık ıssızlık sessizlik hepsi onu bekliyor.

DERTLERİM KAVAK GİBİ

Efsus’ta Dertlerim kavak gibi sıra sıra,
O dertler ki kavak gibi uzadı,
Her geçen gün neşemi kıra kıra,
Eski halim güler yüzüm kalmadı.

Rüzgar Gibi geçti günler geceler,
Postacı hala kapım çalmadı,
Bekarlığa güya sultanlık derler,
Bekarlıkta artık gözüm kalmadı.

Ay’ selim bulutlar arasında,
O da hala ışığını salmadı,
Yalnızım okyanuslar arasında,
Yalnızlığa bende takat kalmadı.

Tabi ona en acı gelen gerek maddi sıkıntıdan gerekse o dönemde izin alamamasından olsa gerek nişanına İnebolu’ya gidememesi. O gece bekar odasında şunu karalıyor.

GIYABEN NİŞANLANIRKEN

Maddeten olsam da pek ırak beldelerde,
O mutlu töreni görüyormuş gibiyim.
Bu akşam oradayım, gene doğduğum yerde,
Yuvamın temelini örüyormuş gibiyim.

Eş, dost ve akraba topluluğu içinde,
Nişan halkasını takıyormuş gibiyim.
Eren mesutların mesutluğu içinde,
Nişanlım elini sıkıyormuş gibiyim.

Üzülmesin anam babam ermedi diye,
Bu akşam neşeyle eriyormuş gibiyim.
Gücenme dilberim, beni gelmedi diye,
Nişan şerbetini içiyormuş gibiyim.

Elbette pembe pelüş kağıtlara yazdığı mektuplarının hepsine bir şiir ilave etmeyi de ihmal etmiyor.

DAL BOYLUM-1

Her halinle nadide, nadide bir çiçeksin,
Dal boylum nazeninim sen mutlaka meleksin,
Sana zayıf diyemem sen yalnızca zarifsin.,
Sen kalbinle ruhunla hepisinden arifsin. Her halinle nadide, nadide bir çiçeksin,
Yüzünü benli gördüm, kalbinde benli midir,
Hep nadide çiçekler pakize tenli midir. ,
Unutursam kahrolayım o gözünün rengini.
Şansıma lanet olsun bulmadıysa dengini.

DAL BOYLUM-2

Gönlümün tek goncası ey melekler meleği,
Hayatımın neşesi ey çiçekler çiçeği,
Sensiz geçen günlerim inan ki hep külfettir,
Bana sensiz olunca doğduğum yer gurbettir.
Gecemde gündüzümde hayalimde sen varsın,
Sen bimarın gönlünü ilk fetheden tek yarsın.
Makamdan makam beğen gel gönlümün tahtına,
Lanet olsun ömrüme kim durmazsa ahtında.

DAL BOYLUM-3

Halden anlarsın amma, hiç sormadın halimi,
Dal boylu nazeninim bilmez misin kalbimi.
Aşk mıdır, ateş midir tutuşanı eriten,
Sevgimiz stop etse aşk yetişir geriden.
Gözlerimiz söylerken aşkımızı apaçık,
Neden lütfeylemezsin bimarına aşkını.
Aşkınla dolu kalbim hasretinle doluyum.
Dal boylu dilberimin, kumralımın kuluyum.

13.07.1958 de muratlarına erip evleniyorlar. Mutluluktan uçup bulutları aşıyor bulutların üstünde bir leyleğe çarpıyor, leyleğin ağzındaki bebeciği kapıyorlar. (ki bu kısmı yeğenime yazdığım bir şiirden ödünç aldım) Cide’ye tayini çıkıyor ve kızları Serap doğuyor. Afşin’e göre İnebolu’ya çok daha yakınlar ama ilk defa gurbete çıkan annem için pek kolay olmuyor bu sıla ve ana hasreti. Bu elbette babamın gözünden kaçmıyor.

İTİRAZ

Gurbetteki kul için mektup bayramla düğün,
Ayrılık telaşıyla vefasız dediğin gün,
O nadide çiçeğin avutmakla durmadı,
O yeşil gözlerinde bereket yaş kalmadı.
Kızın duyar uzaktan müşfik anne sesini,
Hala koklamak ister evinin nefesini,
Hatırayı saklayıp hatırlamak ondadır,
Cismi burda olsa da, hayali balkondadır.

Bir yıl sonra İnebolu’ya tayin çıkınca mutlu mesut günler başlıyor. Ablamın ardından 1961 de ben ve altı yıl sonrada kardeşim Selçuk Dünyaya geliyor. Şimdi eski fotoğraflar bana ne güzel bir aile olduğumuzu ve bu günlerin en mutlu günlerimiz olduğunu hatırlatıyor.

Babam İnebolu’da yani o çok sevdiği toprağında hayvancılığı geliştirmek için elinden gelen her şeyi yaptı. Şap salgını çıktığında koştura koştura doğuya gitti. Canı pahasına aşı yapmak için buz gibi havalarda yollara düştü. İnebolu’nun tüm köylerine katır sırtında gitti. Sun’i tohumlamayı köylülere anlatabilmek için dil döktü. Fransızca hocalığının yanı sıra tavukçuluğu teşvik edebilmek için lisede seçmeli ders olarak verdi. Notlar dokümanlar hazırladı. En aklımda kalanlardan biri de vekaleten Kaymakamlık görevi yaparken 23 Nisan konuşmasına günlerce hazırlanmasıydı. Böylesi bir bayramın coşkusunu yüreğinde hissediyor ve çocuklara doğru mesaj verebilmenin kaygısı ile titizleniyordu.

Elbette tüm bu çabalarının yorgunluğunu, çocukluk arkadaşları İlköğretim Müdürü Kemal Örüklü, Ziraatçi Mehmet Ersoy ve Nedim Bakır ile kurdukları çilingir sofralarında keyifli sohbetlerle veya baba evinin bahçesinde kendi elleri ile yetiştirdiği domates, biber, salatalık ve envai çeşit meyvelerle buzdolabının üstünde içtiği bir iki duble rakısıyla unutup gidiyordu.

Eğitimimiz için 1975 yılında benim Ankara’ya, 1976 yılında da Ablamın İstanbul’a gitmesi o güzel yılları frenledi. O yıllarda sağ sol çatışmaları iyice artmış, bombalar patlamaya başlamış, her gün bir kaç öğrencinin öldürülmesi gazetelerdeki haberleri vazgeçilmezi olmuştu babamı 1977 yılında yazdığı şu şiir onun ne kadar tedirgin olduğunun en açık örneği.

GÖRÜN ALLAH AŞKINA

Haksızlığa olmaz oğlum diyen yok,
Helal verdin haramını yiyen çok,
Büyüğünü küçüğünü sayan yok.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Şerefsizlik yüzlerdeki kir oldu,
Cemiyette yatan yeten bir oldu,
Menfaate dümen tutan bir oldu.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Parça parça olduk Allah’ım yeter,
Sabırla bekledik gün günden beter,
Süt verirsin kaymağını gavur yer..

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Sağ ve sol gösteriyle tur etti,
Kardaş kardaşı sokaklarda vur etti,
Yaslı haber yüreklerde ur etti.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Hani dünyayı vermezdik elimizden,
Uçkur verdin çıktı gitti belimizden,
Saç versen de kurtulmadık kelimizden.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,
Allah isen görün Allah aşkına.

1978 yılında ben de İstanbul’da Üniversiteyi kazanınca olaylar onu iyice ürküttüğü için yirmi yıllık düzenini bozup İstanbul’a taşındı. Elbette bir tek memur maaşı ile üstelik kirada otururken üç çocuk okutabilmek her yiğidin harcı değildi. (tabi şimdiki kadar imkansız da değildi) Sıklıkla söylediği ” Aşağı avuldan saman yemem” felsefesi bu işi daha da zorlaştırdı. Veteriner Hekim olarak onun idealist duruşu Cumhuriyete düzgün genç doktor mühendis yetiştirme için de geçerliydi elbette. Bu azimle 4 yıl boyunca bir gün tatil yapmadan Sabahın 05.00’de Sütlüce Mezbahası, sonra 08.00 de Bakırköy Kaymakamlığında Veteriner Hekim olarak memuriyet ve Hafta sonları Veli Efendi Hipodromunda hakemlik. Bu ağır çalışma temposu onun sağlığından çok şey aldı elbette. Bir de memleket ve arkadaş hasreti. Ablamla benim mezuniyetimden sonra İnebolu’suna geri döndü.

Babaannem Babamın ilk kar yağdığında doğduğunu söylerdi. Biz de yıllarca ilk kar yağdığında kutladık onun yaş gününü. Aslında yaş günlerinin öyle tanımlanması pek hoş. Koyunlar kuzuladığında, kış armudu göynüdüğünde, erikler çiçek açtığında gibi. Doğanın bir olayını diğerine bağlamak. Bizler de doğumu ölüme bağlamak için çabalamıyor muyuz?

1992 yılında 65 yaşında kaybettik onu. Güzel adamdı, güzel yaşadı ve gök kubbede hoş sedalar bıraktı, bir de Cumhuriyete bizleri, bizlere Cumhuriyeti bıraktı. Ruhu şad olsun.

GENÇ CUMHURİYETİN AYDINLIK YÜZÜ – BABAM VETERİNER HEKİM HÜSEYİN KARAHAN VE ŞİİRLERİ

Yazıma o yılların naif insanlarının en güzel örneği olan bu fotoğrafla başlamak isterim. Resimde Aysel ve Hüseyin Karahan 1958 yılının temmuz ayında Karadeniz’de seyreden Etrüsk Gemisinde balayındalar. Yüzlerinde Cumhuriyetin aydınlığı ve gözlerinde gelecekle ilgili pırıl hayalleri açıkça görülüyor. 

Babam ışıklara koşalı 34 yıl oldu. Veteriner Hekimdi. Abdurrahman Paşa Lisesinden 1948 yılında mezun olduktan sonra Ankara Üniversitesinde Veteriner Fakültesine kaydoluyor. Açıkçası beş parasız olarak Ankara’ya gidiyor. Dedesinin ” Ne ileri git, ne geri kal” tavsiyesi ve Babasının zor gününde açarsın diye verdiği bir zarf ile. Onun, o yıllarda yerel bir gazete olan Hakkın Sesi gazetesine tekzip olarak yazdığı bir şiirle devam edelim.

CUMHURİYET GENÇLİĞİ

Belki de latifeden, söz olmuş aramızda,
Gençlik anlayışı ulvidir Atamızda,,
Zihnim ki uluorta , isabetsiz taştadır,
Cumhuriyet gençliği yaşta değil, baştadır.
Kucaklaşıp birleştik mutlu ilkelerinde,
Egemenlik, devrimler ve istiklal kanatlı,
Çevremizde dolaşan o taptaze ruhlarla,
Maziyi kuvvet bildik, güç yaptık iftiharla,
Ulu millet muvaffak olduysa emelinde,
Binlerce şehit yatar istiklal temelinde,
Kurtarıcı nesilsen, şükret kaderindendir,
O mukadder kükreyiş nesli pederindendir.
Ne sen varsın ne de ben o mukaddes davada,
Bizler varız yok olmak esiyorsa havada,
Nankör olsam, kör olsam, gecikmezdim görmekte,
O kutsal dava için bizde varız ölmekte.

Ankara’da bir yandan okurken bir yandan Büyük Ankara Otelinde dans hocalığı yapıyor. Bas bariton sesi ve hep özenli kıyafetleri ile dikkat çeken biri. Üniversiteden mezun olana kadar olukça hızlı bir hayatı oluyor. Mezuniyetten sonra ilk görev yeri olan Afşin’de hayat yavaşlıyor. Yaşı otuzu geçince yalnızlık başına tak ediyor. Bir kaç kız isteme macerası atlatıyor. Buna daha sonraki bir şiirinde şöyle sitem etmiş.

ZOR EVLENDİK MEMLEKETTE

Gayemiz samimiydi bir yuva kurmak için,
Arıyorduk turnayı gözünden vurmak için,
Çaylaklıkta dolaştık artistik bir tip aradık,
Aşka bağlanmak için pamuktan ip aradık.
Yaş otuza gelince güvendik kendimize,
On kişilik dünürle haber saldık birine,
Beş ay sonra cevap geldi ittifakla reddine.

Kuzum herkes parada, şöhrette, etikette,
Kapı apı dolaştık zor evlendik memlekette.

İzninde geldiği İnebolu’da köprüde bir genç kıza rastlıyor. Tesadüf bu ya Eros köprü başında onları bekliyor. Babamda bir Clark, annemden cilveli ve bir o kadar da mahcup bir gülümseme. Olan oluyor, hiç azalmayan bir aşk başlıyor. Tabi babam gibi romantik birinin şiirlerini peş peşe döktürmesi için iyi bir fırsat.

ABRAŞ TEPEDEN

Avara yamacından, defneli patikadan,
Beraberce el ele sessizliği bozmadan,
Saadet eşiğinden uçar gibi zirveye,
Mehtaplı bir gecede çıksak Abraş Tepeye.
Hasret dolu gönlümün, gönlümün sevdasıyla,
Seyretsek manzarayı bütün ihtişamıyla,
Eş yıldızımız için tarasak gök kubbeyi,
Uzansak seyre dalsak Gerişi, Kerempeyi,
Bir ara fısıltıyla uzak durma gel desem,
Mehtabı mehtap yapan ay değil Aysel desem.

İzin bitiyor, Afşin’de hasret dolu memuriyete geri dönülüyor. Yalnızlık ıssızlık sessizlik hepsi onu bekliyor.

DERTLERİM KAVAK GİBİ

Efsus’ta Dertlerim kavak gibi sıra sıra,
O dertler ki kavak gibi uzadı,
Her geçen gün neşemi kıra kıra,
Eski halim güler yüzüm kalmadı.
Rüzgar Gibi geçti günler geceler,
Postacı hala kapım çalmadı,
Bekarlığa güya sultanlık derler,
Bekarlıkta artık gözüm kalmadı.
Ay’ selim bulutlar arasında,
O da hala ışığını salmadı,
Yalnızım okyanuslar arasında,
Yalnızlığa bende takat kalmadı.

Tabi ona en acı gelen gerek maddi sıkıntıdan gerekse o dönemde izin alamamasından olsa gerek nişanına İnebolu’ya gidememesi. O gece bekar odasında şunu karalıyor.

GIYABEN NİŞANLANIRKEN

Maddeten olsam da pek ırak beldelerde,
O mutlu töreni görüyormuş gibiyim.
Bu akşam oradayım, gene doğduğum yerde,
Yuvamın temelini örüyormuş gibiyim.

Eş, dost ve akraba topluluğu içinde,
Nişan halkasını takıyormuş gibiyim.
Eren mesutların mesutluğu içinde,
Nişanlım elini sıkıyormuş gibiyim.

Üzülmesin anam babam ermedi diye,
Bu akşam neşeyle eriyormuş gibiyim.
Gücenme dilberim, beni gelmedi diye,
Nişan şerbetini içiyormuş gibiyim.

Elbette pembe pelüş kağıtlara yazdığı mektuplarının hepsine bir şiir ilave etmeyi de ihmal etmiyor.

DAL BOYLUM-1

Her halinle nadide, nadide bir çiçeksin,
Dal boylum nazeninim sen mutlaka meleksin,
Sana zayıf diyemem sen yalnızca zarifsin.,
Sen kalbinle ruhunla hepisinden arifsin. Her halinle nadide, nadide bir çiçeksin,
Yüzünü benli gördüm, kalbinde benli midir,
Hep nadide çiçekler pakize tenli midir. ,
Unutursam kahrolayım o gözünün rengini.
Şansıma lanet olsun bulmadıysa dengini.

DAL BOYLUM-2

Gönlümün tek goncası ey melekler meleği,
Hayatımın neşesi ey çiçekler çiçeği,
Sensiz geçen günlerim inan ki hep külfettir,
Bana sensiz olunca doğduğum yer gurbettir.
Gecemde gündüzümde hayalimde sen varsın,
Sen bimarın gönlünü ilk fetheden tek yarsın.
Makamdan makam beğen gel gönlümün tahtına,
Lanet olsun ömrüme kim durmazsa ahtında.

DAL BOYLUM-3

Halden anlarsın amma, hiç sormadın halimi,
Dal boylu nazeninim bilmez misin kalbimi.
Aşk mıdır, ateş midir tutuşanı eriten,
Sevgimiz stop etse aşk yetişir geriden.
Gözlerimiz söylerken aşkımızı apaçık,
Neden lütfeylemezsin bimarına aşkını.
Aşkınla dolu kalbim hasretinle doluyum.
Dal boylu dilberimin, kumralımın kuluyum.

13.07.1958 de muratlarına erip evleniyorlar. Mutluluktan uçup bulutları aşıyor bulutların üstünde bir leyleğe çarpıyor, leyleğin ağzındaki bebeciği kapıyorlar. (ki bu kısmı yeğenime yazdığım bir şiirden ödünç aldım) Cide’ye tayini çıkıyor ve kızları Serap doğuyor. Afşin’e göre İnebolu’ya çok daha yakınlar ama ilk defa gurbete çıkan annem için pek kolay olmuyor bu sıla ve ana hasreti. Bu elbette babamın gözünden kaçmıyor.

İTİRAZ

Gurbetteki kul için mektup bayramla düğün,
Ayrılık telaşıyla vefasız dediğin gün,
O nadide çiçeğin avutmakla durmadı,
O yeşil gözlerinde bereket yaş kalmadı.
Kızın duyar uzaktan müşfik anne sesini,
Hala koklamak ister evinin nefesini,
Hatırayı saklayıp hatırlamak ondadır,
Cismi burda olsa da, hayali balkondadır.

Bir yıl sonra İnebolu’ya tayin çıkınca mutlu mesu günler başlıyor. Ablamın ardından 1961 de ben ve altı yıl sonrada kardeşim Selçuk Dünyaya geliyor. Şimdi eski fotoğraflar bana ne güzel bir aile olduğumuzu ve bu günlerin en mutlu günlerimiz olduğunu hatırlatıyor.

Babam İnebolu’da yani o çok sevdiği toprağında hayvancılığı geliştirmek için elinden gelen her şeyi yaptı. Şap salgını çıktığında koştura koştura doğuya gitti. Canı pahasına aşı yapmak için buz gibi havalarda yollara düştü. İnebolu’nun tüm köylerine katır sırtında gitti. Sun’i tohumlamayı köylülere anlatabilmek için dil döktü. Fransızca hocalığının yanı sıra tavukçuluğu teşvik edebilmek için lisede seçmeli ders olarak verdi. Notlar dokümanlar hazırladı. En aklımda kalanlardan biri de vekaleten Kaymakamlık görevi yaparken 23 Nisan konuşmasına günlerce hazırlanmasıydı. Böylesi bir bayramın coşkusunu yüreğinde hissediyor ve çocuklara doğru mesaj verebilmenin kaygısı ile titizleniyordu.

Elbette tüm bu çabalarının yorgunluğunu, çocukluk arkadaşları İlköğretim Müdürü Kemal Örüklü, Ziraatçi Mehmet Ersoy ve Nedim Bakır ile kurdukları çilingir sofralarında keyifli sohbetlerle veya baba evinin bahçesinde kendi elleri ile yetiştirdiği domates, biber, salatalık ve envai çeşit meyvelerle buzdolabının üstünde içtiği bir iki duble rakısıyla unutup gidiyordu.

Eğitimimiz için 1975 yılında benim Ankara’ya, 1976 yılında da Ablamın İstanbul’a gitmesi o güzel yılları frenledi. O yıllarda sağ sol çatışmaları iyice artmış, bombalar patlamaya başlamış, her gün bir kaç öğrencinin öldürülmesi gazetelerdeki haberleri vazgeçilmezi olmuştu babamı 1977 yılında yazdığı şu şiir onun ne kadar tedirgin olduğunun en açık örneği.

GÖRÜN ALLAH AŞKINA

Haksızlığa olmaz oğlum diyen yok,
Helal verdin haramını yiyen çok,
Büyüğünü küçüğünü sayan yok.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Şerefsizlik yüzlerdeki kir oldu,
Cemiyette yatan yeten bir oldu,
Menfaate dümen tutan bir oldu.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Parça parça olduk Allah’ım yeter,
Sabırla bekledik gün günden beter,
Süt verirsin kaymağını gavur yer..

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Sağ ve sol gösteriyle tur etti,
Kardaş kardaşı sokaklarda vur etti,
Yaslı haber yüreklerde ur etti.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

Hani dünyayı vermezdik elimizden,
Uçkur verdin çıktı gitti belimizden,
Saç versen de kurtulmadık kelimizden.

Müslümanız dönmüşüz biz şaşkına,,
Allah isen görün Allah aşkına.

1978 yılında ben de İstanbul’da Üniversiteyi kazanınca olaylar onu iyice ürküttüğü için yirmi yıllık düzenini bozup İstanbul’a taşındı. Elbette bir tek memur maaşı ile üstelik kirada otururken üç çocuk okutabilmek her yiğidin harcı değildi. (Tabi şimdiki kadar imkansız da değildi) Sıklıkla söylediği ” Aşağı avuldan saman yemem” felsefesi bu işi daha da zorlaştırdı. Veteriner Hekim olarak onun idealist duruşu Cumhuriyete düzgün genç doktor mühendis yetiştirme için de geçerliydi elbette. Bu azimle 4 yıl boyunca bir gün tatil yapmadan Sabahın 05.00’de Sütlüce Mezbahası, sonra 08.00 de Bakırköy Kaymakamlığında Veteriner Hekim olarak memuriyet ve Hafta sonları Veli Efendi Hipodromunda hakemlik. Bu ağır çalışma temposu onun sağlığından çok şey aldı elbette. Bir de memleket ve arkadaş hasreti. Ablamla benim mezuniyetimden sonra İnebolu’suna geri döndü.

Babaannem Babamın ilk kar yağdığında doğduğunu söylerdi. Biz de yıllarca ilk kar yağdığında kutladık onun yaş gününü. Aslında yaş günlerinin öyle tanımlanması pek hoş. Koyunlar kuzuladığında, kış armudu göynüdüğünde, erikler çiçek açtığında gibi. Doğanın bir olayını diğerine bağlamak. Bizler de doğumu ölüme bağlamak için çabalamıyor muyuz?

1992 yılında 65 yaşında kaybettik onu. Güzel adamdı, güzel yaşadı ve gök kubbe de hoş sedalar bıraktı, bir de Cumhuriyete bizleri, bizlere Cumhuriyeti bıraktı. Ruhu şad olsun.

CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA İKİ GENÇ

İhsan iki aylık seferden yeni dönmüştü ve doğup yaşadığı topraklara biraz daha hasretle basıyordu bu sefer. İçinden bir daha gitmem Kırım’a diye geçirdi. Denizciydi. Birçok kereler Barselona’ya gitmişti yumurta yüklü ticari gemilerle. Ama hiçbirinde Karadeniz’de yakalandıkları gibi adeta her tarafından yanardağ püskürüyormuş gibi kabaran böylesi bir fırtınaya rastlamamışlardı. Bir yandan da hem 1. Dünya Savaşı hem de grip salgını nedeniyle Akdeniz’e açılmakta çok tehlikeli olmuştu artık.

Yar başındaki merdivenleri ağır ağır çıktı. Merdivenin başına geldiğinde sol taraftaki ahşap iskelenin üzerinden biri seslendi: – Safa geldin Hopalı, sana bir kadeh şarap ikram edeyim de yorgunluğunu atasın. Sol omuzu hafif ilerde ve ağır ağır yürürdü 1.95’lik İhsan. Yürüyüşünü Hopalı bir asker arkadaşına benzeten babası takmıştı ona bu lakabı. Başını kaldırıp Yar başı Meyhanesinin işleten kabak Yanya’ya ters ters baktı ve hiç düşünmeden içeri daldı Hopalı.

İki gün Düz tarladaki baba evinde dinlendi. Anası Şerife ona sevdiği yemekleri yaptı. Dizinin dibinde kardeşleri Ali ve Mehmet, abilerinin deniz maceralarını dinlediler. Babaları Raşit Kaptan (Raşit kaptan Beyaz Beratlı İstiklal madalyasını teslim alan dört denizciden biridir) da katıldı zaman zaman onların sohbetlerine. İki gün dinlendikten sonra Hopalı hem arkadaşlarını görmek hem de Mustafa Kemal Anadolu’ya geçtikten sonra başlayan istiklal hareketi ile ilgili haberleri almak üzere çarşıya doğru inmeye başladı. Tam kaymakam yokuşunun köşesinde çeşme başında elinde iki koca güğümle bekleyen kısacık boylu genç kızla göz göze geldi. Bu ona yıllarca hayat arkadaşı olacak Emine’yi ilk görüşüydü. İçi ısındı, ısındı ve kaynadı.

Emine 16 yaşındaydı. İki erkek üç kız beş kardeştiler. Ufak tefek olmasına rağmen çok kuvvetli, hep güler yüzlü, hiperaktif denebilecek kadar hareketli, becerikli ve çalışkan olduğu için anne ve babasının en güvendiği evladıydı. Evleri Marazın kahvesinin hemen önünde, yeni yapılan mendireğe, İskelle Burnuna ve Patriyoz Mahallesine hâkim bir konumda idi. Ama oluşan heyelan nedeniyle yanındaki iki evle birlikte kayıp gitmişti iki yıl önce. Anne ve babasının yeniden başlama konusunda en büyük destekçisi olmuştu Emine. Elbette komşularının desteğini de unutmamak lazım.

Hopalı hemen o akşam söyledi Şerife anaya Emine’yi isteyin bana diye. 2 ay içinde de evlendiler. Evliliğin ilk yılları tüm Anadolu’nun tek vücut olduğu İstiklal Savaşının zorluklarıyla geçti. İnebolu bir yandan Anadolu’ya geçmek için İstanbul’dan gelenlerle dolup taşıyor, bir yandan da cepheye aktarılması gereken başta cephane olmak üzere her türlü malzemenin merkezi konumuna geliyordu. Vakit bu hengâme içinde hızlı ama bir yandan da cepheye evladını gönderen analar içinde bir o kadar yavaş geçiyordu. 

O yıllarda cephaneyi karaya çıkartan kayıkçılardan biri Hopalı, cephaneyi İki çaya taşıyanlardan biri de karnındaki İfakat’la birlikte Emine idi. İlk çocukları İfakat İnebolu Yunan muhripleri yaptığı top atışları altında doğdu. Günler sonra İnebolu, haftalar sonra Vatan kurtuldu. Yeni cumhuriyetin neferleri idi artık onlar. Atatürk’ün Türk Ocağının balkonundan yaptığı konuşmayı dinlerken her ikisi de çok heyecanlı, mutlu ve umutlu idi. Bir hafta sonra Muammer ve iki yıl sonra da Nurettin katıldı aileye. Atatürk’ün devrimleriyle kadınlara tanınan hak ve özgürlükleri en iyi anlayan ve değerlendirenlerden biri oldu Emine. Onun teşvikiyle Hopalı Sahil Oteli işletmeye başladı.  Emine evde çocuklarının istikbali için elinden geleni yaparken, diğer yandan da otelle ilgili her hizmeti veriyordu. Odaların temizliği, yatakların yapılması, her misafir sonrası yorganların yeni ve temiz kılıflarla kaplanması, misafirlerin kahvaltı masalarına tereyağı, türlü türlü reçel ve marmelatlar yapılması onun hiç şikayetçi olmadan yaptığı rutin işlerdi. En küçük çocukları da askerden dönüp evlenince bu seferde molozda yeni açılan plajı işletmeye başladılar.

Plaja bütün yemekleri Emine evde yapıp tepsilerle göçük denilen patikadan taşıdı yıllarca. Hopalı kansere yakalandı altmışlı yılların başında. Son gününe kadar da ağırlaşan kulaklarını radyoya dayayarak dinledi ajansı. Hiç kaçırmadı. 1968 de vefat etti. Emine’nin bu acısını iki oğlunun acısı perçinledi ama o hayat sevincini hiç kaybetmedi. Su böreğini, murabba dediği marmelatlarını torunları, torun çocukları için yapmaya devam etti. Cennete çevirdiği bahçesinde gülleri budarken düşüp kalçasını kırdı. Birkaç sene sonra 1983 yılında vefat etti. O öldüğünde torunun torunu doğmuş ve Emine cennetin vizesini almıştı. Hepsi Işıklar içinde uyusun.  

GÜLLE

Yaşlı kadın nefes nefese uyandı. Yine sıkça gördüğü bir kâbusun sabahındaydı. Babaannesinin “Tevhide, çabuk mutfaktan tahta kaşık getir “diye bağırması hala kulaklarında tekrarlanıyordu. 7-8 yaşlarındaki kız telaş ve korkuyla mutfağa gidiyor ve her tarafta tahta kaşık arıyor, bulamıyor, bulamıyordu. Babaannesinin gittikçe daha yüksek bağırması, onun ocağın yanında, mutfaktaki tüm çekmece ve raflarda hatta tel dolabın içinde, yalağın altında tekrar tekrar araması ve sonunda anasının o canhıraş haykırışı ile hıçkırıklara boğulması. Onun çocukluğu zamanında havale geçiren çocukların üzerinde şifa için tahta kaşık kırılırdı. Tevhide Hanım artık bu tip hurafelerden kurtulmuş olsa da kendinden iki yaş küçük kız kardeşinin ölümü onun beyninde yer etmiş hatta travma haline gelmişti. Bu karanlıkla ilk tanışması idi ve daha sonraları nicelerine tanık olacaktı.

Perdeyi aralayıp pencerenin karşısındaki Karadeniz ile arasında bir duvar gibi duran tepeye baktı. Ağırlıklı olarak yeşillikler arasındaki aşı boyalı ahşap evlerin oluşturduğu görüntü, onun bu eve gelin olarak gelişinden bu yana pek değişmemişti. Tepenin sol tarafında en yüksekte duran iki katlı taş mektebin üst kat pencerelerine göz attı. Güneşin denizden doğması ile bu binanın pencerelerinde kızıl bir yansıma olurdu, bu da onun kalkma saatini işaret ederdi. Daha vakit olduğunu anlayınca doğruldu ve hemen başucunda duran büyük oğlunun yıllar önce Almanya’dan getirdiği saati kontrol etti. Her akşam sabah namazını vakitlice kılabilmek için kurardı. Saat daha beşi çeyrek geçiyordu.  Alarmı iptal etmek için üstündeki düğmeye bastı ve tekrar yatağa uzandı.

Keçi derisinden yapılmış ve bombeli kapaklı çeyiz sandığının arkasındaki duvarda asılı Saatli Maarif Takviminden yaprağı koparıp gece lambasının ışığında okumayı aklından geçirdi ama üşendi. Okumak. Evlenip bu eve geldikten sonra en iyi arkadaşı olan karşı komşularının küçük kızı Resmina, mübadele nedeniyle üç gün içinde toparlanıp bilinmeze doğru yola çıkmadan önce veda etmek için geldiğinde ona “Tevhide, mutlaka okuma yazma öğrenmelisin, bak bilseydin mektuplaşırdık seninle” demişti. Bu ona utanma ile imrenme arasında bir duygu yaşatsa bile daha sonra oğulları ile bilirlikte okuma yazma öğrenmesini ateşlemişti. On altı yaşında kasabadan pek uzak olmayan bir köyde yaşarken, kasabada lokantası olan biri ile evlendirilip bu eve gelin gelmişti. İlk günlerdeki yalnızlığını ve ürkekliğini yenmesinde rolü büyüktü Resmina’nın. O yaşa kadar pazarı olduğu günler dışında pek kasabaya inmeyen Tevhide’nin hiç Rum tanıdığı da olmamıştı. Köylerinde hiç Rum da yoktu aslında. Gelin olduktan iki gün sonra kuyudan su almak için gelen, sarı saçları, başındaki yanında kırmızı bir gül olan mavi şapkasının yanlarından omuzlarına dökülen ve mavi beyaz fırfırlı elbisesi ile başka bir dünyadan gelmiş gibi görünen bu kız, Tevhide ’ye “Merhaba, Allah mutlu etsin, ben Yanas’ın kızı Resmina “ diyerek elini uzatmış, Tevhide ne yapacağını şaşırarak, yalnızca elini kızın eline dokundurabilmişti. Daha sonra her türlü derdini anlattığı, çağırdığında evlerine gidip piyano çalışını hayranlıkla izlediği, birlikte çay içip dedikodu ettikleri candan bir dostluk oluşmuştu aralarında. Tam bu anılara dalmışken gelininin yatak odasının kapı açma sesini, ardından da çocukların odasına giden karaltısını gördü. Evdeki tek kuzine çocukların odasında idi ve gelini her sabah çocuklar okul için kalkmadan önce yakardı. Bu onun yarım saat sonra namaz kılacağı anlamına geliyordu aynı zamanda.

Yatakta bir kez daha doğruldu. Yatağa akşam yatmadan önce kuzinenin üzerinde ısıtıp önce gazete sonra da beze sardığı yassı taşı yataktan alıp yere bıraktı, çorabını ve terliklerini giydi ve yavaş yavaş yatağını toplayıp çeyiz sandığının üzerine koydu. Ardından mutfak ile odası arasına aslında servis camı olarak yapılan ama bu amaçla hiç kullanılmamış, onun özel eşyalarını, ilaçlarını, bardağını hatta takma dişini koyduğu raf görevi gören yerden bir tarafı kalın diğer tarafı  ince dişleri olan fildişi tarağını aldı. Tamamı beyazlamış lüle lüle saçlarını taramaya başladı. Karşı tepenin arkasından ışıklar göğü aydınlatmaya başlamıştı. Saçlarının ucunda belli belirsiz kına izlerini görünce kına zamanı gelmiş diye geçirdi aklından.

Eynini giyip banyodan maşrapa ve Don Kişot’un şapkasını andıran kenarlı küçük leğeni alarak çocukların odasına gitti. Odada biri kız, biri erkek iki torunu hala uyanmamıştı. Kız olan onun adını taşısa da hep ikinci adı kullanılmıştı. İki yaş küçük erkek torunun ismini ise o vermişti. İki isminden biri babasının diğeri ise kayınpederinindi. Onuncu torunu olmasına rağmen ona düşkünlüğü farklıydı. Oda bayağı ısınmıştı. Sessizce kuzinenin üzerindeki kazandan leğene üç dört maşrapa su alıp abdest almak için banyoya gitti.

Namazını kılıp tespihini çekerek çocukların odasına girdiğinde tüm hane halkı kahvaltıya başlamıştı. Tevhide Hanım gördüğü kâbusun etkisini ve anılarında ona kasvet veren tüm düşüncelerini odasında bırakmış ve hep yaptığı gibi gülüşünü takmıştı ak pak ve kırışıklarla dolu yüzüne. O sırada yumurtasının az piştiği için mızmızlanan Aziz, biraz da babaannesinin Allah’ın nimetleri ve israf konusunda uzun bir konuşma yapmasından çekinerek hemen susup yumurtasını yemeye başladı.

Aziz, önceleri babaannesini namaz surelerini öğreten, dualar ezberleten, Peygamberin ibret verici hikâyelerini, nadiren de cadı ve Keloğlan’ın olduğu bazı masalları anlatan disiplinli ve sert, yani biraz can sıkıcı biri gibi görse de, özellikle son üç yıldır, ortaokula başlayalı beri kendisine diğer torunlarından farklı bir gözle baktığını fark etmiş, onun yumuşak, eğlenceli ve ilginç taraflarını da keşfetmeye başlamıştı.

Kahvaltıdan ilk kalkan baba oldu. Devlet memuru olduğu için her zamanki gibi sabah tıraşını olmuştu, kravatlı idi. Ceketini ve paltosunu giyip, fötr şapkasını takarak evden ilk çıkan da o oldu. Aziz, ablasıyla birlikte tam evden çıkacakken babaannesinin, “Aziz gel seni bir okuyayım.” dediğini duydu. Bu bir nazar seansı anlamını taşıyordu ve Aziz önceleri buna karşı çıksa da artık bunu kanıksamıştı. Hatta bazen o söylemese dahi onun önüne oturup kendisini okumasını istiyordu. Nazar konusu babaannesi için ciddi bir konu idi. Bahçede çalışırken olan tüm terslikleri, hatta yakalandığı grip, nezle gibi hastalıkları bile hep yan komşunun nazarına bağlardı. Kendi üzerinde taşıdıkları dışında, o komşunun tarafına bakan ağaçların dalları bile nazar boncuğu doluydu. Aziz babaannesinin karşısına oturdu ve onun okurken esnemesine, her esnemesine “Bak gördün mü nazar varmış.” demesine onaylar gibi kafasını salladı ve seans üfleme ile sona erdi. Aziz o sırada içinden babaannesinin hayatı boyunca kaç kere tespih çektiğini hesaplamaya çalışıyordu. Her namazdan sonra doksan dokuzluk tespihi üç kere çekerdi. Ayakkabısını giyip koşturarak evden çıkarken mırıldandı “Oha, yirmi beş milyondan fazla”.

Aziz ortaokul son sınıfa gidiyordu ve oldukça parlak bir öğrenciydi. Tam bir matematik canavarıydı. Etrafında olup biteni hep dikkatle izler ve önemli gördüklerini bir tarafa kaydederdi. Sevdiği bir şiiri birkaç kere okuduğunda ezberlerdi. O gün okuldan eve dönerken içinden babaannesinin şiirini tekrarlıyordu. Sömestre tatilinde Ankara’da amcasının evine gitmişlerdi. Amcası Vehbi, bir süre Almanya’da çalışıp dönmüş bir mühendisti. Almanya’dan gelirken getirdiği teyp ve fotoğraf makinası onun en sevdiği oyuncaklarıydı. Onlarla tüm ailenin ses ve görüntü albümünü oluşturma çabası içindeydi. Bir gün teyp ile herkesin sesini kaydettikten sonra annesine dönüp “Ana sen de bir şiir oku” dedi. Babaannesi Vehbi amcanın başla komutu ile Aziz’i çok şaşırtan ve ona hayranlığını perçinleyen şiirini söylemeye başladı.

Yürüyordum: Ağlıyordu ırmaklar;
Yürüyordum: Düşüyordu yapraklar;
Yürüyordum: Sararmıştı yaylalar;
Yürüyordum: Ekilmişti tarlalar.

Bir ses duydum, dönüp baktım, bir kadın:
Gözler dönük, kaşlar çatık, yüz dargın;
Derileri çatlak, bağrı kapkara,
Sağ elinin nasırında bir yara

Başında bir eski püskü peştamal
Koltuğunda bir yamalı boş çuval…

Şiiri okurken yüzündeki o acı çeker gibi görünen ifade ve sesini alçaltıp arttırarak yaptığı vurgular, usta bir tiyatrocunun tirat okuması gibiydi. Zaman zaman ağlayacak gibi sesi çatallaşıyor, zaman zaman bir isyanı yaşar gibi bağırıyordu.

Ah Efendi, bize karşı İstanbul
Neden böyle bir sert, yalçın taş gibi?
Taşraların hayvanlık mı nasibi?

Aziz babaannesinin her duraklamasında yutkunuyor ve adeta şiirin bitmesini istemiyordu. Tevhide Hanım adeta mırıldanır gibi, oldukça uzun olan şiiri bitirdi.

Yazık, sana ağlamayan şiire;
Yazık, sana titremeyen vicdana,
Yazık, sana uzanmayan ellere;
Yazık, seni kurtarmayan insana!

Aziz Ankara’dan dönünce babaannesine şiirin kimin olduğunu sormuştu. Bilmiyorum, amcanın bir şiir defteri vardı. Orada görüp beğenmiş, sonra birkaç defa okuyup ezberlemiştim cevabını alınca önce babasına, sonra okuldaki Türkçe öğretmenine sormuş onlardan da cevap alamayınca günlerce kütüphanede araştırmış, bulamamıştı. Sonra babaannesine birkaç defa okutturarak şairini bilmediği bu şiiri ezberlemişti. İyice yerleşmesi için zaman zaman içinden okuyordu. Bu yöntemi ilkokula giderken babaannesinin ezberlettiği sure ve dualar için de uygulardı.

Artık onu, bazen bahçe işleri ile uğraşan, ziyaretine gelen kendi yaşındaki tanıdıkları ile genellikle din konusunda sohbetler yapan ve beş vakit namaz kılıp tesbih çekerek ölmeyi bekleyen biri olarak görmekten vazgeçmiş, içinde birçok cevher saklayan gizemli biri olarak görmeye başlamıştı. Ona bir şeyler anlatırken eskisinden daha dikkatle dinliyor, zaman zaman onun arkadaşlarıyla sohbetlerine dahi katılıyordu.

Kış bitmiş, bahar bütün güzelliklerini kasabanın bahçelerine, dağlarına, tepelerine sermeye başlamıştı. Tevhide Hanım kışın geçtiğine seviniyordu, çünkü baharın onun için anlamı soğukta iyice artan romatizma ağrılarının azalması, kansızlık nedeniyle çok fazla üşümelerinin bitmesi, yaşıtı olanlarla daha fazla görüşmesi demekti. Arkadaşları ile bir araya geldiklerinde Aziz hep ellerini birbirlerinin arasına koyup uzun uzun dua okumalarını izlemeyi severdi. Böyle bir ziyaret sırasında arkadaşlarından biri dinin gereklerini yerine getirmeyen, namaz kılmayan, camiye gitmeyen, oruç tutmayan bazı ortak tanıdıkları ile ilgili biraz ağır laflar edince Tevhide Hanım itiraz edip sakin bir şekilde Rabia adlı birinin hikâyesini anlatmaya başladı. Dindar bir dedenin yetiştirdiği Rabia’nın 10 yaşında hafız olduğunu ve Ramazanlarda mukabele okumaya başladığını, ancak ilerleyen yaşlarda mukabele okuduğu bir konakta bir İtalyan’la tanışıp etkilendiğini, bazı dini öğretileri sorguladığını, ancak içindeki Allah sevgisini hep koruduğunu anlatarak lafı herkesin dini sorumluluklarını istediği şekilde yaşayacağına, hiçbir kulun bir başkasını yargılamayacağına bağladı. Bu kararı yalnızca Allah-u Teâlâ verir diye de noktayı koydu. Arkadaşları sus pus olup hiçbir şey diyemedi. Bu konuşmaya tanık olan Aziz, babaannesinin arkadaşları gidince Rabia’nın kim olduğunu, nereden tanıdığını sordu. Babaannesi gülerek cevap verdi. “Sinekli Bakkal’dan tanırım, Halide Edip Hanım’ın romanından.” Halide Edip’in adını söylerken ona hayranlığı belli oluyordu. “Benim ilk okuduğum romandı.” diye ilave etti. Bu Aziz’de şok etkisi yapmıştı. Babaannesi eve alınan Akbaba ve Tarih dergilerine bakmazdı bile. Yalnızca Milliyet gazetesine ve Hayat mecmuasına göz atardı. Nadiren dudaklarını kıpırdatarak okurdu. Ama onun roman okuduğunu hayal bile edemiyordu. Ertesi gün kütüphaneye gidip Sinekli Bakkal kitabını aldı ve üç gün içinde okudu.

Haziran gelmiş, yaz tatili başlamıştı. Aziz Ortaokulu beklendiği gibi birinci olarak bitirmişti ve bu tatili fazlasıyla hak ettiğini düşünüyordu. Artık babaannesi ona çok daha detaylı hikâyeler anlatıyor ve Aziz her birinin bir ders içerdiğini bilerek onu dikkatle dinliyordu. Birçoğunda abartı hissetmesine rağmen sesini çıkartmıyordu. Bunu, onun hikâyesinin ve çıkartılacak dersin etkisini artıracağını düşündüğü için yaptığını biliyordu. O çok küçükken anlattığı, bir adamın pirinç ayıklarken bir pirinci yere düşürüp almadığını gördüğü karısını boşaması ve o pirinç tanesini bulmak için neredeyse evi yıktığını anlattığı kadar abartı olmasa da, yine de bazen ipin ucunu kaçırıyordu. Kayınvalidesinin bahçeye çıkarken üstü kirlenmesin diye taktığı önlüğü, kirlenmesin diye üzerine taktığı ikinci önlüğü anlatıyordu mesela. Ana fikir fazla titiz olmanın iyi olmadığı idi elbette. Aziz üzerinde etkisini yeterli bulmadığı zaman abartma bölümü geliyordu. Kayınvalidesi kediler bahçeden gelince ev kirlenmesin diye ayaklarına ceviz kabuğundan yaptığı terlikleri takmasına kadar uzatıyordu hikâyeyi. Aziz bu hikâyeleri gözünde canlandırıyor ve gülmekten kendini alamıyordu bazen.

Yaz ortasında tüm evi sevindiren bir haber geldi Vehbi amcadan. Aziz Ankara’da oldukça iyi bir lisenin sınavını kazanmıştı. Özellikle anne ve babası bu liseye gitmenin iyi bir Üniversite kazanmayı garanti ettiğini bildikleri için çok mutlu ve gururluydular. Ancak Tevhide Hanım bu olaya pek sevinmemiş görünüyordu. Üç oğlu da onun yaşlarında leyli meccani okullarda okumak için büyük şehirlere gitmişti. Onların hasreti uzun yıllar yüreğini dağlamış, Aziz’in babası dışında kasabaya dönen olmamıştı. Aynı hasreti bu yaşında çok bağlandığı Aziz’de yaşamak ona ağır gelmişti. Bu konudaki suskunluğunu bir sabah kahvaltıda bozmuş ve Aziz’in babasına “El kadar çocuğu niye gönderiyorsunuz ki, burada da lise var. Ablası ona gitmiyor mu?” diye çıkışmış ve cevabı dinlemeden ilk defa kahvaltıdan kalkıp odasına gitmişti. Kalan günler de Aziz’in heyecanı artıyor, annesi onun yanında getireceği eşyalar için adeta çeyiz titizliğinde çalışıyordu. Gitmesine çok az bir süre kalmıştı. 25 Ağustos Atatürk’ün kasabaya gelişi nedeniyle şapka bayramı olarak kutlanırdı. O günü babaannesi Aziz’e anlatmaya başladı. ”Atamızın geleceği bir gün önce kasabanın her yerinde tellallar tarafından ilan edildiğinde çok heyecanlandım. O zamanlar kasabaya gelmek için tek yol bu önümüzden geçen yoldu. Erkenden bahçeye inip darabanın açık bir yerinden yola bakarak beklemeye başladım. Öğlene doğru yukarıdan bir kalabalık görüldü. Kalabalığın arasından onu hemen tanıdım. Önümden geçerken dönüp bana doğru baktı. Masmavi gözleri ışık saçıyordu.” Bunu anlatırken Tevhide Hanım’ın gözleri teybe şiir okurken olduğu gibi yine buğulu idi ve sesi titriyordu. Aziz nedense kasabada yıllardır kutlanan o günü babaannesinin yaşamış olabileceğini hiç düşünmemişti. Heyecanla sordu ” Sen…sen Atatürk’ü gördün mü?” Babaannesi daha önce Aziz’in hiç görmediği bir edayla “evet” diye cevap verdi “ve onun bakışını hiç unutamadım.” Sonra devam etti,” İstersen sana 9 Haziran’ı da anlatayım.” dedi. Aziz’in gitmesine günler kala babaannesi adeta tüm hayatını anlatmak istercesine peş peşe hikâyeler anlatmaya başlamıştı. 9 Haziran Yunan zırhlılarının gemilerinin kasabayı bombaladığı gündü ve beklemedikleri bir direnişle karşılaşınca geri çekilmişlerdi. O gün kasabanın kahramanlık günü olarak kutlanırdı. “ Çok isterim.” dedi Aziz kafasını sallayarak.  Tevhide Hanım bombardımanın başlamasının, bazı gençlerin o sinirle kasabadaki Rumlara kötü davranmasını, o sırada arkadaşı Resmina’nın onun yanına gelip ağlamasını, sonra yukarıdaki tepeden zırhlılara ateş açılmasını uzun uzun anlattı. Aziz hiçbir detayı kaçırmamak adına dikkatle dinledi tüm hikâyeyi. Şöyle bitirdi sözlerini “İlk bombardıman başladığında kayınpederim çamaşırlıkta kuyunun yanında namaz kılıyordu. O sırada biraz ilerisine bir top güllesi düştü. Rahmetli namazını bozmadı bile…” Aziz babaannesinin sözünü kesti “Neden ki? Namazı bırakıp askerlere yardım etseydi ya!” Babaannesi kızarak cevap verdi “Savaşan o askerlere dua da gerekir.” Ve sonra anlatmayı bıraktı. Aziz üstelemedi ve babaannem yine abartıyor diye geçirdi içinden.

Yaz sonunda Ankara’ya hareket günü gelmişti. Tevhide hanım ilk defa o sabah kaygılarını ve acılarını odasında bırakamamıştı. Anne ve babasına onu gönderdikleri için, Aziz’e de giderken bu kadar neşeli göründüğü için kızgındı. Aziz önce ablasına sarıldı, sonra babaannesinin elini öptü. Babaannesi eline para sıkıştırıp “Allah’a emanet ol” diyerek hızla geri dönüp eve girdi. Torununun ağladığını görmesini istemiyordu. Aziz anne ve babasının arasında bahçe kapısından çıkarken babaannesinin “Bahçe kapısını açık bırakmayın.” dediğini duyar gibi oldu.

Ankara’daki ilk günler sıkıntılı geçti. Onun gibi küçük kasabadan gelen birkaç kişi olsa da arkadaşlarının büyük çoğunluğu Ankara, İzmir ve İstanbul gibi büyük şehirlerden gelmişlerdi. Kültürleri, yetişme şekilleri ve davranışları ondan farklı idi. Ancak bir iki ay içinde uyum sağladı ve içinde bir tek sıla hasreti sıkıntı olarak kaldı. Hafta sonları Vehbi Amcaya evci olarak çıkıyor. Anne ve babasıyla oradan telefon ile konuşuyor, bu bir parça hasretine gem vuruyordu. Sömestr tatiline bir ay kalmıştı. Yine bir cuma akşamı amcasının evine geldi. Amcası ve yengesi evde yoktu. Kuzenlerinin yüzleri düşmüş, en küçüklerinin ağlamış gibi gözleri şişmişti. “Ne oldu?” diye sordu. “Amcamla yengem nerede?” Büyük kuzen elini onun omzuna atarak “Maalesef babaannemi kaybettik, oraya gittiler, dün toprağa verildi.” dedi. Son kelimeyi ağlayarak söyleyebilmişti. Aziz adeta kilitlenmişti. Ne konuşabiliyor, ne ağlayabiliyordu. Beyninde yankılanan onlarca hikâye ile öyle kalakalmıştı. O sırada telefon çaldı. Arayan babasıydı. Kuzeniyle konuştu önce. Sonra onu istedi. Aziz kafasını hayır anlamında iki yana salladı ve şimdi değil diye mırıldandı.

Sömestr tatilinde anne ve babası ablasının Üniversite kursu için Ankara’ya geldiler. Bu Aziz için daha iyi oldu. Çünkü hala babaannesinin olmadığı o eve nasıl girebileceğini bilmiyordu. Okulun ikinci yarısı iyice kaynaştığı okul arkadaşları sayesinde iyi geçti. Zamanın her acıyı azalttığı bir gerçekti. Üstelik onun yaşında ve küçük bir kasabadan başkente gelip yeni arkadaşlarla birçok ilke yelken açmışken.

Okul bitmiş, yaz tatili için evine geleli bir ay olmuştu. Babası bir katlı evin üstüne iki kat daha çıkmaya karar vermişti ve inşaat sırasında alt katta oturmaya devam ettiklerinden mühendis olmaya karar vermiş Aziz için, inşaatın aşamalarını görmek ilginçti. Kuyuya yaslanmış bir yandan eve bakıyor, bir yandan da hiç görmediği evin ilk ahşap halini gözünün önüne getirmeye çalışıyordu. Bulunduğu yer çamaşırlıktı. Hemen solunda çamaşırları üzerinde dövdükleri büyük bir taş vardı. Arka tarafta ise ocak ve bacası. Elbette kuyunun üstünde bir çıkrık. Şu tarafta ise… derken kuyunun etrafını betonlamak için kazı yapan amelenin sesini duydu. “Burada bir şey var.”  Hemen işçinin yanına gidip parmağıyla gösterdiği yere baktı. Yaklaşık 15 cm çapında bir gülle yerde duruyordu. Tam 55 yıl önce şu bombardımanda düşen gülle. Aziz gülleye bakakaldı. Babaannesi öleli beri içinde tuttuğunu bıraktı. Hıçkırarak ağlamaya başladı. İçinden bir ses ona babaannesi ile tanışabildiği ve onun hikâyelerini dinleyebildiği için ne kadar şanslı olduğunu söylüyordu.    

TERZİ MEHMET

Aşağıdaki fotoğraf 1958’in yazında çekilmiş. Yüz ifadeleri sert görünüyor ama ben biliyorum ki yumuşacık yürekleri var. Yüzlerindeki o sert çizgiler zorlu yılların izleri. Arkalarındaki mavi pike hala duruyor. Düşünün çocuklukları Birinci Dünya (aynı zamanda İspanyol gribi pandemisi) ve İstiklal savaşı yıllarında geçmiş. Cumhuriyetle birlikte atılmışlar hayata. Evlenmişler ve çocuklarını ikinci dünya savaşının yokluğunda büyütmüşler. Sağ taraftaki bizim Gazozcu Baba dediğimiz dedem Hamdi Emir. Sol taraftaki ise Halamın eşi benim dede dediğim eniştem Mehmet Denizci.

Onları anlatmadan önce Galip Deniz Caddesinde Yeni caminin köşesinden pazar yerine doğru yürüyelim isterseniz. Sol tarafımızda sırasıyla ve bildiğim lakaplarıyla Şipkopca’nın (dudayırık) dükkânı, önceleri Deli Murat’ın sonra Köse’nin dükkânı, Terzi Tatar Hasan’ın Mehmet’in dükkânı, Hasan Tunoğlu’nun bahçesi ve şekerci dükkanı, Hamdi Emir’in Gazoz hanesi, Berber Dükkanı, Sümerbank Mağazası, Cemal Amca’nın (Pat) şekerci dükkanı.

Bu dükkanlar ile ilgili benim yetişebildiklerim ve hatırladıklarım kısaca şöyle. Şekerci Hasan Amcanın dükkanına sokaktan bir iki merdivenle inilirdi. Kapı alçaktı. Sanki inenlerin başı kapıya çarpacakmış gibi gelirdi bana. Vitrininde en aklımda kalan şey kızamığa iyi geldiği söylenen tarçınlı baklava dilimine benzeyen lohusa şekeri. Girince sol taraftaki tezgâhta enva-i çeşit ve rengarenk şekerlemeler olurdu. Daha ileriden bir kapıyla üstünde asma çardağı olan bahçeye çıkılırdı. Bahçede köyden pazara inenlerin ekmeğin içine tahin helvası ve gül reçeli koyup iştahla yemeleri gözümün önünde hala. Şekerci Pat Cemal Amca’nın dükkanında ise tezgâh girince sağda kalırdı. Onun mu benim mi boyum kısa olduğu için bilmiyorum ama tezgâhın arkasından yalnızca kafasını görürdüm. Şemsiye çikolata ve mabel sakız için önemli uğrak yerlerimdendi. Sahibinin Ibraslı olan berber dükkânı ile ilgili bildiğim tek şey aynı zamanda diş çektiği.

Gelelim gazoz haneye. Gazozcu Hamdi Dedem o dönemin entelektüel adamlarından. Ecevit’e yürüyerek bir okula gitmiş ama okulun ne okulu olduğunu ben de bilmiyorum. Yukarıdaki fotoğrafta 50 yaşında. Aslında ben 3.5 yaşında iken öldüğü için hayal meyal aklımda.  Oldukça zengin bir pul ve el yazması kitap koleksiyonu varmış. Bir de değişik mobilya ve aletlere merakı. Mesela üstü açıldığında kanun olan ve aynı zamanda ön kapağı açıldığında içindeki pikabı bulunan komodin hala duruyor. Önce Güzel İnebolu adıyla yaptığı daha sonra Fertek adıyla ünlenen gazozları ile sağlıyor geçimini.

Dükkâna girdiğinizde sağ tarafta yazıhanesi var. Benim için buradaki en önemli oyuncak toplanan kapakları tekrar kullanabilmek için baskı yapan zımbamsı alet. Arka tarafa üst kattaki depoya çıkan ahşap merdivenin yanındaki ayrı bir kapıyla giriliyor. Altı su sarnıcı olan bu bölümde her birini hayranlıkla izlediğim gazoz imalatında kullanılan bilumum alet edevat. Her Çıssss-tak sesi bir şişe gazoz demek. Keşke devam edebilseydi bu gazoz markası.

Girizgâh yine uzun oldu ve sonunda geldik hikâyenin kahramanına. 1960’ların sonuna kadar hazır giyim ve konfeksiyon olmadığı için terzilik hem önemli bir zanaat ve hem de birçok evi geçindiren bir meslek idi.

İnebolu’da kadın veya erkek giyimi üzerine uzmanlaşmış onlarca terzi vardı. Onlardan biri idi Terzi Mehmet Denizci. Babası Tatar Hasan denizci idi ve o çocuk yaşta iken kaybolmuştu denizde. Üç yaşında ablası ve anası ile yalnız kalmıştı ve terzi çırağı olarak çalışmaya başladı. Meslek usta çırak ilişkisi şeklinde yürüyordu o yıllarda.

Eli hafif değildi, erkek giyime yöneldi. Lafı açılmışken; kadın giyim konusunda uzmanlaşanların bazıları için söylenen eli hafif lafı vardı. Yani terzi prova yaparken müşteri kumaşa dokunduğunu bile anlamaz demekti. Gel zaman git zaman işlerini büyüttü. Belediyenin önünden deniz tarafına yürürken ilk dört yolda şimdilerde manav olan yerdi dükkânı. Yanında üç beş çırak çalışmaya başladı. Kasabaya gelen kaymakamların ve diğer mülki amirlerin elbiselerini o dikiyordu. Hatta elbise diktirmek için Kastamonu’dan gelen Valiler bile vardı. Çok çırak yetişti yanında. Uzun yıllar İstanbul’da Galatasaray’da terzilik yapan ve İnebolu’da huzurevinde vefat eden yeğeni Mehmet Şahin’de onun çıraklarındandı. Mehmet Şahin İstanbul’da özellikle kambur veya yürüme engelli kıyafet oturtması zor kişilerin adresi oldu. Ama konfeksiyon ve hazır giyimle beraber Terzi Mehmet’in işleri hızla azaldı. 60’lı yılların sonunda kendini evinin önündeki küçük dükkânda kasket yaparken buldu. Mukallit kelimesi çocukluğumun kahramanlarından olan Mehmet dede için söylenmişti sanki.

Bana Karadeniz türküleri öğretir, sonra söyleterek keyifle dinlerdi, her seferinde büyük bir inandırıcılıkla yaptığı şakaları beni hem şaşırtır hem güldürürdü. Onun sağlığında çocukların ve kedilerin eksik olmadığı, şen kahkahaların yükseldiği o belki de İnebolu’nun en eski Rum evlerinden biri olan bu ev; şimdi birçok örneğinde olduğu gibi anıları ile sessiz sakin bekliyor yanındaki mandalina ağaçları yeşerir ve yine malt eriğini toplayan birileri olur diye. Babamın onun başka bir yönünü vurguladığı şiiri ile noktalayalım hikâyeyi:  

Tükeniyor bir ömür, iğneyi dürte dürte,
Para olur mu deva, kırk senelik züğürte,
Giderken yavaş yavaş, tezgahın arkasında,
Hata olmaz urbanın kolunda, yakasında.

Gidiyorum bu akşam, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

Ütüle yavaş yavaş, çal makası hafiften,
Ustası belli olur bir terzinin ilikten
Ama yine boş durma, bekle kararsın hava,
Yap yapındır, Azrail çıkmadan mahut ava.

Gidiyorum şen olsun, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

Ham sofu Günah derse valla inanma sakın,
De ki; meyhane yolu nedendir akın akın,
Kul bile ikram eder yolcu gelse evine,
Hüda niye etmesin fani misafirine..

Gidiyorum eyvallah, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

100 yılın içinden seçerek anlattığım tüm bu anılar ve kahramanları belki de hayal ürünü, bu belki de benim uydurduğum bir masal. Bu masalı gerçeğe en çok yaklaştıran ise o yan yana duran üç dükkânın sahiplerinin ismini taşıyan torunları: Hamdi Emir, Hasan Tunoğlu ve Mehmet Denizci. Kim bilir onların da masalını yazar yüz yıl sonra birileri…

BİR YAZ AKŞAMI

Benim çocukluk dönemim -yani 60’ların son, 70’lerin ilk yarısı- sırasında kuşkusuz en akılda kalanlardan biri yaz gecelerinde gidilen çay bahçeleridir. Adı çay bahçeleri olsa da ailece gidilen ve her türlü eğlencenin olduğu mekanlardı. Hatta bira bile servis edilirdi. Öncelikle o mekanları şöyle bir hatırlayalım.

İki önemli eğlence merkezi vardı. Biri Emirgan, Deniz Otel ve Mehtap pastanesinin bulunduğu bölge. Deniz otelin altı genellikle sessizlik ve akşam dışarı çıkanların turlamasını seyretmek isteyenler için en uygun yerdi. Tam karşısındaki Emirgan’ın işletmecisi İbrahim Denizci idi. Oğulları Rıfat ve Vedat servis yaparlardı.O bölgede o zamanlar deniz yola bu kadar yakın değildi. Bu nedenle deniz tarafında bahçenin tam ortasında çay ocağının karşısına deniz tarafına doğru bir balkon vardı. Bu balkonda genellikle dışardan gelen orkestralar canlı müzik yapardı. Birkaç sene peş peşe gelen Dalgalar Orkestrası en aklımda kalanı. Tabi bir de dans ve şarkı yarışmaları.

Hemen yanındaki çocuk parkı bizim modern anlamdaki salıncak, tahterevalli ve kaydırakla ilk tanıştığımız yerdi. Hemen onun karşısında yar başından sahile inen iki merdivenin arasına belediyenin yaptığı yeni yerde Şekerci Nuri ve Rıza Emir mehtap pastanesini açmışlardı. Üç tarafı akvaryumlarla çevrili bu mekân o dönemde dondurma yemek isteyenlerin durağı olmuştu. Elbette dondurmasının tadı hiçbir zaman köprü başında minicik ama sevimli bahçesinde yenilen Şekercilerin ustası Ali Küllü’nün dondurmasının tadına ulaşamadı.

Şimdi ikinci eğlence merkezine yani Boyranaltına geçelim. Elbette henüz benzinliklerin olduğu bölgede köprü yok. Mecburen yukardaki köprüden geçeceğiz. Allah’tan belediye reisi Celasin Bey köprü başına ve Meydancıkta köşeye floransan sokak lambalarını koydu da önümüzü görebiliyoruz. Boyranaltında yan yana üç çay bahçesi vardı. İlkini biraz sonra detaylı anlatacağım. İkincisi Ziya Şahin amcanın mütevazi çay bahçesi idi. Bu çay bahçesine 2-3 merdivenle indiğinizde üstü komple asma ile kaplı genişçe ilk bölüm karşınıza çıkardı. Deniz tarafına ilerlerseniz yine 5-6 merdivenle inilen üzeri açık birkaç masalık ikinci bölüm. Ziya amca genelde tek başına çalışırdı. En güzel çay burada içilirdi. Her iki yanındaki çay bahçelerindeki gürültü bir şekilde buraya hiç gelmezdi. Dalga sesleri dışında bir ses duyamazdınız. Sonuncu çay bahçesi ise zannedersem Salih Çağlar tarafından işletilir.  Ulu ağaçların altındaydı ve masalar diğer çay bahçelerinde göre birbirinden daha uzakta yerleştirilmişti. Bazı akşamlar bingo/tombala oynanırdı. Şimdi ilk çay bahçesindeki bir akşamı anlatayım. Akşam yemeği yenildikten sonra evin en uygun yaştaki çocuğu sahneye yakın masalardan yer tutmak için elinde birkaç kazakla önden gönderilirdi.

Çay ocağında çay demlenirken, orkestra da çay ocağının hemen   yanında yeterli sayıda masa gelmesini beklerken demlenirdi. Orkestra genelde İnebolulu gençlerden oluşurdu. Çoğu kendini bu konuda halk evinde yetiştirmişti. Orkestra elemanları ve sazlar genelde değişirdi ama Zeki Denizci akordiyonu, Kadir Karatay gitarı, Hasan Denizci baterisi ve Altuğ Dölen klavyesi ile değişmez kişilerdi. Orkestra başlamadan önce masadakiler bahçenin önünde arabası ile bekleyen Yığma’dan kuruyemiş ihtiyacını karşılardı. Popüler kuruyemiş kabuklu fıstık ve kabak çekirdeği idi ve her zaman taze olurdu. Orkestra günün popüler hafif Türk müziği parçaları ile başlardı. İlk bölümün sonlarına doğru dans müziği geçilirdi. Özellikle twist ve rock in roll da mutlaka olurdu. Orkestra ara verdiğinde Orhan Boran’ı andıran sesiyle Zeki Denizcinin evet-hayır oyunu başlardı. Hep o kazanırdı. Daha sonra Rıza Emir amatörce elektrosaz haline getirdiği sazıyla profesyonelce Kastamonu yöresinin türkülerini çalar söylerdi. Manda söğüt dalına yuva kurar, Huriye imama varırdı. İkinci devre başlamadan önce çocuğu olanlar iki sandalyeyi birleştirip çocuklarını yatırırlardı. İkinci devrede zaman zaman pop zaman zaman sanat müziği çalınırdı. Hasan Karagöz “Karagözlüm efkarlanma gül gayri”, Hasan Balcı “gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar” Mehmet Can “eski dostlar” ile sahne alırdı. Babam şiir okuması için sonlara doğru sahneye davet edilirdi. Hepsini kendi yazdığı şiirleri defalarca okumasına rağmen her seferinde dinleyenleri aynı şekilde hüzünlendirebilmesine aynı şekilde güldürebilmesine ve sonunda aynı şekilde alkışlanmasına hala şaşarım. İşte o dönemin en popüler olan şiirlerinden biri;

MİSAFİR GÜNLERİ

Güne gidelim güne, kadın için her gün olan düğüne,
Çekiştirme, pekiştirme meclisine.
Şeker Beleş, pasta beleş, cip kelepire,
Gelsin çaylar, gelsin çaylar habire.

Güne ayrılır evin en konforlu odası,
Yalnız günde açılır o mübarek kapısı,
Ayda iki üç defa mutlaka sıra gelir,
Bütün ev baştan başa gün için temizlenir.

Cam çerçeve silinir, örümcekler alınır,
Taa taşlık bile özenerek yıkanır,
Rujlanır o gün için ruja hasret dudaklar,
Boyanır bulaşıktan yeni çıkmış tırnaklar.

Giyilir esvapların topyekûn yepyenisi,
Takıp takıştırılır mevcutların hepisi,
Üç beş kapı modadır, buram buram dökse ter,
Yüz kiloluk hanım bile günde tığ topuk giyer.

Beş saatlik işiyle, çantada terliğiyle,
Eşikteki beşikteki, kızıyla geliniyle,
Topyekûn hane halkı, birlikte yola düşer,,
Kundaktaki yataktaki yallah deyip de üşer.

Hoşgeldinden sonra sorulur hal ve hatır,
Her yeni gelen ile aynısı tekrarlanır,
Stop bilmez çeneler, sıra şaşmadan işler,,
Dedikodu sofrası gittikçe de genişler.

Laftan börek yapılır, atılır lafla taşlar,
Ara sıra eğilir fiskosa meyyal başlar,
Kahkahalar atılır meclisin neşesiyle,
Herkes konuşmak ister İstanbul şivesiyle.

Kızım, gelinim, torunum, anamla hepsi tamam,
Yarın Anşanın günü ben de ben de geliyam.

Hüseyin Karahan-22.12.1961

BİR BOYRANALTI HİKAYESİ

Köprünün üzerinden geçtiğimde güneşin denizle kucaklaşmasına çok az zaman vardı. Karadeniz her ne kadar dalgalarıyla ufak rötuşlar yapsa da Boyranaltı’nın denizi bir orak gibi biçen görüntüsüne pek etkisi olmuyordu. Gözlerimi korkarak Avara mahallesine çevirdim. Mahallenin dokusuna uymayan bir iki bina bembeyaz bir ten üzerindeki şark çıbanını andırıyordu. Sahilden aldığım bir iki çakıl taşı yetti onları örtmeye.

Hayli kalabalık sahilden yürümeye başladım. Yaklaşık yirmi dakika vardı güneşin denizi o milyonlarca yıldır aynı ihtirasla öpüşüne. Sahil boyunca çay bahçesinde oturan insan profilinin belki yürek olarak değil ama görüntü olarak değişimi biraz canımı sıksa da birazdan rahatlayacağımı biliyordum. Adımlarımı sıklaştırdım.

Heyamolada incir ağacının yakınında bir masaya oturdum. İçeri girerken sipariş ettiğim otuzbeşlik rakı, peynir ve kavun beni fazla bekletmedi. Tam rakıyı koyarken karşıdaki posterden elinde serpuşu ile bana bakan sarı saçlı mavi gözlü güzel insanın buruk gülümsemesi ile göz göze geldim.

Orayı tekrar et evlat dedi. Tekrar ettim;

……………
Sarayburnu’ndan geçerken,
Hele say ya lessa,
Yar doldurur ben İçerken,
hele say ya lessa,
……………

Zamanında çok muhabbetler edilmişti bu incir ağacının altında, sesler hala kulaklarımda, yüzler hala gözlerimin önünde. Dalıp gittim bir gecesine bahçenin ortasındaki söğüt ağacının dibinden gelen bir ut sesindeki İstanbul şivesine. Orhan Boranı andıran bir davet sesi yükseldi bahçenin uzak ucundaki Denizciden;

Dörtnala gelip ,
Uzak Asya’dan,
Akdeniz’e bir kısrak başı gibi uzanan,
Bu memleket bizim!

Bilekler kan içinde, dişler kenetli,
Ayaklar çıplak,
ve ipek bir halıya benzeyen toprak,
Bu cehennem, bu cennet bizim!

Kapansın el kapıları,
bir daha açılmasın,
Yok edin insanın insana kulluğunu,
Bu davet bizim!

Yaşamak bir ağaç gibi
tek ve hür,
ve bir orman gibi kardeşçesine,
Bu hasret bizim!

Tam çıkacaktım ki akıl oyunundan havadaki rakı kadehimden bir ses geldi. Babam şerefe dedi karşıdan ilk defa kadehimin altına vurarak takma evlat güneşe bak diyerek ve patlattı o Boyranaltında güneşin batışının en güzel betimlendiği şiirini bir kez daha

Gurup vakti ses gelir o diyardan,
Ardı gelmeyen tatlı hatıralardan,
Gurbette düşünürüm derin derin,
Tadı başkadır derim doğduğum yerin,
Başkadır gülü, çiçeği, yazı, baharı,,
Boyranaltında deniz kenarı.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

İçimde bir huzurun hoşnutluğu var,
varırken ışık yolu güneşe kadar.
Işık yolunda sular kaynaşır gibi,
renkle ziya denizde oynaşır gibi.
Titriyor titriyor gitmesin diye,
sahildeki bu ahenk bitmesin diye.
Gönüller kan ağlıyor, ufuk kanıyor,
deniz pespembe sanki güneş yanıyor.
Hem yanan fanus, hem muallaktadır,
kah kürevi, kah beyzi form almaktadır.
Bu akşamki renklerin şanslarıyla,
aldan mora bütün nüanslarıyla,
süslenmiş Kerempe’de renk renk bulutlar,
arasında var gibi renkten hudutlar.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

Bu gidiş belki de güneşin son gidişidir.
Bu gidiş kim bilir hangi ömrün bitişidir.
Bu gidişte veda edenler dolu aşka
ve denize niyet taşı atanlar başka.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

Bu kez ben gülümsedim buruk bir şekilde. Burukluk defne dallı çardakların artık olmamasındandı, gülümseme ise hala aydınlığın şerefine kalkan bardaklardan.

Döndüm…… tam o anda değdi güneş denize ve kondurdu öpücüğünü. Ardından siyah beyaz yüzler, güler yüzlü anılar, heyamola sesleri, fertek gazozları, denk kayıkları, plaj, Emirgan, çardak, Ziya amcanın çayları, Orta camiden Ezanlar, Geriş ‘deki Manastırdan yükselen ayin sesleri, fenerin ışığı, Arnavut kaldırımları. Hepsi hepsi akın akın örttüler güneşi bir bebeği kundaklar gibi ve en sonunda bir tek ışığı kaldı güneşin ve geldi ebeledi beni o ışık bitmeyen bu akıl oyununda.

TİYATRO VE SİNEMA KÜLTÜRÜ

TİYATRO

Aslında İnebolu’da profesyonel anlamda Tiyatro’nun sergilendiğini bilmiyorum açıkçası. Yalnızca sene sonu lise öğrencileri tarafından hazırlanan bazı piyeslere giderdik ki bu anlamda benim tanık olduğum en başarılı oyun yetmişli yılların başında Başrolünü Değerli Ağabeyimiz Bülent Uluer’in oynadığı Moliere’in “Kibarlık Budalası” uzak ara en başarılı oyun idi. Ama 1950 den 1965 lere kadar Halkevindeki salon geniş katılımla hazırlanıp sergilenen çeşitli piyeslere ev sahipliği yapmış. Bazıları o denli başarılı imiş ve o denli ilgi görmüş ki daha sonra turnelere bile çıkılmış. Bunların bazılarını aşağıda derlemeye çalıştım.

Hasır Şapka – 1959

Pusuda-Cahit Atay-1960 Zeki Denizci, Altuğ Dölen, Mustafa Terzioğlu

Hülleci-Reşat Nuri Gültekin-1961

Göç- Cevat Fehmi Başkut -1962

Burada not düşmek isterim ki İnebolu Kültür ve Sanat Derneği bir süredir kısıtlı imkanlarını kullanarak piyes sergilemeye çalışıyor. Bu takdir edilmesi ve destek verilmesi gereken bir çaba.

SİNEMA

Sinema için tiyatroda söylediklerimi geçerli değil. Cumhuriyet öncesi başlayıp seksenli yılların ortasına kadar süren bir sinema kültürü var İnebolu’nun.

Nereden mi biliyorum? Yukarıdaki fotoğraf yüz yıl daha fazla öncesinden kalma. 16/Kasım/1921’den. Yani savaşın ortasından. Yani Afyon’a giden/gidecek cephanelerin ortasından. İNEBOLU YOKSULLAR SINEMASINDAN. Binanın neresi olduğundan emin olamadım ama sinema personeli fotoğrafın arkasında listelenmiş.

1. Müdür Nuri Bey
2. Makinist İbrahim
3. Makinist Muavini Haydar
4. Kontrol Memuru.
5. Emir Onbaşı Galip
6. Nefer Şükrü
7. Piyanist Muavini Şükrü Bey,
8. Piyanist Matmazel Elizabeth.
9. İkaz Memuru Hulki Efendi,
10. Büfeci İzzet Bey

İlk beşi fotoğrafta görüyoruz. Piyanistlerin ne işi var diyebilirsiniz. O zamanlar sessiz film olduğu için film oynarken piyano çalınıyor.

İnebolu’da sinema kültürü 1980’lerin başına kadar devam etti. Şu an Müftülük binası olan eski kütüphanenin karşısında ve yine şimdiki mobilya dükkânı olan yer çok güzel bir sinema salonu idi. Hatırladığım kadarıyla dış kapıdan hole girdiğinizde solda bilet gişesi sağda ise balkona çıkan merdivenler vardı. İç kapıdan salona girdiğinizde ise her iki tarafta bir sırada 6-8 koltuk yaklaşık 10-15 sıra koltuğun arasından geçerek sahneye ulaşılırdı. Sahnenin önünde bordo atlastan iki yana açılan perdeler vardı. Üst katta ise beş altı sıra koltuk ve arkalarında da 6 adet loca bulunurdu.

Hafta içi yalnızca suare, Cumartesi Pazar ise daha çok öğrenciler için matine olurdu. İnebolu’nun ilk fotoğrafçılarından Sabri Cebecioğlu’nun büyük oğlu İnebolu’nun seçkin simalarından Rahmetli Ergun Cebecioğlu işletirdi. Ergun Amca asıl işi Fotoğrafçılık olmasına rağmen Sinemacı Ergun olarak bilinirdi. Yazları ise yine şu an müftülük binasının otoparkı olan yerde yazlık sinemayı açardı. En iyi hatırladıklarım, genellikle mutlu sonlu Yeşilçam filmleri ile Jerry Lewis komedi filmleri ve elbette bazı akşamlar ailece gittiklerimiz. Film öncesi bazen on-on beş dakika ilginç spor müsabakaları (Muhammed Ali-Foreman boks maçı) veya önemli olaylar (Apollo 11 in aya gidişi) gösterilirdi.

Ben çocukluğumda İnebolu’da aynı anda 4 sinema salonu olduğunu hatırlıyorum. Onların hepsi kapandıktan sonra belediye tarafından açılan sinema salonları olsa da o tadı veremedi bir türlü. Yeşilçam’da bir dönem süren seks furyasının etkisi mi, televizyonun yaygınlaşması mı, insanların ayrışması mı bilmem ama yok oldu bu güzellikler, giden birçok güzel şey gibi, çocukluğumuz gibi, gençliğimiz gibi.

ESKİ BAYRAMLAR

Benim çocukluğumun Deniz bayramı çok daha neşeli olurdu (ya da çocuk olduğum için bana öyle gelirdi) O dönemler deniz bayramında sunuculuğu babam yapardı. Belki de fotoğraftakiler dinlemiştir. Önceden de bayağı hazırlık yapıp notlar alır şiirler yazardı. Sandal yarışları limanın dışından başlayıp plajda sahilde biterdi. Babam plajın üzerindeki yerinden o davudi sesiyle şiirler okurdu.

Bu şiirler yarışların son metrelerinde sahilde seyredenleri coştururdu. Notlarından bir pasajı sizlerle paylaşayım:

Deniz Kurtlarının torunları geliyor,
Azgın dalgalarla boğuşanlar geliyor,
Kürek ile yelken ile Kırım’a ulaşanlar geliyor,
Ufka bakıp yağmur sezen, bora bilen mürşitler,
Ey Cemaller, Mehmetler, Ey İlyaslar, Raşitler,
Tatar Hasan, Hacı Hasan, Soğan Hasan , Hasanlar,,
Ey miçolar, kürekçiler, yelkenciler, kaptanlar,
İnan ki o vadide hala senin nefesin var,
İnan ki bu sahilde hayde hayde sesin var,
İnan ki bu denizde hala senin DENKin var,
Kürek çekişlerinde senin o ahenkin var.

Hüseyin Karahan-1964

Aynı şekilde İnebolu’nun kahramanlık günü ola 9 Haziran da Zafer yolunda büyük bir coşku ile kutlanırdı. Oldukça uzun bir resmi geçit olurdu. Okullar dışında, askerler, polisler, kamyon üzerindeki mizansenlerle esnaf gurupları, itfaiye, istiklal madalyalı gaziler veya onları temsilen yakınları, kağnı arabaları katılırdı. Defne yapraklı taklar kurulurdu. Kaymakam, Belediye Reisi ve diğer mülki ve mahalli amir ve memurlar resmi geçidi genellikle caddenin deniz tarafındaki Emirgan çay bahçesinin önüne kurulan tribünden izlerlerdi. İnsanlar ise yol boyunca dizilirlerdi.

Deniz otelin altındaki kafe tipi yer ve çatısındaki teras, Mehtap pastanesi ve üzeri, Yar başında Hasan’ın Meyhanesi, daha ilerde Kazım’ın meyhanesi, Halkevinin, Orman Dairesinin, Ticaret Odasının, o zamanlar Veterinerlik ve Ziraat olan şimdiki Belediye binasının balkonları tıklım tıklım olurdu.

Babamın notlarında insanları coşturmak için şu şiirleri okuduğunu yazıyor.

Demirciler geçerken

Demirciler geliyor, çekiç güçlü, örsler sert,
Cami avlusundaki parmaklık demirinden,
Süngü yaptı, kılıç yaptı, zafer yaptı bu millet.

Cephane yüklü kağnılar geçerken,

İstiklal savaşından izlerin dolu dolu,
Merhum Gazi ve Şehitler diyarı İnebolu,
Ey güneşin denizden doğup battığı yer,
Ey ecdat; kahramanlık günü sana değer,
Ey İstiklal savaşında cepheye güç sunanlar,
Dağ gibi cephaneyi bir anda kaçıranlar,
Ey dedeler, nineler, ey analar bacılar,
Tükendi neşe oldu o çektiğin acılar,
O günlerde can veren bil ki oldu muradın,
Ey özgürlük aşığı, ey hürriyet hamalı,
Hürriyet senin kanında, sütündedir,
Vermezlerse eminim canının üstündedir,
Bizler bugün memnunuz sizin o düşünüzden,
Sizlere selam olsun kahramanlık günümüzden.

Ve Heyamola ekibi gelirken

Neredesin koşup gelin, coşup gelin,
Bu günümüz bayram olsun, coşku dolsun.
Cemil gibi çekelim canı yürekten,
Saray burnundan geçerken,
Al yeşil sancak çekerken,
Yar doldurur ben içerken nağmesiyle,
İnebolu neşe ile inlerken o tiz sesiyle,
ve hepimiz coşsun, coşsun da yaşa desin,
Coşsunda yaşa Mustafa Kemal Paşa desin,
Hep beraber çekelim o gün gibi heyamola,
Kahramanlık günümüz kutlu olsun, kutlu ola.

YOL VE SU

Geçmişte yolculuk yapınca İnebolu’nun iki sıkıntısıyla yüzleşiriz. İlki çözülmüş ve unutulmuş bir sıkıntı. İnebolu Abana Sahil yolu. Evrenye, İlişi veya Abana Sahiline genellikle piknik yapmak veya denize girmek için motorla gidip gelmemiz benim hafızamda bayağı flu bir görüntü halinde. Şimdiki gençlere garip gelebilir ama 1964

yılına kadar İnebolu‘nun doğusundaki köyleri ve Kastamonu’daki diğer sahil ilçeler ile karayolu bağlantısı yoktu. Hatta limana kadar olan yol dahi toprak idi. Cumhuriyetin ilk yıllarında limana giden yol açılmış hatta çeşme altıda düzenlenerek Patriyoz’a kadar ulaşılabilir hale gelmişti ama bu stabilize tabir edilen toprak yoldu. Heyelanlar nedeniyle her yıl şekil değiştirmekte idi. 1960 yılında yeniden hareketlenen İnebolu liman projesi istenen düzeye bir türlü gelemese de bu vesile ile yapılan plaj yıllarca İnebolu’yu sırtında taşıyan turistik bir tesis olarak tarihte yerini aldı. Plaja giden yolun limana kadar o güzelim taş parkelerle döşenmesi işi ise ancak 1964 yılının baharında gerçekleşti.  İşte bu konu ile ilgili babamın her zaman güler yüzlü tarzını yansıttığı bazı şiirleri;

Patronlar şapırtıyla kalkınmaya üşüştü,
Kalkınan Türkiye’den bize de liman düştü.
Varlıklar kalkındılar bu plansız seferden,
Liman da kalkındı da Plaj oldu kederden.

Hüseyin Karahan-1961

Eşin dostun kara bulut gibi tozda gözü,
Beklemesin gözler, beklemesin arazözü.
Bir şey değil de plaja gitmesi,
Dönüşte tozdan kesilmese nefesi.

Bir ulu el tutsa elimizden,
Ve dostlarla kolkola,
Hayırseverler,
Bizimle beraber,
Müjdeden çınlasa kulaklarımız çın çın,
Döşesek kayaları, kayalar gibi yalçın,
Halılar döşesek o yola,
Ve dostlarla kolkola,
Koştursak bulvardan limana,
Torunlar selam verse tozlu yolu yapana.

Hüseyin Karahan-21.07.1962

Liman yolu parkeleri, kara kara ak ak,
Kalkınma hızına uydurmak için ayak,
Hep beraber üşüştük, eşle, dostla ve aşkla,
Elli santim kaldırdık kalpten krikolarla.

Hüseyin Karahan-1964

Dağ ardında dağ, gene dağ gene dağ var,
Bu dağlarda çileli insanlar yaşar.
Her dağın eteğinde bir de cennet var,
İnsanıyla ürünü yol diye ağlar.

Bu dağları yayan aşar insanlar yayan,
Bu dağlardan yol açtık, yola açtı agan,
Bu açıştan değil insan dağlar bile neşeli,
Selam sana Abanalı, Selam sana Evrenyeli.

Hüseyin Karahan-25.07.1964

İkinci sıkıntı ise Ankara-İstanbul treni gibi adı değiştirilerek her gelenin yapar gibi göründüğü ama bir türlü de hakkıyla yapamadığı herhangi bir uzun vadeli planlama değil kısa süreli siyasi ve/veya maddi rant kapısına dönüştürülen bir sorun. Altyapı. Özellikle de içme suyu ve kanalizasyon konuları. Bakın babam ne demiş 63 yıl önce Terkos suyu ile ilgili:

İçme suyu tesisi ihalesi beş yüz binlik bedelle,
Tam on yılda zor bitti, iki milyon papelle,
Cefakardır, vefakardır, fedakardır belediye,
Elli bini feda etti bi denecük aboneye,
Su geliyor mu diye sorulmasın sorular,
Şimdilik hava taşır terkosdaki borular.

Hüseyin Karahan-1963

BİR FOTO, İKİ OLAY

Bu hikâyeyi söz misafirlikperverlikten açıldığında mangalda kül bırakmayanların kulağına küpe olur diye anlatmak istedim.

İlki geçen sene 25 Ağustos 2020’de gerçekleşti. İkincisi ise 23 Ağustos’ta ama 45 yıl önce. 2020’den başlayalım. Gabak Gavur Gonağında açtığım Fotoğraf sergisi kutlama programının içine alınmıştı. Oldukça kalabalık bir gurup önde Kaymakam, Belediye Başkanı ve eşleri olmak üzere Oğuz Atay Sokağından doğru gelip açılışı yaptılar. Sergi gezilirken bir yandan Kaymakama fotoğraflarla ilgili bilgi verirken bir yandan da arka sıralarda içeri giren ve etrafına bakınan iki Denizci Subayını takip ediyorum. Kaymakam bitirip konaktan ayrılınca hemen yanlarına gittim. Denizcilikle ilgili belgelerin bulunduğu masaya götürüp bilgi verdim. O sırada İnebolu’yu ziyarete gelen Askeri Geminin subayları olduğunu öğrendim. Yanlarına mihmandar dahi verilmemesi beni hem şaşırtmış hem de üzmüştü.

45 yıl önceki olaya geçelim. 23 Ağustos 1975 bahçedeyim. O dönemde Kaymakamlığı vekaleten Babam yürütüyor. Kaymakamlıktan biri elinde bir bıçakla geldi ve kuyunun hemen yanında duran senede bir kere bazen iki senede bir açan gözümüz gibi baktığımız Avize çiçeğini kesmeye başladı. Şaşkın şaşkın bakmamıza da baban istedi diye cevap verdi. Akşam babamdan öğrendik ki o çiçeği hazırlatmış ve bir motora atlayıp uzakta demirlemiş olan Kıbrıs Barış harekâtında da görev yapan muhriplerimiz Adatepe ve Gayret adlı askeri gemilere hoşgeldine giderken yanında götürmüş. Annem ama seni deniz tutar dediğinde “Gitmem şarttı. Ben kayıkçıları ile övünen bir ilçenin mülki amiriyim” demişti.

Yukarıda görülen 23.08.1975 tarihli Fotoğrafta Ön sırada  Belediye Başkanı Ziya  Tunoğlu, Komodor Tuğ. Amiral Işık Biren,  Babam Hüseyin Karahan, Başsavcı Cevdet Varol aradan da Lise Müdürü Nazmi Çaycı görülüyor. Öğretmenler Lokaline gidiyorlar. Aşağıda ise o güne ait İnebolu gazetesi. Yorumu bu seferde siz yapın.

MOLOZDAKİ BALIKÇI KAHVESİ

Bazen durup dururken bazı tatlar gelir aklına. Hani öylesini hiç yemedim dediklerinden. Birecik’te Fırat nehrinin kenarında Mirkelam tesislerinde mırra satan küçük bir çocuğun gözlerinin acılığında haşhaş kebabı, beraberinde bir çok anının aromasını içinde taşıyan Ali Küllu’nün bir külah kaymaklı dondurması, Roma’da İspanyol merdivenlerinin hemen başında gözünde canlanan tarihle hamuru karılmış portakallı kek, Monstar köprüsünün hemen dibinde köprüden atlayacak olan gence bakarken doğranmış soğan, acı sos, ayvar, köy peyniri ve kırmızı biberle servis edilen cevapcici, Venezuella Porta la Cruz’un Karayip denizinin kenarındaki bir köyünde birana eşlik eden ve bir balıkçının yaptığı adını bile bilmediğin bir balığın ızgarası vs. vs. Öylesini hiç yemedim demenin sebebi ona yüklediklerindir, onla özlediklerindir, onun sana zaman yolculuğu yaptırmasıdır biraz da.

Bugün aklıma İnebolu’da Molozun köşesindeki Balıkçı kahvesinde içtiğim karanfil çayının tadı düştü. 8-10 yaşlarında plajdan dönerken uğrar içerdik kuzenlerimle. Salaşı güzel bir mekandı diye hatırlıyorum, içinde domino oynayan balıkçılar, ha bir de balıkları patlayıcı ile avlarken elinde patlayan birinin eli sakat kalmıs, diğerinin gözü kör olmuş iki kardeşi hayal meyal. Karanfilin tadı ağzıma geliyor ama kahvenin nasıl olduğunu gözümün önüne getiremiyorum bir türlü. Arşivimi karıştırdım. Bulamadım maalesef. Bir tek arkasına soru işareti koyduğum bu fotoğrafı buldum. Benziyor o kahveye konum olarak ama emin olamadım. Bir de açık olan taraf yamaca yani fener tarafına bakardı sanki. Belki kahvede oturanlar ipucu olur. Bir bilen çıkar diye paylaşıyorum fotoğrafı.

Ah be ne güzel karanfildi o. Çocukluğum tadında… 

ARALIK

Genişliği 6-7 metre uzunluğu 30-40 metre olan bir çıkmaz sokak. Ebe Zeynep Sokağı. Şimdilerde araba park alanı olmuş bu sokak bir zamanlar bir kaç neslin oyun alanı idi. Aralık derdik. Babam bu sokakta oynarken dedem sokağın başına tükürür bu kuruyunca oyunu bırak dükkana gel dermiş. İkinci Dünya savaşı yıllarından bahsediyorum. Bizim çocukluğumuza kadar yani elli yıl sokaktaki çocuk sesleri hiç susmadı.

Benim çocukluğumun aralık kadrosu şöyle idi. Ağır Abiler, Ömer Yağız’ın en küçüğü Suat, Fırıncı Topal Amcanın oğlu Kadir Kara ve İhsan Ercankal. Nadiren oyunlara katılırlardı. Bıyıklar terlemiş, hormonlar hareketlenmişti. Kim koşacak topun peşinden. Bir yaş bile çok farkederdi o yaşlarda. 30 yaşındakileri yaşlı, 40 yaşındakileri ahı gitmiş vahı kalmış, 50 yaşındakileri bir ayağı çukurda sanırdık. Ana kadro ben, Koca Ziraatci Mehmet Amcanın Hikmet, Yine Ziraatçi Erdoğan Amcanın Mehmet, Ayakkabıcı Cemal Amcanın Aydın ve Kadir Kaptanın kardeşi Orhan Kara idi. Erdemir Örüklü, Nevzat Ersoy, Tansel Özlü, Nevzat Hocanın oğlu Engin ve Meyhaneci Hasan’ın oğlu Aziz de kadroda yer bulurdu. Kadro sıkıntısı olduğunda da daha ufak olanlar dolgu malzemesi olarak kullanılırdı.

Ağırlıklı olarak futbol oynanırdı. Zaman zaman mors veya baş versiyonları ile misket veya met dediğimiz çelik çomak, nadiren de yakan top, istop veya dokuz taş. Koşu ve okçuluk gibi olimpik sporlara merak sandığımız dönemlerde olmuştu elbette.

En sadık seyircimiz hemen hemen hepimizin ebesi olan Hanife Hanım teyzemizin kocası Hasan Amca idi. Sokağa bakan camın arkasından kafasını uzatarak bize doğru bakardı. O sırada bizi mi yoksa boyranaltında çektiği denk kayıklarını mı görürdü orasını bilmem.

En büyük hasmımız ise Emekli Albay Nuri Bey idi. İleri derecede parkinsondu. Bazen sessizce evinin sokağa bakan kapısından elinde bastonuyla fırlar, vurmaya çalışır, bazen yukarıdan üzerimize su döker, bazende koca kafalı çocuklar, osurmukçu çocuklar diye bas bas bağırırdı pencereden. Ben de şimdi sözlerini hatırlamadığım ama onun için yazdığım bir şiir okurdum ona aşağıdan.Tabi o zamanlar bize inat yapıyor sanırdık ama yıllar sonra hepimiz “başı kaldırmamak” deyiminin anlamını keşfettik.

Soğangöz’ün Mehmet Amca sokağa girince herkes sus pus olur, o bahçe kapısından girene kadar hareket bile etmezdi. Sert adamdı velhasıl. Bahçesine top kaçınca almaya bile çalışmazdık, oyunu bitirir dağılırdık. Bir de o kocaman camlarına hergün defalarca top çarpan iki dükkan vardı. Biri adını bilmediğim yorgancı amca diğeri Kuaför Semiha abla. İkisi de kıyımsızdı. Eğer top camlarına çok sert geldi ise topu alıp biraz söylenirler, sonra geri verirlerdi biraz dikkat edin diye. Sevgili ebemiz Hanife anamız ise birinin ağzından kötü bir laf çıkarsa müdahale ederdi yalnızca, ha bir de Cuma sela okununca hadi oyunu bırakın camiye gidin derdi.

Büyüklerin hepsi göçtü gitti. Nur içinde yatsınlar. Biz toz toprak içinde sokaklarda koşuşturan son mutlu çocuklardık belki de.

Astronot Niyazi,
Arnavut Niyazi,
Nanemolla Niyazi,
Mızmız Niyazi,
Solak Niyazi,
Domdom Niyazi,
Niyaziler…

Gelin 50 yıl öncesinin aralığına. Jübile yapacağız. 

İNEBOLU’NUN RENKLİ SİMALARI

BİR DİN ADAMI- NAYLON HAFIZ

2016 yılında kaybettiğimiz komşumuz Hüseyin Çınar bilinen adıyla Naylon Hafız İnebolu’da herkesin tanıdığı ve saygı duyduğu bir din adamıydı. Bunun en temel sebepleri; dini tüm öğretileri ve felsefesi ile kavramış olması, toplumdaki herkesi kucaklaması, her hareketiyle topluma örnek olmaya çalışması ve elbette Atatürk ve Cumhuriyete duyduğu o büyük saygıydı. Çok şık giyinirdi, bisikletle gezerdi, muhteşem ve makamında ezan okurdu, özelikle saba makamında okuduğu yani sabah ezanları insanın içine işlerdi.

Ezanı sırf Arapça değil Türkçe de iyi okurdu. Herkesle sohbet eder her yere girip çıkardı. Onu kahvede veya meyhanede sohbet ederken görebilirdiniz. Elbette içki içmezdi, en azından içtiğini kimse görmedi ama içki içilen sofralara oturup sohbet etmekten de çekinmezdi. Buna şaka yollu takılanlara veya sitem edenlere ise benim işim asıl buraya gelenlerle sohbet edip camiye çağırmak derdi.

Emekli olduktan sonra hem rahatsız olan eşine yıllarca baktı, hem de Kızılay Derneğine başkanlık etti. Her İnebolu’ya gittiğimde şimdiki Kent müzesinin altındaki Kızılay ofisine uğrardım. Beni görür görmez seremoni başlardı. Ayağa kalkıp elimi sıkar, kahveyi söylüyorum derdi. Kahve içerken sohbet eder bitene yakın masasının çekmecesinden makbuzu çıkartıp üstüne koyardı. Ben son yudumu alıp şu kadar yaz hocam derdim. Yazar verirdi. Ben parayı verince Allah kabul etsin der çekmeceye koyardı. Hayatımda hiçbir zaman paranın doğru yere gideceğinden bu kadar emin olmadım. Evet 8 Haziran 2016 da vefat etti Naylon Hafız. İki yıl öncesinde 9 haziranda İnebolu’nun kahramanlık gününde mezar taşını diktirmişti. Ölüm tarihini de yazdırmıştı. “01/04/2019” Niye diyenlere 2019 Atatürk’ün Samsun’a çıkışının 100. Yılı olduğu için, 1 Nisan da benim şakam olsun diye cevap vermişti.

Son olarak kendisinden dinlediğim Naylon Hafız olma hikayesini anlatayım. 1953 yılında İnebolu’ya Tevfikiya (Yeni) Camisine müezzin olarak atanmış. İlk maaşını alınca 3-4 günlüğüne İstanbul’a gitmiş. Hem birkaç cami gezecek hem de dini bilgi ve görgüsünü artıracak. Pazar günü sabah namazını kılıp Aksaray’da dolaşırken bir kilise görmüş. Merak edip içeri girmiş. Ayin var. Ayini yapan papazların tertemiz pırıl pırıl kıyafetler içinde olması dikkatini çekmiş. Sonra sabah gittiği camideki imamın kıyafetini düşünmüş yok demiş biz din adamları madem en yeni en temiz din olduğumuzu söylüyoruz ona göre giyinmeliyiz. Hemen gitmiş ve maaşının yarısı ile o zamanlar moda olan beyaz bir naylon gömlek satın almış. İnebolu’ya döndüğünde o gömleği her gün yıkayıp ütüleyip giymiş uzun süre. Cemaatte ona Naylon Hafız demeye başlamış.

Naylon Hafızın kısa bir videosunu da buraya koyalım özleyenler için

KUYRUKLU İBRAAM

ugün bir dostun gönderdiği iki fotoğrafta yüzü hafızamda kaybolmaya başlamış birini görüp anılara daldım. Lakabı “Kuyruklu” idi. Adını hiçbir zaman bilmedim. Top oynadığımız aralıkta dipteki ikinci kapıdan çıkar yavaş yavaş aralığı katederdi. Bu arada top onun önüne gelirse vurmaya çalışır ama genelde ıskalardı. Gömleğinin alt düğmesini hiç iliklemez oradan atleti görülürdü. Yüzünde hiç sert ve somurtkan bir ifade olmazdı. Alt dudağı aşağıya sarkık kendine has belli belirsiz bir gülümseme olurdu. Mugallit bir adam olduğunu düşünürdüm hep.

Tellaldı. İnebolu’nun konuya göre belirlediği çeşitli yerlerinde kendine has üslubu ile haberi ya da ilanı yayardı. Onun şovu şimdilerde olan belediyeye ait çeşitli direklere takılan hoperlörlerinen çıkan monoton ilanlardan çok daha eğlenceli idi. Genelde 2 ya da 3 kelimede bir son harfi uzatıp bir süre dururdu. Hatırladığım iki repliği:

“Limanaaa… hamsi geldiiii…şapır sapır atlayaaa…”

“Bugünnnnn…..saat ikideee…dop darlasındaaaa…. maç vaaaa….”

Son olarak Hasan Kırksekizoğlu’nun anlatımı.

Yer; Yeni cami önü, ağır adımlarla dörtyol un tam ortasında yerini alıyor. Elinde bir karton üstünde üç beş hamsi. Günlerden pazarı gün. Bir iki boğaz temizleme. Sonra; Boğün gelen taze hamsi, kilosu iki liraaaa, yalap yalap ediyaa yerişen alıyaaa deydaaa. (Üç kere tekrar) Etrafında halka oluşturmuş dinleyen kişiler, ve içlerinden birini gözüne kestiriyor ve son vuruş. Anadınn mı? Düdüğümm…

Ne diyelim, Işıklarda çığırsın…..

EMİN ABİ

İnebolu yolu üzerinde Küre dağlarının güzellikleri arasında virajlı yoldan inmeye başlarsınız Küre İkiçayına. Eskiden en aşağı noktada 1899 yılında yapılmış olan ve İstiklal savaşında taşınan cephanelerin en önemli mirengi noktasında bulunan iki gözlü bir köprü karşılardı sizi. Önce üzerindeki tuğralı taş yok oldu, daha sonra köprü bakımsızlıktan harap oldu, yeni bir köprü yapıldı hemen yanına. Değişen iklim şartlarının artırdığı sellerle eskisi yıkıldı sonunda. Yerine 100 yıldan fazla hizmet veren köprünün aslına uygun olarak yenisi yapılsa da, o da ancak 4 sene dayanabildi her sene tekrarlayan sellerin şiddetine. Her neyse devam edelim yola. Köprüden sonra yükselmeye başlarsınız tekrar. Bir köy tabelası gözünüze çarpar. ERSİZLERDERE. Eski adı Dereköy olan bu köye I. Dünya ve kurtuluş savaşlarına giden kimse geri gelmediği için bu ad verilmiş.

100 metre sonra sağda bir başka tabela “Emin Abinin Yeri”. Yolu bilen herkes tanır Emin Abi’yi ve şöyle bir ikilem yaşar içinde. Yalnızca 20 km kalan İnebolu’ya bir an önce varmak veya Ersizlerdere Kanyonunun inanılmaz manzarasına karşı meşhur Ecevit çorbasından içmek. İkinci galip gelir çoğunlukla ve kırarsınız direksiyonu Emin Abiye. O hep gülen yüzü ile hoş geldiniz diye karşılar sizi İstiklal yolundaki en önemli konaklama mekanı olan Ecevit handaki Ecevit çorbasının mucidi Kel İsmail’in misafirperverliği ile. Çorbanızı içersiniz Emin Abinin muhabbeti eşliğinde. Yanınızda yabancı biri varsa mutlaka anlatır Ersizlerdere’nin hikayesini. Tekrar yola çıkmak için arabanıza yöneldiğinizde Emin abi kolonya ikram eder hatta ikramda sayılmaz resmen boca eder bir şişe kolonyayı üzerinize, İnebolu’ya gidene kadar kokusu bayar sizi ama olsun mevsim baharsa sarı mor dağ güllerinin kokusunu bastıramaz yolun kalan kısmında. İşte o Emin Abi’yi kaybetmişiz bir kaç gün önce. Anıları ile huzur içinde uyusun, dinlensin Ersizlerdere’nin renkli yüzü.

Ruhu şad olsun. 

BEYZA -1908 MAYISI

Bu yazıyı okuyunca ne gerek var bu kadar emeğe diyen olur elbette, hatta kafayı bozdu diyenler bile çıkabilir. Evet doğrudur uğraştım. Mesleğim doğruyu bulmak için bilimsel olarak kanıt ve ispatın şart olduğu pozitif bir bilim dalı ile ilgili. Ama tarih gibi sosyal bilimlerde durum farklı. Yazılı belge gerekiyor, doğru ve gerçekçi yorum gerekiyor.  Sözle nakledilen yazılı kaynağı olmayan veya çoğu kaynakla ters düşen yazılar tarih değil masal gibidir daha çok.

Tarih ile ilgili sık söylenen bir laf vardır. Tarih tekerrürden ibarettir. İbaret kısmı değil ama tekrar kısmına katılırım. Ama bu tekrarların aynı şekilde sonuçlanması anlamına gelmez.  Doğru önlemlerle tekrarın kötü etkilerinden kurtulmak hatta tekrarını engellemek dahi mümkündür. Olayı deprem gibi düşünelim mesela, belli aralıklarla olur. Tekrar eder yani. Bu nasıl olsa yine olacak diyerek ders ve önlem alarak hasarı azaltamamayı gerektirmez. Önlem almak akıl gereğidir ve depremin kötü etkisi çok aza indirilebilir.  İnsanlar tarihin tekrarından da ders almalıdır.

Bu nedenle tarih belgelere dayandırılarak doğru olarak ortaya konulmalı sebep ve sonuçları değerlendirerek doğru yargılar oluşturulmalıdır. Aksi karışıklık yaratır. Tarih konusunda yapılan hatanın tam da bu yönlendirici özelliği nedeniyle büyüğü küçüğü olmaz. Ve tarih övünmek için değil daha çok yönlendirmek için vardır. Atalarınla fazlaca övünmek yerine onların seninle övüneceğini düşündüğün şeyler için çaba harcaman daha değerlidir.

Cumhuriyet öncesi İnebolu’yu bir nebze de olsa gözünüzde canlandırmaya ve yok olmaya yüz tutan bilgileri size aktarmaya çalıştım. Umarım işe yarayacaktır.

OSMAN SAATÇİ KIRKSEKİZOĞLU

“Beyza” İnebolu’da yaşayan bir gencin romandaki adıyla Hami’nin -aslında kitabın yazarı Ali Osman’dır ve bu anlamda en azından bir bölümü otobiyografi olma özelliği taşmaktadır- Rüştiyeyi bitirene kadar İnebolu’daki hayatını ve görüşlerini ardından Kahire’ye gitmesini orada Beyza adlı çok zengin ve adeta bir melek güzelliği ve saflığındaki bir kıza evlilikle sonuçlanan aşkını ve bu adeta rüya gibi olan bu birlikteliğin bir trajedi ile sonlanmasını anlatıyor. Biz burada ilk bölümü inceleyeceğiz. Bölümün başında kaynak kitabın yazarı Ali Osman Kırksekizoğlu ile tanışalım. Buyurun…

Osman Kırksekizoğlu 1891 tarihinde İnebolu’da doğmuş. Babası Âli Osman Saatçi. Mehmet Galip ve Mustafa Rahmi adlarındaki iki erkek ağabeyi varmış. Saatçi ailesi 20. yüzyılın başlarında elma ve yumurta ticareti yapmış. İç Anadolu’nun yumurta ve elmasını toplayıp Avrupa’ya ihraç ediyorlarmış.

Osman Bey İnebolu’da gençliğinde ney üflemeyi ve saat tamirini öğrenmiş. Babasının isteği üzerine Kahire’ye gidip Cami ül Ezher’de dinî bilimler tahsili yapmış. Mevlevî tarikatına girmiş ve gerek Kahire’de gerek İstanbul Galata’da Mevlevihane’ye gitmiş. Bu arada Marsilya açıklarında mal yüklü bir gemileri batınca aile ticareti bırakmak zorunda kalmış ve saat tamirciliği ailenin tek geçim kaynağı olmuş.

Cumhuriyetin ilk yıllarında Millî Eğitim Bakanlığında müfettişlik yapmış. Tanrılar Ölüler romanını 1933 yılında Konya Akşehir’de bitirmiş ve aynı ilçede Baykara Selami adlı bir romanı daha Akşehir gazetesinde tefrika edilmiş -bu roman hakkında pek bilgi yok-. Aksaray’da ilkokul veya ortaokul öğretmenliği de yapmış.

“Beyza” romanını 1932 tarihinde İnebolu’da tamamlamış. Yukarıdaki resimde “Beyza” romanının 1938 baskısı ile Osman Saatçinin imzaladığı ve kitabın sonundan anladığım kadarı ile 11 Nisan 1936 tarihinde tamamladığı “Tanrılar ve Ölüler” romanının – ki üzerinde Çorum Kütüphanesinden düşümünün yapıldığı yazılı- 1936 baskısı var.

Babasının ardından ağabeyleri de vefat edince Osman Bey tüm ailenin sorumluluğunu üstlenip İnebolu’ya dönüp gaz bayiliği (Mobil) yapmaya başlamış. O yıllarda evler gaz lambalarıyla aydınlatıldığı için gazyağı ticareti çok iyi gelir getiriyormuş. Romanlarında babasının adı Âli Osman’ı kullanan Osman Bey’in saatçilik, romancılık, gaz bayiliği ve Neyzenlik dışında başka marifetleri de varmış. Söz gelimi; ölümüne yakın dönemde ruh bilimiyle uğraşıyormuş, hayvanların haberleşme sistemlerini inceliyormuş, felsefe, tarih ve dinler konusunda araştırmalar yapıyormuş.

Saatini güneşe bakıp ayarlayacak derecede zamana hâkim olması da başka bir özelliği. Tüm bu bilgi ve becerisi ona “Ayaklı Kütüphane” denmesine yol açmış.

Yukarıda Osmanlıca ve Türkçe “Saatçi Biraderler” antetli ticari yazışmalar ve Osman Bey’in “Beyza “adlı romanı yazdığı İnebolu’daki evin fotoğrafını görebilirsiniz. 27.09.1952 tarihinde Ankara Numune Hastanesinde ameliyat sırasında vefat etmiş ve evlenip çocuk sahibi olmadığı için mirasını yeğenlerine bırakmış.

Ali Osman Kırksekizoğlu’nun Beyza adlı kitabından alıntılar yapacağım bu bölümde sizleri 1908 yılının mayıs ayına götüreceğim. O dönemde İnebolu’nun genel görünüşü, sosyoekonomik yapısı ve o dönemde yaşayan tipik insanlarını inceleyerek bu bilgileri gelecek nesillere aktaran köprü görevini yerine getireceğim. Bunu yapma sebebim bu kitabın gerek kötü basım tekniği, dizgi yanlışları, noktalama işareti hataları ve kullanılan dilin çok eski kelimeler içermesi, gerekse kitap okuma alışkanlığının gitgide azalması gibi nedenlerle bu bilgilerin yok olacağı dair endişem. Artık çok nadir çıkan birkaç kitap kurdu veya bu konuda çok spesifik araştırma yapanlar dışında bu kitabı okuyacakların bir elin parmaklarını geçeceğini sanmıyorum. 

GENEL GÖRÜNÜŞ  

O yıllarda İnebolu’ya gelenler genellikle deniz yolunu kullanıyormuş.  İstanbul tarafından geliniyorsa Kerempe burnunu aştığınızda İnebolu’da birkaç bina ile bir minare ve bir de kilise kubbesi görülürmüş. Kasaba Kiriş (Geriş) Dağının denize doğru kıvrılarak uzanan ve düz tarla denilen ucu içinde saklandığı için iyice yaklaşmadan tam olarak görülmezmiş. Eğer Sinop tarafından geliyorsanız ilk olarak yalnızca bütün rüzgarlara açık Çeşme mahallesinde birkaç zarif ev göze çarparmış. Daha sonra da küçük bir koya gizlenmiş çoğunlukla Rumların oturduğu Patriyüs köyü görülürmüş. Karayoluyla Kastamonu’dan gelirken ise Kabalar doruğunu aşınca her cins meyve bahçeleri ile cennete benzeyen İnebolu derin ve geniş bir kuyunun dibindeki güzel bir gül ve papatya bahçesini andırırmış.

İnebolu’nun çarşısı o dönem için çok modern bir mimariye sahipmiş. Barselona ile yoğun ticaret ilişkisi nedeniyle mi bilinmez ama bu şehrin çok küçük bir minyatürü gibiymiş adeta. 1885 yangınından sonra Abdurrahman Paşa tarafından İtalyan Mühendislere ölçtürülüp Mimar Baronevski tarafından hazırlanan 1885 tarihli kadastral plana uygun olarak yapılan satranç tahtası gibi geniş ve düzgün sokaklar açtırılmış ve her biri Arnavut kaldırım taşları ile döşenmiş. Çarşı içindeki tüm binalar taş ve tuğladan inşa edilmiş.  Çarşıya yakın olan evlerde estetiği öne alan mimarileri ve pencerelerinde kafes olmaması ile dikkat çekiyormuş.

Özellikle yazın günde iki kere çarşı içindeki tüm sokaklar tulumbacılar tarafından yıkanırmış. Çarşı dışındaki yollar ise şose denilen güzergâh hariç toprak yollarmış. Şose ise adından da anlaşılacağı gibi taş kırıkları üzerine kum dökülüp sıkıştırarak yapılırmış, çamur olmadığı için kağnı ve at arabası için çok daha uygunmuş. Şose tabir edilen yol çarşıdan askerlik şubesine gider orada ikiye ayrılır, bir ucu hastanenin oradan düz tarlaya, diğer ucu ise çayın kenarına inip oradan da İki çaya ulaştırmış.

Osmanlı’nın o dönemine bir göz atmak havayı koklamak açısından daha doğru olacaktır. Osmanlının başında 32 yıldır II. Abdülhamid varmış. Mithat Paşa ile anlaşarak 1876 yılında tahta çıkan Abdülhamid ardından Devletin ilk anayasası olan “Kanuni Esasiyeyi” ilan edip 3 ay içinde de 115 kişiden oluşan meclisi göstermelik olarak kurmasına rağmen bu meclisi bir yıl içinde işlevsiz bir hale getirerek baskının şiddetini artırmış. 1,5 milyon kilometre karelik toprak kaybının yan ısıra kapitülasyonlara esir olup devleti borç çıkmazına sokmuş. Bu durum onun en önemli askeri güç ve vergi kaynağı olan Anadolu’nun Müslüman tebaası üzerindeki baskılarını artırmış ve bunu çeşitli din ve hamaset hikayeleri anlatan sözde müderrisler ile örtbas etmeye çalışmış. Göz boyama devrinin en güzel örneklerinden biri hacca gidenler 50 günde değil 5 günde gitsin diye başlanan bir Alman şirketine borç batağında iken milyonlar aktarılan ve Eylül 1908’de açılacak olan hicaz demir yolunun yalnızca 10 yıl Osmanlı hakimiyetinde kalmasıdır. Sonuç olarak 1908 yılının baharında tüm Anadolu giderek ilmi ve mali olarak fakirleşen ve savaşlarda verdiği kayıplarla da umutsuz ve ızdıraplarla dolu bir topluluğa dönüşmüş.

SOSYOEKONOMİK DURUM

İnebolu 1880 yılında önemli bir ticaret merkezi olarak Karadeniz’in Dünya çapındaki limanlarından biri olarak kayıtlara girmiş. Özellikle Sadrazamlık da yapmış ve 1882-1891 yılları arasında Kastamonu Valisi olan Abdurrahman Paşa döneminde ticari ve sosyal anlamda birçok gelişme yaşanmış. Bu dönemde liman inşaatına başlanmış ve aşağıda fotoğrafları görünen hükümet konağı ile dönemin şartlarına göre iyi donanımlı bir hastane inşa edilmiş.

Ayrıca gazhane, bir ilkokul, bir rüştiye, bir medrese ve üç tane de sübyan mektebi açılmış. Tüm bunlar ticaretin artmasına yol açmış haftada 4-8 yük gemisi limana gelir olmuş. Ayrıca 1906’da Fransızca eğitim veren bir Ticaret lisesi de eğitime başlamış. 1908 yılında merkez nüfusu yaklaşık 25.000 kişi olmuş.

Ancak bu ticari hareketlilikten oluşan zenginlik nüfusun yüzde onunu oluşturan gayrimüslimlere akıyormuş. Elbette Müslüman topluluk içinde de durumu iyi olanlar varmış ancak bunların tamamına yakını İnebolu’nun yerlisi değil payitahttan çeşitli sebeplere gelip İnebolu’ya gelip yerleşenlermiş. Bu tamamen son 32 yılın toplumda oluşturduğu bozulmanın kaçınılmaz sonucu imiş aslında. Müslüman topluluğun büyük kısmı taş ustalığı, dülgerlik balıkçılık, rençberlik, kayıkçılık gibi işlerde çalışıyor, durumu daha iyi olanlar ise terzilik, marangozluk, demircilik gibi zanaatla uğraşıyor veya kahveciler gibi küçük esnaf sınıfını oluşturuyormuş. Müslümanların ticaretle uğraşmamaları ile ilgili kaynak kitapta yazarın dediklerine bir göz atalım:

“Müslümanlar için hayat gözlerini mezara dikerek geçireceği bir görev, ebedi bir tembellik telkin eden dini inancın asırlardan beri yığıp getirdiği isteksiz bir çalışma, ölmeyecek kadar bir didinme ile yetinme, en hayati işlerde bile kulağını ezan sesine dikerek işini bırakmaya hazır yaşama idi. Bütün Anadolu gibi İnebolu halkı da ahiretin sekiz cennetindeki zevkleri yedi cehenneminde mevcut işkenceleri düşünmek, o zevklere kavuşup azaplardan kurtulmak için çalışıyor, yalvarıyor, camileri inletiyordu.”

Özetle o yılları yaşayan Ali Osman Bey böylesi örneklerle Müslüman halkın camide, kahvede, sokakta, tarlada, işte güçte her yerde kısır din muhabbetleri yaptığını, diğer tüm meraklarından arındığını ve zar zor yaşayabileceğinden fazlası için çalışacağına mukadderat zırhını giyip ibadete koştuğunu anlatıyor sayfalarca verdiği örneklerle.

Kötü geçen bunca yılın etkisi ile böylesi bezgin bir halkın on sene içinde toparlanıp Turgut Özakman’ın O çılgın Türklerine dönüşmesini sağlayan neydi?

20. Yüzyılın başından itibaren Kastamonu vilayetini Anadolu’nun diğer vilayetlerinden ayıran önemli bir fark oluşmaya başlamış. Öyle ki bu fark İnebolu’nun İstiklal Savaşı yıllarındaki şahlanışının en önemli sebebini oluşturmuş. Kastamonu II. Abdülhamit zamanında önemli sürgün yerlerinden biri olmuş. Vali Abdurrahman Paşa da onlardan biridir aslında. Sürgüne gönderilen bu kişiler bir anlamda o dönemde Osmanlının çöküşünü algılamış, eğitimli ve meşrutiyeti gönülden savunan, geleceğe bakan ilerici kişilermiş. Mülki, dini ve askeri bu kişiler sohbetlerinde, vaazlarında, nutuklarında halkı özellikle de gençleri yavaşta olsa etkilemeye başlamış. Aynı zamanda gayrimüslim nüfusun fazla olması Avrupa’dan gelen gazete ve dergilerin hatta Fransız ihtilali dönemi yazarlara ait kitapların elde edilebilir olmasını sağlamış. 2 yıl önce yani 1906 yılında aşırı vergilere karşı Kastamonu’da yapılan ve valinin görevden alınmasını sağlayan ayaklanma bunun ilk işaretidir. 19.12.1919 da Anadolu’nun işgaline karşı yapılan Osmanlı tarihinde Anadolu’da ilk kadın mitinginin de Kastamonu’da olması elbette tesadüf değildir.

HACI ZİYA EFENDİ

1908 Mayıs’ında İnebolu’da bu aydınlanmanın en önemli kişilerinden biri ile bir din adamı ile sizi tanıştırmak isterim. Hacı Ziya Efendi.

1878 yılında II. Abdülhamit meclis-i mebusanı dağıttığı zaman İnebolu’ya sığınarak evlenmiş, zamanının çoğunu İstanbul’da Beyazıt’taki evinde ve mukaddes üç ayları da mutlaka İnebolu’da geçiren Hacı Ziya Efendi tıbbiyenin son sınıfından atılmış, Abdülmecid’in hocalarından ders almış, Avrupa’yı dolaşmış ve hali vakti yerinde görünen biri imiş. Oldukça uzun boylu, seyrek beyaz sakallı imiş ve elinde iki metrelik kamış asa taşırmış. Üzerinde genellikle dört peşli uzun entari, başında beyaz takke ve burma sarık olurmuş. Vaazlarını Yahya Paşa Camiinde (orta cami) verirmiş. Adından olsa gerek Hamidiye mescidinde (küçük cami) vaaz veya ders vermez hatta namaz kılmaya dahi gitmezmiş.

Yukarıdaki fotoğraflar 1911 yılına ait bir Servet-i Fünun gazetesinden alınmıştır. İlk fotoğrafta dönemin Maliye Nazırı Cavit Bey çarşı içinde konuşma yapıyor. Kuvvetle muhtemel Hoca Ziya Efendi ön sıralardaki kavuklulardan biridir. (Cavit Beyin bu Ziyareti Osmanlı Bankasının açılışı ile ilgili olabilir). İkinci fotoğraf ise çarşı içinden Yahya Paşa Camiinin görünüşü.

Ders vereceği zaman camiye Roma Kardinali gibi yavaş adımlarla girer, rahlesinin başına oturur, cemaati şöyle bir süzdükten sonra girizgahı kısa tutarak direk öğütlerine başlar, mesneviden bir iki parça okur, mutlaka payitahtı çekiştirirmiş. Tüm vaazlarında ahaliyi ticarete teşvik etmeye gayret gösterirmiş.

En fazla da Hamidiye Mescidinde genellikle yaşlı talebelerine iki satır dini ibareyi saatlerce açıklamaya ve anlatmaya çalışan Padişahın büyük savunucusu müderris ve müftü Hamdi Efendi ile uğraşırmış. Ziya efendi birkaç yıl önce muhtemelen Hamdi Efendinin şikâyeti ile bir vaazı nedeniyle evinden alınmış ve Sinop zindanına gönderilmiş. Bir yıl sonra bir Paşanın kefaletiyle çıkmış ve döndüğünde değil geri adım atmak daha da sert vaazlara başlamış. Hocayı ezmek kolay iş değilmiş. Vali, kaymakam ve kasabanın eğitimli ileri gelenleri ona saygı duyar onun küçük bir iltifatını bile şeref sayarlarmış. Derslerine ise yalnız Müslümanlar değil, bazı seçkin Rum, Ermeni ticaret adamları hatta diğer ecnebi temsilciler dahi girermiş.

İşte bu adam İnebolu’da Müslümanların da Şirket kurarak ticarete girmelerine sebep olmuş, iki ay sonra II. meşrutiyet ilan edilince gençlerin kafasına hürriyet kavramını sokmuş, onları Namık Kemal ve Tevfik Fikret gibi yazarları okumaya teşvik etmiş. Kaynak kitapta kitabın kahramanı Hami yani Ali Osman dini eğitim almak için gideceği Kahire için yola çıkmadan daha önce ona Namık Kemal’in kitaplarını veren Ziya Efendiye hem vedalaşmak hem de tavsiyelerini almak için uğradığını yazıyor.

HAMİ İLE BİR ŞEHİR TURU

Şimdi tekrar o dönemin İnebolu’suna gidip Osman Bey’in anlatımdan toparladığım bir şehir turu yapalım.

Mayıs ayında güneşli güzel bir gün. İkindi ezanının okunmasına 1.5-2 saat var. Rüştiyeden arkadaş olan iki genç, Sabri ve Hami gezinmek için Şeyh Ahmet’in kahvesinden çıkıyorlar. Önce kiliseye doğru çay yoluna inip kasap sokağı boyunca yürüyüp halat tezgahına, oradan büyük bakkalın evinden sola fabrika yoluna giriyorlar. Un fabrikasının oradan şoseye çıkıp oradan da askerlik şubesine daha sonra tekrar sola dönerek hastane yoluna sapıyorlar. Hastanenin alt tarafındaki harman yerine iniyorlar.

Orada bir süre oturarak Karadeniz’in ufuklarına koşan güneşi seyrediyorlar. Sonra kalkıp düz tarlada yolun sonuna kadar yürüyorlar. Orada darphane sahiline yayılan sis tabakasına ve yaratanın sonsuz günlerinden birini daha alıp giden güneşe dalıyor gözleri. Ve ikindi ezanı okunurken düz tarla yokuşundan tekrar çarşıya iniyorlar.

İlk fotoğrafta sırasıyla un fabrikası, İstavri Fridas’ın evi ve arkada hastahane, ikinci fotoğrafta ise İstavri Fridas ve Kabak Yanya’nın evleri görülüyor. Aşağıda şemasını verdiğim bu 1,5 saatlik yürüyüş boyunca gördükleri ve konuştukları belki de o dönem yaşayanlar ile ilgili en geniş bilgiyi veriyor bize.

Bir bakalım kimler yaşamış o dönemde.

KİTAPTA ÖNE ÇIKAN KİŞİLERİ

Kahveci Şeyh Sait

Genç bir medrese öğrencisi olan Şeyh Ahmet o dönemlerde şu anda Ticaret odası olan binanın yerindeki kahveyi işletiyormuş. Genç iri yapılı biriymiş. Ayağında genellikle parlayan lui kumaşından zıpkası (genellikle Karadeniz’de giyilen dar paçalı bir tip potur) olurmuş. Titiz ve temiz giyinirmiş. Kahveden içeri girilince dört tarafında çıplak peykeler (dar sedir) ve ortada yerli malı arkalıksız küçük iskemleler, kahvenin sol duvarında ise iki basma tablo var. Birinde “medet ya Ali” yazısı diğerinde ise kenarları çiy, kaba boyalarla süslemiş

 “İstemez kimse rızası ile diyarı gurbet / Abudane serpilir insanı kısmet gezdirir”

yazan bir levha dururmuş. Sağ duvarda ise berberlik aynası ve üstünde okunaksız bir yazı ile adi kâğıda yazılmış

“Her seherde besmeleyle açılır dükkanımız / Hazreti Selman paktır pirimiz, üstadımız”

beyiti göze çarpıyormuş. Ağırlıklı müşterisi gençler, kayıkçılar, esnaf ve sanatkârlar. Nadiren tüccarlar ve hükümet memurları da uğrarmış.

İstavri Fridas Efendi

İstavri Fridas (Stavro Frydas) İnebolu’nun o dönemlerde önde gelen Rumlarından biri. Kısa ve tıknaz, uzun sarı bıyıkları, mavi gözleri varmış. Un fabrikasının karşısındaki çay yolunun yanındak i evde otururmuş. Evinin hemen karşısında şu anda harabe halde olan ve o zamanlar çift taşlı değirmen olan bilinen değirmenin bahçesinde küçük bir Müslüman mezarlığı bulunurmuş.

Yukarıda İstavri Fridas’a ait Osmanlı Bankası çek karnesi ve onun istanbula postaladığı iki zarfı (arkalarında mührü var)

Sinop’tan küçük yaşlarda gariban bir kunduracı çırağı olarak gelmiş. Doksan bin altınlık servetinin Boyran Mahallesi ve Avare köyünden çıkan ve Cenevizlilere ait olduğu zannedilen tarihi eserleri satarak elde ettiği rivayet edilirmiş. Hacı Ziya Efendinin yakın dostu gibi görünürmüş ama bu biraz yağcılık boyutunda bir dostlukmuş. Yalnız üç aylarda İnebolu’ya gelen hocanın şerefine Büyük Camiye bir sandık mum hediye etmek, evinin karşısındaki mezarlığın parmaklıklarını boyatmak gibi sözde hayır işleri yaparmış. .  Ramazan’da asla sigara içmeyen hatta cumaları hutbe için camiye giden bir Rum. Tabi üç oğlunu da Atina’da okula gönderdiği ve tam bir Türk düşmanı olarak yetiştirdiği de bilinen bir gerçek. Nitekim yıllar sonra büyük oğlu Aristatoli İnebolu’nun sözde Pontus valisi sıfatıyla İnebolu’da oluşan Rum çetelere liderlik yapmış.

Kaymakam Ahmet Bey

Hiçbir konuda fikrini ve kanaatini belli etmeyen Askeri Kaymakam. İriyarı olması ve kulaklarına kadar uzanan pos bıyıkları onun tipik özelliği. Hacı Ziya Efendinin derslerini kaçırmıyor. En yakın dostları Ermeni zengin Hacı Rupen, Çıkrıkçı Hasan ve Saatçi Salih Saim.

Haralambos Efendi

Haralambos Efendi İnebolu’nun en büyük un fabrikasının sahibiymiş. Çok uzun boylu, kara kuru tabir edilebilecek biri. Evi düz tarlanın en büyük evlerindenmiş.

Genel olarak siyaset ve din konularına girmez ama Kiriş dağının tepesindeki kilisede toplanan Pontuslulara para yardımı yaptığını ve Yunan Kralına hayranlığını da gizlemezmiş. Un fabrikası dışında diğer geliri ise sıkışan Türk tüccarlara yüksek faizle verdiği borçlarmış ve siyasi pohpohlamaları fazlaca olan kardeşi Yusefidis Efendi ile hiç geçinemezmiş.

Karagülle Hacı Mehmet Efendi

Sayısı yirmiyi geçen çeşmeyi hayrat olarak yaptırmış İnebolu’nun sayılı zenginlerinden biri.

Hacı Ziya Efendi ile çok samimiymiş. Kısa boylu, tıknaz vücutlu, siyah toparlak sakallı olup Lui çuhasından zıpka giyer ve kaylın baston kullanırmış.

Kabak Yanas

Baraş’ın meyhanesinde çıraklık ile başlayan Yanas İnebolu’nun zenginleri arasına birdenbire girmiş. Komşuları kel kafalı, iriyarı ve cahil cühela olan bu adama Gabak Gavur diye hitap ediyormuş. İnebolu’nun birinci sınıf kereste tüccarlarından ve birkaç yelkenli geminin, İnebolu Palas başta olmak üzere birçok sayıda binanın sahibi imiş.

Yukarıda Yanas’ın evinin restorasyon sonrası Butik Otel ve Sergi Salonu olarak kullanılmaya başlandığına dair bir yerel bir gazete haberi var. Reklamlarrr 🙂

İstavri Faridas’ın evinin karşısına şosenin hemen yanına konak yaptırmış. İki kızından sonra çocukları olmadığı ve erkek çocuk olmasına iyi geldiğine inandığı için komşu çocuklara serçe vurup getirmeleri için para verdiği rivayet edilir. Hep karısı ile ilgili olarak “çirkin karım bana uğur getirdi” diye bahsedermiş. Özellikle büyük kızı Resmina annesinin aksine çok güzelmiş ve Türk erkeklerine düşkünlüğü dedikodusu yapılırmış.

Hacı Rıza Bey

Altıkulaç ailesinin çocuklarından en büyük olanı. Narin vücutlu, orta boylu, beyaz sakallı, altın çerçeveli gözlükleri ve temiz giyinişi ile dikkat çekermiş. Yabancı temsilciler aracılığı ile gelen her türlü gazete, dergi ve kitap dahil olmak üzere kitap okumaya ayırırmış zamanının çoğunu. Saray ve din ile ilgili düşünceleri birebir uyuşmasına rağmen Hacı Ziya Efendi ile aralarında anlaşılmaz bir uçurum varmış. Adeta aynı görüşün iki uzlaşmaz fraksiyonu gibilermiş. Ama bu durum Ziya hocanın sıkı takipçilerinden olan Hacı Ali Osman (yazarın babası) ile yakın dostluklarını asla etkilememiş.

Mösyö Emilio Orsini

Yukarıda İtalyan Konsolosluk Binasının şimdiki hali, Acenteliğe 1900 yılında yazılan bir yazı ve 1909 yılında Orsini’nin kartı görülüyor.

İtalyan konsolos vekili ve acentesi Mösyö Orsini, 50 yaşlarında tostoparlak bir adammış. Her gün evinden şoseyi kullanarak Rus Konsolos Mösyö Pasanof ile iki çaya kadar yürüyüş yaparmış. Paris’te çıkan hürriyetperver Türkçe gazeteler Orsini sayesinde İnebolu’ya gelirmiş ve hem Hacı Ziya hem de Hacı Rıza ile dostlukları varmış.

Bunun dışında kitapta; kokonasının adı hala erik cinsinde yaşayan BÜYÜK BAKKAL, zengin ve köklü Ermeni Ohannes KARAMANYAN, her sene gelip kahvelerde kendi yaptığı koşmaları okuyan Çeşmi Baba, düğünlerde armonisi ile güzel polkalar çalan Patriyüslü HACI YUVAN, adına büyük camiye güzel bir billur avize hediye edilen BERBEROĞLU HACI SÜLEYMAN, İnebolu’ya gelip zengin olan tutucu ermeni KÖŞGÜRYAN Efendinin de adı geçiyor.

KISSADAN HİSSE

Kıssa İnebolu örneğini vererek Anadolu halkının yüzyıldan daha uzun zaman önce bir devletin sonunu getiren hatalar, hisse ise bunların tekrarlamamasıdır. Daha açık bir ifadeyle 1908 yılının Anadolu’su ile bugünün Anadolu’su arasındaki benzerliklerdir. 1908 yılında bezgin ve bitkin olan Anadolu insanı özellikle meşrutiyetin ilanından sonra Hacı Ziya Efendi gibi korkusuz ve ilerici insanlar tarafından aydınlatılmış ve aydınlanan toplum 10 yıl sonra içinden Atatürk gibi bir lider çıkarmıştır. Unutmamak lazım bir lider aydın bir toplum yaratamaz ama aydın bir toplum doğru lideri yaratır.

BİR ANKARA YAZI-1922 HAZİRANI

Önce kitabın yazarını tanıyalım.

YEVGEVİ YEVGENEVİÇ LANCEREY

Yevgeni Yevgenyeviç Lanceray, Rusya’nın St. Petersburg’da 23.08.1875 de doğan Rus grafik sanatçısı, ressam, heykeltıraş, mozaikçi ve illüstratör. Büyük büyük dedesi Besteci, babası heykeltraş, dedesi, bir amcası ve erkek kardeşi mimar, diğer amcası sanat eleştirmen, kız kardeşi ressam. Kısacası Lanceray’ın büyüdüğü ev ev değil güzel sanatlar akademisi adeta. Tabi bunlara yeğeninin Peter Ustinov olduğunu da eklemek lazım.

Lanceray ilk derslerini 1892 ve 1896 yılları arasında St. Petersburg’daki İmparatorluk Sanatları Teşvik Derneği Çizim Okulu’nda alıyor, daha sonra 1896-1899 yılları arasında Paris’te Academia Colarossi ve Academia Julain’da eğitimine devam etti. Fransa’dan Rusya’ya döndüğü 1899 yılında Saint Petersburg’da kurulan ve aynı adı taşıyan bir sanat dergisinden esinlenen “Sanat Dünyası”  adlı Rus sanat hareketine katılıyor ve bu süreçte 18. yüzyıl Rus tarihini ve sanatını inceliyor. ilk önemli çalışmaları 1890’ın sonlarında, 1900’lerin başında yapıyor.

Lanceray’in en ünlü duvar resmi, Moskova Kazan Tren Garı’nın tavanında yer almaktadır.

Lanceray, 1917 devriminden sonra St. Petersburg’dan ayrıldı ama “Sanat dünyası” gurubunun Rusya’da kalan tek üyesi (ailesi dahil) oldu. Geleneksel resmin ve burjuvazinin temsilcisi olarak, yeni Sovyet hükümetinde uzun süre büyük talep görmedi. 3 yıl Dağıstan’da, sonrasında 12 yıl Tiflis’te yaşadı. 1934 de Moskova’ya taşındı ve 71 yaşında Moskova’da öldü. Üç yıl sonra yani 1945 de Devlet Halk Sanatçısı unvanını almasının ona bir yararı olmadığı kesin.

Yukarıdaki oto portresi 2024 Ekim’de Ankara’da onun eserlerinin AI ile renklendirilerek sergilendiği “Kurtuluş’un Türkiye’si 1922 Ankara Yazı” sergisinden alınmıştır. Sağda ise 2004 tarihinde Bora Mehmet Perinçek tarafından tercümesi yapılarak basılan kitap kapağı var.

SANATÇININ İNEBOLU İZLENİMLERİ

Ankara’da Sovyet Elçiliğinde görevli N.D. Romanov’ un önerisi ve resmi diplomatik
temsilcisi S.İ. Aralov’un daveti üzerine Yevgeniy Lanceray 1922 yılının Mayıs ayında Tiflis’ten Ankara’ya gitmek üzere yola çıkar. Yolculuktan yaklaşık 10 gün önce, 19 Mayıs’ta yakın bir akrabasına yazdığı mektubunda ‘‘sanırım St. Petersburg’da da hayat tıpkı buradaki gibi can sıkıcıdır, bu nedenle hiç olmazsa gözlerime şenlik veren
mutluluklara veda etmek istemiyorum’’ der ve Türkiye seyahatine çıkar
Lanceray her yaptığı seyahatte olduğu gibi yolculuk boyunca hem kara kalem eskizleri yapar, hem de düzenli olarak notlar tutar. Türkiye seyahati esnasında da tutmuş olduğu notlarından, suluboya, guaş, çini mürekkebi ile çalışılan resimlerinden bu yolculuk hakkında oldukça önemli ve kapsamlı bilgi ediniliyor.

30 Mayıs 1922 tarihinde Tiflis’ten trenle yola çıkan Lanceray 3 Haziran’da Batum’dan Trabzon, Hopa, Rize, Samsun limanlarına uğrayan bir gemi ile İnebolu’ya doğru yol alır. Bir ressam olarak sahil ve dağ manzaraları dikkatini çeker ve hemen eskizlerini yapar, ayrıca Trabzon’u çevreleyen fındık bahçelerini de anlatır. Batum’dan yola çıktıktan bir gün sonra gemi Samsun limanına ulaşır. Lanceray bu limanda bir torpido gemisi gördüklerini ifade eder. Samsun’dayken geminin kaptanına Türk yetkililer tarafından İnebolu’dan Samsun’a doğru bir Yunan savaş gemisinin seyrettiği haberi verilir. Rus gemisinin kaptanı kıyıdan ayrılma kararı alır. Ressam ve gemidekiler Yunan savaş gemisinin Samsun’u yaylım ateşine tuttuğunu ve bu nedenle şehir içinde yangın çıktığına tanık olurlar.

Yolculuğun dördüncü gününde gemi İnebolu’ya ulaşır ve Y. Lanseray ile kendisine eşlik eden arkadaşı karaya inip buradan Ankara’ya devam etme kararı alırlar. Ressam notlarında İnebolu halkının Yunan savaş gemisinin gelişinden duyduğu endişeyi dile getirir.

7 Haziran 1922 tarihli resimden ve notlarından da anlaşıldığı gibi savaş korkusuna kapılan İnebolu halkı sahilde stoklanan mal ve eşyaları kent içine taşır, tekne ve sandallar da kızaklarla çekilerek sahilden uzaklaştırır. Yukarıda o gün çizdiği resmi ve o resmi çizdiği otelini (Sahil Otel) görebilirsiniz.

Üstte Lancerey’in taşlarını resmettiği mezarlık-1990’lı yılların sonuna kadar oldukça fazla sayıdaydı- ve bunları sınıflandırdığı esgiz çalışmasını görebilirsiniz.

Y. Lanserey Ankara’ya gitmek üzere arabayla yolculuk yapar. İlk edindiği izlemimler oldukça olumludur. Ülkedeki insanların işgalcilere karşı büyük bir mücadele vermelerine rağmen, onları umutlu gördüğünü dile getirirken, yolculukla ilgili çok ayrıntılı bilgi de verir:
‘‘Mutlu bir ülke, zengin ve güzel; etrafta yerleşim yerleri görülür, geçtiğimiz yol oldukça kalabalıktı. Yol boyunca sıkça askeri teçhizat yüklü at arabalarıyla karşılaşıyoruz, konvoyun başındaki arabada denklere tutturulmuş üzerine yarım ay işlenmiş kırmızı bayrak dalgalanıyordu ’’. Yol boyunca birçok konvoy ve kervan görürler, ancak ressamın da belirttiği gibi, ‘‘asla bizi kızgın gözlerle, haykırışlarla, taş ve sopayla karşılayan ve uğurlayanlar olmadığı gibi, tam aksine asla kötülük ve kıskaçlık beslemeyen, açık, sade bakışlarla karşılaştık’’

Bilindiği üzere Kurtuluş Savaşı, İstiklâl Harbi ya da Millî Mücadele sırasında İnebolu üzerinden İstanbul’dan Ankara’ya yapılan malzeme ve insan naklinde Çankırı önemli bir aracı merkez rolünü oynamıştır. Lancerey’in bu konuda gözlemleri aslında İnebolu’dan Ankara’ya giden yolun önemini bir kez da vurgulamaktadır. Ressamın günlük notlarında Kastamonu, Ilgaz dağı geçitleri, Çankırı ve çevresindeki dağ ve tepelere, ovalara, nehir boyunca gördüğü deve kervanları gibi İç Anadolu’nun tüm coğrafi özelliklerine yer verilmektedir. Gördüğü manzaralar karşısında kayıtsız kalamayan Lancerey, şöyle der: ‘‘Eski dönemleri anımsatan bir tablodur bu!’’

Kitabın 21-25 sayfalarında 6-9 Haziran 1922 tarihleri arasında ve 72-80 sayfaları arasında da 16-23 Eylül 1922 tarihleri arasında İnebolu ve Kastamonu civarı hakkında o döneme ışık tutacak bilgilere yer veriliyor. Bu kitabın anlatımını yukarıda söz ettiğim sergiden aldığım ve Lancerey’in cephede çizdiği bir resimle bitirmek iyi olur diye düşündüm.

MUSTAFA KEMAL’İN ORDUSUNDA BİR ALMAN YÜZBAŞI-1921 MARTI

Hans Tröbst, Almanya’nın I. Dünya Savaşı’ndaki yenilgisinin ardından, Alman İmparatorluğu’nun zorla emekli edilen subaylarından biriydi. Savaş sonrası ağır şartlar altında emekli edilen bu subaylar, prestijlerinden mahrum bırakılmış ve yaşamlarını idame ettirebilmek için küçük işlerde çalışmak zorunda kalmışlardı. Ancak bu durum Tröbst’ün gururunu incitiyordu. Kendine yeni bir yol arayan Tröbst, Anadolu’da başlayan Milli Mücadeleyi fark etti ve bu mücadelenin haklı olduğunu düşünerek bu direnişe katılmaya karar verdi.

1920 sonbaharında Sırbistan ve Bulgaristan üzerinden yola çıkan Tröbst, 1921 baharında İstanbul’a ulaştı. İstanbul’da bazı Türk subaylarıyla görüştü, ancak onu bir casus olabileceği gerekçesiyle şüpheyle karşıladılar. Bu güvensizliğe rağmen Tröbst’ün İnebolu’ya gitmesinde sakınca görülmedi. Zorlu bir yolculukta sonra İnebolu’ya vardı. Gemiden inişini şöyle tarif ediyor Tröbst: “Küçük bavulumla dik merdiveni indim, bir dalga sandallardan birini yükseltti, hemen içine atladım ve sandal bir dalga vadisinde kayboldu. Diğer yolcularda izlediler ve kısa sürede kuvvetli kürek çekişleriyle sahile yöneldik. Dalgakırana çarpan denizin sıçramaları arasından geçerek sakin suya ulaştık ve rıhtıma yanaştık.”

Ocak sonundan 10 marta kadar İnebolu’da kalan Tröbst kitabın 67-87 sayfaları arasında İnebolu ile ilgili gözlemlerini anlatmış. O yılları gözünüzün önünde canlandırabilmeniz için kitaptan kısa bir bölüm daha aktarayım. “Kalabalığın içinde ağır ağır dolandım. Üniformalı ve sivil subaylar, askerler, her çeşitten ve zümreden siviller, şık iskarpinler içinde resim gibi güzel ayaklarıyla tamamen örtünmüş kadınlar, hocalar ve şarkı söyler gibi seslenerek simit ve çörek satan oğlanla, her şey rengarenk birbiri içinde dalgalanıyordu. Boş alanlarda cami önlerinde rengarenk garip kıyafetleriyle kadın erkek köylü kümeleri ayakta ve çömelmiş duruyor, sırtlarında yada küçük eşeklerle getirdikleri dağdan getirdikleri odunları satıyorlardı. Gemilerle karaya ulaşan mal ve malzemeyle yüklü eşek ve katır katarları kalabalık arasından geçerek ülke içine sevk ediliyordu. Sayısız köpek ve çok güzel iri kediler sokakları dolduruyordu”

Tröbst kırk gün boyunca bir çok kişi ile tanışır. Onu en çok şaşırtan ise Almanca ve Fransızca bilenlerin çokluğudur. 10 martta Ankara’dan gelen harcırahla birlikte Ankara’ya yola çıkar ve oldukça sert geçen kış şartlarında 1 ayda yürüyerek Ankara’ya varır. Türk ordusunda yüzbaşı olarak görevlendirilir. Milli mücadele sırasında aktif rol üstlenemez. Önce Eskişehir, sonra Konya Ereğli demiryolunda subaylık yapar. Bu süreçte Ankara’da önemli isimlerden Refet Paşa ile görüşür. İstiklal Madalyası alan tek yabancıdır. 1923 yılına gelindiğinde Tröbst, Almanya’ya dönerek gazetecilik yapmaya başlar. Lozan Antlaşması sonrası gerçekleştirilecek olan nüfus mübadelesini destekleyen yazılar yazar. Milli mücadele sırasındaki anılarını da bu kitapta toplar. 1924-1939 yılları arasında muhabir olarak Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Avusturya ve Romanya gibi ülkelerde çalışır. Gerek 8 Kasım 1923 yılında Hitler’in Birahane darbesine katılması ve Nazi partisinin yurt dışı organizasyonunda eğitim ofisinin başkanı olduğu söylentileri siyasi eğilimi için bir ipucu olabilir.

Hans Tröbst, 5 Temmuz 1939’da Çin’de ölür, mezarı Hannover’dedir.

Aslında ilginç bir tesadüf var. Aslında aynı tarihlerde Nazım Hikmet, Vala Nurettin ve dahi Almanya’dan gelen ve başlarında Ahi Evren’in olduğu Spartakistler de oradalar. Kitabın bir yerinde Goethe Hayranı bir genç şair (ki tipi asla Nazım’a benzemiyor) ile onun mükemmel Almanca konuşan ve Almanya’yı çok iyi bilen arkadaşlarından bahsediyor. Bahsettiği kişiler bizim Spartakisler olabilir. Ben Nazım Hikmet’in Dünya görüşünün oluşmasında önemli bir rol oynayan İnebolu sürecinde bu Nazi pardon Alman Subayı ile karşılaşmamalarına sevindim açıkçası 🙂

BU DÜNYADAN NAZIM GEÇTİ – 1921 OCAĞI

Kitabın yazarı Vala Nurettin. 1901 yılında Beyrut’ta doğmuş. Babası Beyrut Valisi Nurettin Bey. Galatasaray Lisesinin orta bölümünü tamamladıktan sonra – ki Nazım Hikmet ile bu okulun hazırlık sınıfında tanışmış- 1916 yılında Bankacılık öğrenmek için 2 yıllığına Avusturya’ya gidiyor. Döndükten sonra Maliye bakanlığında çalışsa da bu işi sevmiyor. Yayıncılık işine giriyor. 1 Ocak 1921 de Nazım Hikmet ile birlikte kaçak olarak Anadolu’ya geçmek üzere İnebolu’ya gidiyorlar. Anadolu’da Bolu’ya Fransızca öğretmeni olarak atanıyorlar. Aslında bu bir nevi sürgün. Çünkü İstanbul’daki gençleri milli mücadeleye çağıran uzun bir şiir Matbuat Müdür Muhittin Bey tarafından 10 bin adet bastırılıp dağıtılınca o kadar büyük bir etki yaratıyor ki , Ankara herkesin Ankara’ya geleceği ve izdiham oluşacağı kaygısıyla bu iki kafadarı Maarif Vekaletine devredip Bolu’ya göndermekte buluyorlar çareyi. Orada da mutlu olmayıp iyi bir eğitim görmek için 1921 sonunda Moskova’da alıyorlar soluğu. 1926 yılında yurda dönüp roman, hikaye, fıkra yazarlığı ve çevirmenlik yapıyor. 1967 yılında İstanbul’da vefat ediyor.

Nazım’la yaşadıklarını anlattığı bu kitabın 180 sayfalık bölümü “Meydan” dergisinde tefrika ediliyor. Ölümünden sonra vasiyeti üzerine eşi tarafından kitap olarak yayınlanıyor. Kitabın 57-81 sayfaları arasında Nazım’ın Dünya görüşünü önemli ölçüde etkileyen İnebolu’da geçirdikleri günleri anlatıyor.

Va-Nu (yazılarında kullandığı isim) kısmını onun çok hoşuma giden ve uzun yıllarını beraber geçirdiği iki Türk şairi ile ilgili değerlendirmesi ile bitireyim.

” Hayatı tren yolculuğu farz ediniz. Kompartımanda birçok insan oturuyor Kiminin sırtı lokomotife dönük. Geçilmiş yerleri seyreder dururlar. Bunlar, doğuştan gericilerdir. Hep eski zamanla uğraşırlar. Bunlar, doğuştan gericilerdir. Hep eski zamanla uğraşırlar. Mesela şair Yahya Kemal’i örnek gösterebilirim. Hatta bana bir gün demişti ki:

Ömrümüz hatıralardan ibarettir. Ömrü ileriye doğru uzatmak pek elimizde olmadığına göre, kendimizi geçmişe verip uzun yaşamalıyız. Benim tarihle uğraşmam işte asıl bu sebepledir.

Tren yolcularından kiminin yüzü ise, lokomotife dönüktür. Böyleleri ilericidirler. Hele pencerenin yanında oturup başını yaslayan adam, yalnız ve yalnız ileriyi görebilir. Nâzım’ı da ruh yapısı bakımından bu sonuncu tip hayat yolcularından saymakta isabet vardır. Gözleri varılacak yönde bir şeyler umduğu, beklediği ve hayalinde kavuşma sahneleri yaşadığı için, pencereden geriye doğru kayan ve kaymış bulunan manzaraları şaşılacak şekilde umursamıyor; hemen unutuyordu“

Hemen söyleyeyim ben bir gözümle uzun yaşamak için tarihe bir gözümle de hayaller için lokomotife bakanlardanım. Bu aralar Hibrit moda.

İnebolu’da geçirdikleri günlerle ilgili kısma onların İnebolu’da çektirdikleri ve AI ile restore edilen tek fotoğrafları ile başlayalım. 1 Ocak 1921 tarihinde Sirkeci iskelesinden Yeni Dünya Vapuru ile Vala Nurettin, ve ünlü hececi şairler Faruk Nafiz ve Yusuf Ziya ile birlikte İnebolu’ya hareket ederler. İnebolu’nun çok kalabalık ve hareketli olduğu yıllar. Milli mücadele için buraya gelenler Ankara’dan gelecek izin doğrultusunda Anadolu’nun içlerine geçiş yapabilmektedir. İzin birazda Nazımın dayısı Ali Fuat Paşa nedeniyle olsa gerek yalnız Nazım ve Vala’ya çıkar.

Birlikte geçirdikleri günlerin akşamında İnebolu Gençler Mahfiline gider ve vatan sevgisi içeren şiirle okurlar. Yukarıda belirttiğim baskısı yapılan şiir de belki bu günlerde yazılmaya başlar. O günlerde İnebolu’da bulunan “Spartakistler” denen 1. Dünya Savaşı sırasında Almanya’da Marksistler tarafından kurulan bir muhalif gurupla tanışırlar. Bu gurup başta daha sonra CHP’den Milletvekili olan Ahi Evren (Sadık Ahi)olmak üzere bambaşka bir dünya görüşü olan bu guruptan çok etkilenirler ve belki de bu Nazım Hikmetin ilerleyen yaşlardaki düşün dünyasında önemli izler bırakır. 1929 da yazdığı “Yürüyen Adam” şiiri Ahi Evren’in özümsediği yürüyüşüne yansıttığı görüşleridir sanki

Alnı yukarda
kırmızı boyun atkısı rüzgârda,
yürüyor.
Yürüyor adım adım
Yürüyor ağır ağır
yürüyor…  

Rüzgâr deniz gibi köpürüyor
esiyor deniz rüzgâr gibi.
Akıyor iki yandan ışıklar
düşen yıldızlar gibi.  

Sesler geliyor derinden
kalbin uzak sahillerinden:
-Nereye gidiyorsun yavrum benim nereye?
Dön sevgilim,
dön kardeşim,
dön evimin erkeği, dön geriye..  

Yürüyor o
ıslıkla kızgın bir ölüm marşı çalarak.
Yürüyor o
gövdesi bir gemi gibi yükselerek, alçalarak.
Yürüyor adım adım
Yürüyor ağır ağır
yürüyor…  

Kim bilir
belki bir daha sokmayacak parmaklarını
dizi dibinde dikiş diken kardeşinin sarı saçlarına,
ve belki bir daha altında yatıp
güneşe giden yeşil bir yola bakar gibi bakmayacak
gürgen ağaçlarına…  

Yürüyor o, yürüyor.
Açık geniş adımlarla arşınlıyor yolları.
Ağır iki balyoz gibi sallanıyor kolları.
Kıllı göğsü bir kalkan gibi kabarık..  

İşitmiyor artık
hep ayni tahta masanın başında akşamlayan
hasta topal dostların
kalbe karanfil ruhu gibi damlayan
sözlerini  

Çıplak
iki bıçak
gibi çekmiş yüzünde gözlerini
yürüyor, düşmana doğru.
Yürüyor adım adım.
Yürüyor ağır ağır,
yürüyor…

28 Ocak 1921 de izni çıkması ve 100 lira harcırah gelmesinden sonra İnebolu’dan yün çorap, pantolon ve o güne kadar giydikleri fes yerine birer kalpak alarak zorlu kış şartlarına rağmen Vala Nurettin ile birlikte yola çıkarlar. Dağlara doğru yürürken biraz ad ilk defa gördükleri Anadolu’yu betimleyip “İnebolu” şiirini yazarlar:

İki arkadaş tuttuk dağlara giden yolu,
Öyle yükselmişiz ki, sahilde İnebolu
İnce sokaklarıyla ufaldıkça ufaldı.
Minareler bir çizgi, camiler nokta kaldı.

Evleri birbirine giren şehri içinde
Ufuklar genişledi önümüzde git gide;
Denizi kucaklayan iki açık kol oldu.
Rüzgar esti denizin suları yol yol oldu.

Yığılmıştı yollara yığınla yaprak;
Yaprakların üstünde sendeleyip kayarak
Dağın son kayasının dibine varabildik.
Bu tepede bu kaya mağrur bir baş gibi dik!
Çıkıp onun üstünden bakabilirsek eğer,
Güzel İç Anadolu görünecekti bize.
Bunu nakşetmek için bir anda kalbimize
Son adımı atmadan gözümüzü kapadık.
Gözümüz açılınca karşımızdaydı artık
Sisli vadileriyle rüyalı Anadolu.

Görüyorduk uzaktan dereye inen yolu;
Sağ yanında bir çayır, solda çam ağaçları.
O kadar yakın ki dağların yamaçları
Dereye düşen bahar bir daha çıkamamış.  

Yukarıda yeni kıyafetleri ile Kastamonu’da bir fotoğrafçıdan çektirdikleri resim var. 9 günlük bir yürüyüşün sonunda Ankara’ya varırlar.

Onların İnebolu’daki bir günlük hayatlarını gözümüzde canlandıralım, üstelik Nazım’ın yaş gününde.

15.01.1921 günlerden Cumartesi. Oldukça soğuk bir kış günü. İnebolu’da Karadeniz Oteli’nin köhne bir odasında Nazım köy pazarı kurulduğu sokakta erkenden başlayan seslerle uyanmış, perdeyi aralayıp güneşin içeriye girmesine müsaade etmiş ve gözlerini kısarak dışarıya bakıyor. Anadolu’da olmanın heyecanı ile o günün 19. yaş günü olduğunu bile hatırlamıyor. Yandaki yatakta doğrulup gerinen can dostu Vala ve otelden çıkıp hemen karşıdaki karakola imza için girdiklerinde kimliğinde doğum tarihini gören genç bir zabit farkında o gümün Nazım’ın doğum günü olduğunun. Her gün yaptıkları yoklama imzası sonrası Vala ile birlikte denize tarafına yürüyorlar ve çeşmenin önündeki merdivenden aşağıya inip sol taraftaki fırından bir somun ekmek alıp şekerciden aldıkları helvayı ikiye böldükleri ekmeğin içine koyuyorlar ve yar başındaki balıkçı kahvesine çay içmeye gidiyorlar. Sonrasında Abaş tepeye çıkıp İnebolu’daki tek fotoğraflarını çektiriyor ve en tepedeki pelit ağacının dibinde Abaş baba türbesi şiirini yazıyorlar.

Derdimizi duyunca onu salık verdiler;
Bize onun yerini köylüler gösterdiler…
Gösterip dediler ki ufuklarda coşunca fırtınaların kalbi,
Annesinin boynuna sarılan çocuk gibi,
Yolcusu gelmeyenler koynuna sokulurmuş,
Abaş Baba her derde bir teselli bulurmuş…  

Karanlık sularda boğulurken yolcular,
Günahkar Karadeniz onun yerini arar,
Eteğine sürürmüş inleyerek yüzünü.  

Ziyaretine gittik onun bu cuma günü,
Öyle azametli ki Abaş Baba Türbesi,
Üstünde bir çatı yok, gökler onun kubbesi,
Mehtap onun kandili, yıldızlar onun mumu,
Tepede bu mezar cennete bir kapı mı?
Derdimize teselli buluruz diye belki,
Dikenli dallarına biz de iplik bağladık,
Biz de köylüler gibi huzurunda ağladık.

Ardından tepeden inip köy pazarına uğruyorlar. Nazım etrafındaki her şeyi, gördüğü her suratı dikkatle inceliyor, her kahkahaya, her hıçkırığa, her cıvıltıya dönüp bakıyor. Hepsini özenle beyninin bir köşesine yerleştiriyor, çıkartıp koymak için daha sonra yazacağı binlerce dizenin en uygun yerindeki kafiyesine. Biraz elma, armut biraz da nar alıyorlar, en iyisinden en ucuzundan değil de, en çok ihtiyacı olduğunu düşündüklerinden. Akşamüstü İnebolu Gençler Mahfilinde gece yarısına kadar sürecek bir münazaranın içinde buluyorlar kendilerini. Gün bitmeden hemen önce kırmızı kaşkollu bir adam konuşmasının tam sonuna gelmişken Vala’dan aldığı tüyo ile kendini dikkat ve hayranlıkla dinleyen Nazım’a dönüp bağırıyor “İyi ki doğdun Nazım” diye.

İYİ Kİ DOĞDUN NAZIM VE İYİ Kİ 124 YILDIR YAŞIYORSUN.

YÜRÜYEREK İNEBOLU

Bu bölümü İnebolu’nun tarihiyle bütünleşmiş bazı binalarını gezmek isteyenlere bir rehber niteliğinde hazırladım. Yaklaşık 3 saatlik bir yürüyüş ile tamamını görebilirsiniz.

TÜRK OCAĞI

Eylül 1893 tarihinde inşaatı tamamlanmıştır. Binayı yaptıranlar Karagüllezade Mehmet Yazıcı ile Karamanyan Hacı Ohanüs Ağa’dır. Daha sonra binanın mülkiyeti tamamen Karamanyan ailesine geçmiştir. 1923 yılındaki göçlerle birlikte Rumlar tarafından boşaltılmış ve kısmen Türk Ocağı olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Mülkiyeti 1929 nüfus mübadelesinde komple Türkiye Cumhuriyeti’ne geçmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, İnebolu ziyareti sırasında 27 Ağustos 1925 tarihli Şapka Nutkunu bu binanın balkonunda okumuştur. 1931 de halkevleri kurulunca bina İnebolu Halkevine dönüştürülmüş ve 1951 yılına kadar halkevi olarak kullanılmıştır. 1956-75 yıllarında otel, lokanta ve acente olarak, 1975-94 yıllarında halk eğitim merkezi olarak hizmet etmiş ve daha sonra kaderine terkedilen bina 2006 yılında restore edilerek bugünkü halini almıştır.

OĞUZ ATAY EVİ  

20. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilmiştir. Oğuz Atay’ın 1934 yılında doğduğu evin bir tarafında Oğuz Atay Sokağı diğer tarafında Ebe Zeynep Çıkmazı var. Ebe Zeynep’in Kızı Hanife Annemiz 1920-65 yılları arasında doğanların en az %50 sinin ebesidir.

BELEDİYE HİZMET BİNASI

20. Yüzyılın başında Belediye başkanı Mehmet Şevki Efendi tarafından yaptırılmıştır. Cumhuriyet Öncesinde Osmanlı Bankası olarak kullanılmıştır. Binanın büyüklüğü o zamanlar İnebolu’da deniz yoluyla yapılan ticaretin ne kadar yoğun olduğunun göstergesidir.

Daha sonra muhtelif devlet dairelerinin kullandığı bina 1980 yılında Endüstri Meslek Lisesi olarak kullanılmaya başlanmıştır. 2006 yılında ise Belediye Hizmet Binası olmuştur. Alt katında bir sinema salonu, Önünde ise İnebolu’da doğan Şair Orhan Şaik Gökyay ve Oğuz Atay’ın büstleri bulunmaktadır.

KENT MÜZESİ  

Yaklaşık 100 yıl belediye olarak kullanılan ve önündeki şadırvanla birlikte İnebolu’nun en önemli simgelerinden olan ve tarihin birçok olaylarına şahitlik eden Eski belediye binası 2017 yılında kent müzesine dönüştürülmüştür. Önündeki Meydanda bir yapılıp bir yıkılan tarihi bir şadırvan bulunmaktadır.

İNEBOLU KONAKLARI

Kasabada koruma altına alınmış birçok bina vardır. Bunların bir kısmı restore edilmiştir, bazıları ise hala boynu bükük şekilde beklemektedir. Yapıların dış cepheleri aşı boyası ile boyanmıştır. Çoğunlukla kırmızı üzerine mavi ve beyaz renklerle hareket kazandırılmıştır. Çatıları ise yöreye özgü arduaz (marla) taşı ile kaplıdır. Evlerin genellikle dik yamaçlara yapılmalarından dolayı ortaya çıkan seviye farkından ön cepheden 2 katlı görünürken arka cepheler konakların asıl yüksekliği olan 4 katı da göstermektedir.

Konaklardaki haremlik selamlık uygulamasından dolayı, içlerinden çift merdivenle üst katlara çıkılmaktadır ve katlar birbirinden bağımsız bir şekilde ihtiyaçları karşılayacak biçimde planlanmıştır. Bu yapı tipini Karadeniz sahili boyunca yalnızca Abana, Bozkurt, İlişi ve Bozkurt’ta da görmek mümkündür.

KARADENİZ OTELİ

Nazım Hikmet, 1921 yılının ilk günü İstanbul Sirkeci’den kalkan “Yeni Dünya” vapuru ile Ankara’da ateşlenen kurtuluş hareketine katılmak üzere İnebolu’ya hareket eder. 3 ocakta Yusuf Ziya (Ortaç), Faruk Nafiz (Çamlıbel) ve Vala Nurettin’le birlikte İnebolu’ya varır.

İnebolu’da “Ankara vizesi” için bu otelde beklerler. Nazım İnebolulu gençlerle buluşur ve sohbetlere katılır. Burada Almanya’dan gelen Spartakistlerle tanışır. Onlarla sabahlara kadar yaptığı sohbetler onun hayatı boyunca sergilediği siyasi duruşunun temellerini oluşturur. Faruk Nafiz ve Yusuf Ziya’ya vize çıkmaz. 28 Ocak tarihinde onlar eve dönerken Nazım ve Vala yola çıkarlar. Yürüyerek 10 günde Ankara’ya varırlar.

ESKİ KARAKOL BİNASI  

Eski karakol binası Karadeniz Otelinin tam karşısındadır Nazım Hikmet bir mektubunda Karadeniz Otelini seçme nedenlerinin her gün imza vermek zorunda oldukları karakola ve aynı zamanda kasabadaki lokantalara yakınlığını olduğunu yazmıştır.

Nazım Hikmet ve Vala Nurettin’in İnebolu’da olduğu süre içinde İnebolu ve Abaş Tepe Türbesi adlı iki şiir yazdıkları bilinmektedir. Her iki şiirde Abaş tepede yazılmıştır. Yukarına o yıllara ait 4 orijinal kartpostal oluşan ve renklendirilen panorama onların şiirleri yazarken gördüklerini birebir göstermektedir.

ASKERLİK ŞUBESİ  

Askerlik Şubesi 19. yüzyılın sonunda Abdülhamit tarafından yaptırılmıştır. Osmanlı’nın kapitülasyon çıkmazına girdiği dönemlerde her önemli liman şehrine Fransızca eğitim veren Ticaret Lisesi kurulması zorunlu kılınmış ve okulun kurulması için Galatasaray lisesinden gelen hocalar bu binanın kendilerine ayrılan bölümünde kalmıştır. Bu binanın önemli hikâyelerinden biri de Abdülmecit in oğlu Şehzade Ömer Faruk’un kurtuluş savaşına katılmak için İnebolu’ya gelişidir. Birçok İngiliz kontrol noktasını aşarak İnebolu’ya ulaşmış ve Ankara’ya geçiş izni çıkana kadar güvenlik nedeniyle bu binada beklemiştir. Atatürk’ün tavsiyem İstanbul’a dönmesidir şeklindeki cevabı üzerine geri gitmiştir.

Cumhuriyet yıllarında da uzun süre askerlik şubesi olarak hizmet vermeye devam eden bina eski Hükümet binası ile hapishanenin de yanması ile bir süre hapishane olarak da kullanılmıştır. Hemen önünde iki adet de Anıt Çınar ağacı bulunan binanın muhteşem bir de bahçesi vardır. Maalesef hiçbir şekilde değerlendirilmeden yıkılmayı beklemektedir. Şu anda o kadar bakımsız ki bırakın gezmeyi düzgün bir fotoğrafını çekebilmek bile imkânsız.

İNEBOLU DENİZ FENERİ  

Denize bakan yamaç üzerindeki 145 yıllık bu fener birçoğu gibi yalnızlığa terkedilmiş o acı tatlı anılarıyla.

• İkametgâh : İnebolu Burnu
• Doğum tarihi : 1863
• Boyu Denizden: 38 metre         
• Yerden : 9 metre
• Görüşü : 11 mil     
• Durumu : Tekaüt

TEVFİKİYE CAMİİ

1903 yılında II. Abdulhamit döneminde Çarşı içine bir kilise yapılmaya başlanmış. Buna tepki olarak da halk tarafından yapılan bağışlarla bu cami inşa edilmiş.

Aşağıda Tevfikiye camiinin kitabesi ve bahçesinde 1931 yılında Ahmet Ziya tarafından konulan ve doğruya çok yakın gösteren güneş saati görülüyor.

Kısa notlarla şehir merkezindeki bazıları biraz da iç burkan binaları gezmeye devam edelim:

İlk fotoğraftaki bina 1884 yılında yapılmış ve orijinali alt katı şapel üstü İtalyan Ticari konsolosunun evi olarak yapılmış. İkincisi ise 130 yaşındaki Eski Liman Dairesi binası.

1881 yılında Abdülhamit tarafından yaptırılan Hamidiye bilinen adıyla Küçük Cami ve 1868 yılında inşa edilmiş cumhuriyetin ilk yıllarının Kız akşam sanat okulu olarak hizmet vermiş en eski Rum binalarından biri.

İlk fotoğraf Karadeniz İlkokulu. Bir çok büyüğümüz bu binada tanışmış harflerle rakamlarla. Önce bir katı yıkılmış, sonra terkedilmişti hepten. 2023 yılında maalesef restore edildi. İkinci ise Çeşme Hamamı. İki sebeple tercih edilirmiş bu hamam. İlki bu hamamın külü “iti” olurmuş. Onun için herkes bu hamamdan kül almak istermiş. İkincisi ise eskiden Kurnanın yanından bile deniz manzarası varmış.

Orijini Pontus kilisesi. Üst balkonundan İskelle burnundan yükselen güneşi diğer taraftaki pencereden ise Boyranaltından güneşin batışı izlenebilir. Bu binayı İnebolu Kültür Merkezi yapma hayali kurdum. Sağda ise başkatibin evi. Bir simetri başyapıtı.

Boyran mahallesine uğrayalım. Solda türünün tek örneği bir ahşap ev. Sağda ise bu mahalledeki eski taş binaların sonuncusu.

Son olarak üç eve daha uğrayalım. İlki Boyrandan Avaraya çıkarken ilk köşede sol tarafta sarmaşıklar arasından taşların kendini göstermeye çalışan ahşap ev. Belki de 40 yıldır savaşıyor çökmemek için. İkincisi Hastane üstüne çıkarken keskin viraja konuşlanmış bu ev. İçinden yedi cüceler çıkacakmış gibi gelir bir havası var. Yürüyüşü üçüncü fotoğraftaki kaymakam yokuşundaki evle tamamlayalım. Özelliği benim doğduğum ev. Malum halk ozanlarının son kıtada isimleri geçer.

İNEBOLU’DAN KASTAMONU’YA

Biraz da İnebolu’dan çıkıp şehir planı ve tarihi ile ciddi bir karakter olan vilayetimiz Kastamonu’ya giderek gerek yoldan ve gerekse Kastamonu’dan bilgiler aktarayım. Malum eskiler Üsküdar’a kadar Kastamonu derlermiş. O kadar olmasa bile tarihte önemli beyliklere başkentlik yapan, Osmanlının son dönemlerinde olaylara karşı duyarlı olan ve kurtuluş savaşının kazanılmasında önemli rol oynayan bir il Kastamonu.

ERSİZLERDERE  

Yola erken çıkıp kahvaltıyı Ersizler’de Emin Abinin Yerinde yapayım dedim. Eski adı Dereköy olan bu köye Ersizlerdere adının Çanakkale ve Kurtuluş savaşında tüm erkeklerinin şehit olması sebebiyle verildiği söylenir. Doğruluğunu bilmem ama kulağa hoş geliyor.

Emin Abi (Maalesef bu sene kaybettir) ve ailesini hep çalışırken görürdüm. Erken gittiğim için ailece kahvaltıda yakaladım. Burada doğal köy ürünlerinden bir masa hazırlatabilir, meşhur Ecevit çorbalarından içebilir veya sucuklu yumurta yiyebilirsiniz. Ben üçü bir aradayı tercih ettim.

Ersizlerdere’de İstiklal Yolunun önemli mihenk taşlarından biri olan ve II. Abdülhamit  döneminde inşa edilip sonra muhtelif restorasyonlar gören Karacehennemboğazı çayı üzerindeki köprü ve çaya ismini veren kanyon.

KÜRE

Kastamonu’nun ilçelerinden dağlara ismini veren Küre. Osmanlının en önemli gümüş madeni kaynağı olan bölgede şu anda da Bakır (pirit) madeni işletmesi var. Zaten Kürenin kelime anlamlarından biri de maden ocağı.

Biraz eğri büğrü bir yer olduğu doğru ama palavracı gezgin Evliya Çelebinin rakı bardağını koyacak yer bulamadım lafı da abartılı bence.

CAMİLİ KÖYÜ

Camili köyü yol üzerinde Küre’den sonra göreceğiniz güzelim evlerin olduğu bir köy.

Evleri daha yakından incelemek için yukarı çıktım ama ineklere ama ineklere zarar vereceğimi sanan bu dev kangal köpeklerle aram iyi olmasına rağmen beni ürküttü. Fazla oyalanmadım.

MAHMUTBEY CAMİİ

Kastamonu’ya girmeden Daday yoluna saptım. Hedefim 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine giren Kasaba köyündeki Çivisiz Cami diye de bilinen Mahmutbey Camii. 1366 yılında Candaroğlu Beyliğinin hükümdarı Emir Mahmut tarafından yaptırılmış. Oldukça geniş bir alana yayılmış köyün içinden geçen dere üzerine yapımı devam eden birkaç köprü ve yollar nedeniyle biraz zor da olsa sonunda ahşap minaresini görebildim.

Kasaba Köyüne girdikten sonra hiç kimseyi görmedim. Camide göreceğimi umuyordum. Ama yok. Terk edilmiş gibi. Belli ki Cami için UNESCO belli bir fon ayırmış ve onunla bir şeyler yapılmış vaktiyle. Arabadan inip caminin kapısına yöneldim. Kapısı Nakkaş Mahmut oğlu Abdullah tarafından yapılan görkemli bir kapı. Türkiye’de çok nadir örneği bulunan caminin orijinal kapısı güvenlik nedeni ile Kastamonu Etnografya Müzesine (Liva Paşa konağı) kaldırılmış.  Kilitli olmasından korkarak ittim. Hayır açıktı. Garip ama açık olmasından da korktum. Müzeleri Cami yapacağım diye uğraşanların böylesi benzersiz bir camiyi başı boş bırakmaları nedeniyle bir zarar gelmesindendi korkum.

İçine girdiğimde kelimenin tam anlamıyla büyülendim. Yazılarımı takip edenler bilirler böyle eserler karşısında hissettiklerimi, hayranlığımı veya eleştirimi ifade etmekte pek zorlanmam ama mekânın ıssızlığından mı, yoksa 700 yıl öncesinden gelen o muhteşem ahşap işçiliği ve hala rengini koruyan aşı boyalarının etkisinden mi veya ilginç mimarisinin mistik yansımasından mı bilmem çöküp kaldım minbere. Ne hissettiğimi anlatmam güç. En iyisi birkaç fotoğraf vermek belki de.

Camiden çıktığımda meraklı gözlerle bana bakan bir ihtiyarla karşılaştım. Sordum burası ibadete açık değil mi diye? “Elektrik yok o nedenle kullanılmıyor. Yalnız bazen Cuma namazlarında geliyoruz” dedi. Bu ilginç. Çünkü bu caminin ilk yapılışı da yalnızca cuma namazı için zaten. Artık Kastamonu’ya gidebilirim. Ama sizin vaktiniz varsa ve mide durumunuz müsaitse çiftliklerin arasından Daday’a gidip etli ekmeğini tadın derim.

KASTAMONU KALESİ

Şehrin simgesi olan bu kale öncesindeki Seyrengah tepesine çıkıp oradan kalenin fotoğrafını çekmek istedim ama tepeye yapılmış sevimsiz bir restorant ve öncesindeki yapılaşmayı görünce girmeyip direk kaleye çıktım. Bu kalenin daha sonra Saat Kulesi tarafından çektiğim fotoğrafı.

Her ne kadar kale çevresinde yapılan arkeolojik yüzey araştırmalarındaki buluntular orta tunç çağına (MÖ 2000-2500) tarihlense de kalenin tahkimatına MS 7. yüzyılda başlandığı ve MS 11. yüzyılda (Bizans dönemi) Komnenos Hanedanlığı tarafından kaleye bugünkü şeklinin verildiği bilinmekte.1284 yılında Kastamonu Kalesi Türklerin eline geçmiş.

Kalenin bu merdivenlerinden inerken kalenin mükemmel Türkçe bilen Bizanslı komutanının çapkın kızı Moni’nin Türklere aşağıdaki kapıyı açmak için inmesi canlandı gözümün önünde. 😅

EVKAYA MEZARLARI

Kastamonu’nun tarihi MÖ. 7 yy kadar uzanıyor ve kentin içindeki kaya mezarları bunun kanıtı olarak duruyor. Antik dönemde burası Paflagonya yurduymuş, savaşçı ve yiğit bir halkmış Paflagonyalılar. Paflagonyalılardan geriye bu kaya mezarları kalmış yadigâr. Alanda üçü anıtsal olmak üzere toplam 8 adet kaya mezarı var.

Anıtsal mezarların ikisi içerisindeki mezar odalarında ikişer adet ölü sediri yer alıyor. İçerdeki sunaklar Frig kültür etkisi altında buranın kaya mezarları yanı sıra kutsal tapınım alanı olarak da kullanıldığını anlamı taşıyor.

Alana ismini veren Evkaya Mezarı, sütunlu ön cephesi ve alınlığındaki “Potnea Theron” – “Hayvanlar Hakimesi Tanrıça” betimlemesi ile ilgi çekmekte. Ayrıca kale manzaralı olduğunu da belirtmek isterim.

SAAT KULESİ  

Saat Kulesi 1885 yılında Kastamonu’ya sürgün olarak gönderilen Abdurrahman Paşa döneminde yapılmış. Saatin mekanizması ise paşa gibi sürgün. Sürgünün sebebinin Abdülhamid’in kızının saatin sesinden korkup çocuğunu düşürmesi olduğu rivayet edilir. Araştırmacı ruhum nedeniyle saat tam 12’yi bekledim ve 12 kere çanın çalmasını dinledim. Net olarak söylüyorum Koskoca Abdulhamit’in torunu bu nedenle düşmemiştir. Olsa olsa fare filandır sebep ama fare yerine saatin sürgün edilmesi de Kastamonu için daha iyi olmuş tabi.

MOLA  

Mola’da değerli bir Arkeolog arkadaşımla buluşup İnebolu döneri mi, Kastamonu döneri mi sorusuna cevap bulmaya çalıştık. Sonrasında da İnebolu’da yaşayan bir

Kastamonulu büyüğümün telefonla yaptığı tavsiyeye uyup Kurşunlu han da kahve içtik. Ben de size tavsiye ediyorum.

NASRULLAH CAMİİ

Nasrullah Camii, Kastamonu’da Kadı Nasrullah tarafından 1506 yılında inşa edilmiş. Osmanlı İmparatorluğu’nun Kastamonu’da inşa ettiği ilk anıtsal eser ve Kastamonu’nun en önemli sembollerinden. Camiye değer kadar diğer olay ise Mehmet Akif Ersoy’un İstiklal Marşımızın sözlerini şiir olarak ilk bu camide okumuş olması.

Caminin şadırvanından restorasyon çok şey almış o kesin. Rivayete göre bu şadırvandan su içen yabancıların yedi yıl içinde ya Kastamonu’ya döneceğine ya yedi kez daha Kastamonu’ya geleceğine, ya da Kastamonu’dan evlenip kalacağına inanılırdı. O inanç da restore edildi mi bilmem.

NASRULAH KÖPRÜSÜ

Halk arasında Kambur Köprü olarak da bilinen bu köprü 1501 yılında yapılmış. İlk inşa edildiğinde orta kemeri 12 metre yan kemerleri sekizer metre olmak üzere 3 kemerli ve toplam uzunluğu 42 metre olan köprü daha sonra merdiven ilaveleri ile kısaltılmış. Kısaltmalar simetrik yapılmadığı içinde kendi de adı da kambur kalmış.

GIRTLAK MESELESİ  

Nasrullah Meydanı’nı çevreleyen Tarihi Çarşısı da meraklıları için son derece ilgi çekici bir yer. Burada asırlık pastırmacılarından, kalaycılarına kadar göreceğiniz çok şey, etli ekmekten tirit kebabına kadar yiyeceğiniz çok yemek var. Etli ekmeğin yan sıra Ecevit Çorbası, Banduma, Tirit Kebabı ve Kuyu Kebabı Kastamonu’ya özgü lezzetlerin başında geliyor. Kastamonu’nun pastırması, Taşköprü’nün sarımsağı, Tosya’nın pirinci -Sarıkılçık harikadır- ve sonbaharda toplanan Kanlıca mantarı tatmanız gereken lezzetlerden.

Pastırma sucuk için Tabakoğlu’nu tek geçerim. Ayrıca glutensiz siyez bulguru için de Arkeoloji Müzesinin hemen arkasındaki Siyez Evine uğrayın derim.

SEYDİLER  

Alışveriş sonrası İnebolu’ya dönüşe geçtim. Hemen Kastamonu çıkışı kahverengi Halime Çavuş Anıt Mezarı tabelasını görünce heyecanla daldım. Maalesef bulamadım. Google beni mezarlık mezarlık dolaştırdı. Zamanımızda maalesef İslam dininin putları haline getirilen onlarca türbeyi barındıran bu topraklar bir tek Halime Çavuşu kucaklayamamış dedim içimden.

Neyse ki Seydiler ilçesi İstiklal yolu kahramanı Şerife Bacı için bir anıt yaptırmış. Tebrik ve teşekkür ediyorum kendilerine.

ECEVİT HAN  

Burası Çolakoğlu sponsorluğunda restore edilen İstiklal yolunu kullanan onlarca aydını misafir eden meşhur Ecevit Han. Şunu da belirteyim ki Bülent Ecevit’in babası Doktor Fahri Ecevit İnebolu Frengi Hastanesinde baş hekim olarak görev yapmıştır. Dedesi Mustafa Şükrü Efendi ise bu hanın bulunduğu köydendir ve Abdülhamit’in Dini konularda danıştay görevi yapan kurulunun başında bulunmuştur.

Ekim ayında modacıların deyimiyle doğa sarıyı patlatır. Sizi Küre Dağları milli parkından görüntülerle baş başa bırakıyorum. 👋👋

Arkeolog Dr ve Kastamonu Kent Müzesi Müdürü Sayın Murat Karasalihoğlu ile birlikte küratörlüğünü yaptığımız Milli Mücadele ve Cumhuriyet Devrimlerinde İnebolu ve Kastamonu’nun yerini ve önemini anlatmaya çalışılan sergilerin sonuncu katmanı olarak Kastamonu’daki feveranı kattık.

Öncelikle sergilediğimiz DEVRİM ‘e ait panoları sizle paylaşmak isterim.

Ve son olarak BİR FEVERAN panoları

Sergimizde bu kez de Kastamonu Tarihine odaklandık. Sn Murat Karasalihoğlu Kastamonu tarihine kaynak kitap olabilecek “Paphlagon’dan Candar’a” adlı bir kitap yazmış ve benimde ufak bir katkımla yayınlamıştı. Bu kitabın lansmanını yapmak için aynı konulu bir serginin açılması ve Murat Bey’in kitabını imzalayacağı bir organizasyon yapmak iyi olur diye düşündük.

Sergimiz oldukça geniş katılımlı bir sergi oldu. Kastamonu Valisinin de gelmesi ayrıca bize moral verdi. Serginin panolarını burada yayınlamayacağım. Çünkü bu kaynak kitabın özellikle Kastamonuluyum diyen herkesin kütüphanesinde bulunması gerektiğine inanıyorum. https://www.dr.com.tr/kitap/paphlagondan-candara-kastamonunun-tarih-kitabi/arastirma-tarih/tarih/turk-tarihi/urunno=0001984667001?srsltid=AfmBOorM67PpaM4salELcfFzESQ0u7Hcg2s41_J0Q5juDfzK926Bjou8

Onun yerine sergiden birkaç fotoğraf ile yetineceğiz.

2020 yılında Pandemi nedeniyle sergi yapamadık. 2021 yılında yine 25 Ağustosta sergi yapmayı planlamıştık. Ancak Bozkurt’taki sel felaketi nedeniyle 29 Ekim cumhuriyet bayramına erteledik.

Bu kez sergimizi Arkeolog Dr. Murat Karasalihoğlu ile beraber hazırladık. Konusu 100. yılını kutladığımız İnebolu’nun milli mücadeledeki rolü idi. Sergimizin adı “Bir Liman, Bir Han”. 10 panoluk Liman kısmında İnebolu’nun antik çağlardan başlayan geçmişini, 14 panoluk Han kısmında ise Ecevit Han’a Milli mücadele döneminde yolu düşen tarihi kimlikleri anlatmaya çalıştık. Liman kısmını döneme ait bazı dökümanlarla zenginleştirdik . Amacımızı anlattığımız video’yu su linkte izleyebilirsiniz.

BİR LİMAN

BİR HAN

Cumhuriyetin 100. yılında sergi faaliyetlerimiz oldukça hızlandı diyebilirim. Önce 17 ağustos tarihinde DMKİ (Dünya Mirası Kastamonu İnisiyatifi ) ‘nin katkıları ile 2022 GGG sergisini genişleterek yine Sn Murat Karasalihoğlu ile birlikte küratörlüğünü yaptığımız “Bir Liman, Bir Han, Bir İnkılap” isimli bir sergiyi Sarıyer Belediye binasında açtık.

Bu sergide ayrıca Cumhuriyet döneminden başlayarak bazı şapkaları da sergiledik. Bu sergi ile ilgili Deniz Ticareti Dergisinde şöyle bir yazı çıktı. 1 Eylül’e kadar açık olan sergide Cumhuriyetin 100. Yılında İstanbul’da oturanların dikkatini İnebolu ve Kastamonu’ya çevirmelerini sağladık.

Daha sonra sergi İnkılap kısmı daha da vurgulanarak Kastamonu Valiliği Mimar Vedat Tek Kültür ve Sanat Merkezinde 23 Ağustosta açıldı. Açılışta Sn Murat Karasalihoğlu’nun muhteşem anlatımı “Sepetçioğlu” ile “Heyamola” ekiplerinin oyunlarıyla birleşerek adeta Atatürk’ün Kastamonu ziyareti gözümüzde canlandı. Sergiye Antalya ve Ankara’dan otobüsle gelen Şapkayı Seven Kadınlar Derneği ise bambaşka bir hava verdi.

Gelelim 5. GGG Sergisine. Cumhuriyetin 100. Yılı sergisi İnebolu’nun 100 yıl önce 100 yıl sonra fotoğraflarının yanı sıra ilk defa İnebolulu iki kuzen Ayten Er ve Mehmet Ali Küllü ‘nün fotoğrafları ile zengin bir hal aldı. Buyurun…

100 YIL ÖNCE 100 YIL SONRA İNEBOLU FOTOĞRAFLARI

İNEBOLULU İKİ KUZENDEN SEÇKİLER

2. GGG Sergisi 25-28 Ağustos tarihleri arasında açıldı. İlkinden farklı olarak bu kez elimdeki belge ve fotoğraflarla bir sergi hazırlamaya çalıştım. Temel amacım sergiye gelenlere İnebolu’nun geçmişinde bir gezinti yaptırmaktı.

Eski fotokartlardan oluşturulan 6 adet Pano, Eski Dökümanlardan oluşan 6 adet pano, Mediha Dölen Arşivinden 14 adet Fotoğraf, 9 adet 1 foto 1 hikaye Panosu, 5 kitaptan oluşan ‘Kitap Kurdu” bölümü ve 16 adet 1960 öncesi Nikah Resimlerinden oluşan “Bir yastıkta kocayanlar” bölümü.

FOTOĞRAF PANOLARI

DÖKÜMAN PANOLARI

Eski Belediye Belgeleri

Ticari Yazışma Belgeleri

Antetli Zarflar

Konsolosluk Yazışmaları

Denizcilik Dökümanları

MEDİHA – HASAN DÖLEN ALBÜMÜ

1935 İnebolu Muallimleri

1937-38 İnebolu Öğretmenleri

29 Mayıs 1963 Mediha Dölen ve Öğrencileri -1939 İsmet Paşa İlkokulu Mediha Dölen Sınıfı

1957-58 Mediha Dölen ve 2. sınıf Öğrencileri- 23.04.1941 Zehra Erken ve Mediha Dölen ile öğrenciler

Hasan Dölen Arkadaşları – Halkevi Spor Kulüp Üyeler Toktok Mehmet, Hamdi Çolakoğlu, Rasim Köksal

23.04.1954 Mehmet Fergan ve Hasan Dölen -1951 Hasan Dölen Ortaokul Resmi Geçidini izlerken

1938 Türk Ocağı İdare Heyeti – Başöğretmen Hasan Tuna-Mediha Dölen ve İsmetpaşa İlkokulu

23.04.1960 Atatürk İlkokulu İlk sene hatırası- 1938 Halkevinde Hanımlar Günü

BİR FOTO BİR HİKAYE

BİR YASTIKTA KOCAYANLAR

KİTAP KURDU

İNDEKS

3. TOPRAĞIMA DAİR

3.1 Gezi Notları 

• YÜRÜYEREK İNEBOLU
• İNEBOLU’DAN KASTAMONU’YA

3.2 Kitaplarda Cumhuriyet öncesi İnebolu

• BEYZA-1908 MAYISI
• BİR ANKARA YAZI-1922 HAZİRANI
• BU DÜNYADAN NAZIM GEÇTİ-1921 OCAĞI Hazırlanıyor
• MUSTAFA KEMALİN ORDUSUNDA BİR ALMAN YÜZBAŞI-1921 Martı Hazırlanıyor

3.3 Hayal Meyal

• CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA İKİ GENÇ
• GÜLLE
• TERZİ MEHMET
• BİR YAZ AKŞAMI
• BİR BOYRANALTI HİKAYESİ
• TİYATRO VE SİNEMA
• ESKİ BAYRAMLAR
• YOL VE SU
• BİR FOTO, İKİ OLAY
• MOLOZDAKİ BALIKÇI KAHVESİ
• İNEBOLU’NUN RENKLİ SİMALARI

3.4 GGG ve Sergiler Hazırlanıyor

GEZİ NOTLARI

YÜRÜYEREK İNEBOLU

Bu bölümü İnebolu’nun tarihiyle bütünleşmiş bazı binalarını gezmek isteyenlere bir rehber niteliğinde hazırladım. Yaklaşık 3 saatlik bir yürüyüş ile tamamını görebilirsiniz.

TÜRK OCAĞI

Eylül 1893 tarihinde inşaatı tamamlanmıştır. Binayı yaptıranlar Karagüllezade Mehmet Yazıcı ile Karamanyan Hacı Ohanüs Ağa’dır. Daha sonra binanın mülkiyeti tamamen Karamanyan ailesine geçmiştir. 1923 yılındaki göçlerle birlikte Rumlar tarafından boşaltılmış ve kısmen Türk Ocağı olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Mülkiyeti 1929 nüfus mübadelesinde komple Türkiye Cumhuriyeti’ne geçmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, İnebolu ziyareti sırasında 27 Ağustos 1925 tarihli Şapka Nutkunu bu binanın balkonunda okumuştur. 1931 de halkevleri kurulunca bina İnebolu Halkevine dönüştürülmüş ve 1951 yılına kadar halkevi olarak kullanılmıştır. 1956-75 yıllarında otel, lokanta ve acente olarak, 1975-94 yıllarında halk eğitim merkezi olarak hizmet etmiş ve daha sonra kaderine terkedilen bina 2006 yılında restore edilerek bugünkü halini almıştır.

OĞUZ ATAY EVİ  

20. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilmiştir. Oğuz Atay’ın 1934 yılında doğduğu evin bir tarafında Oğuz Atay Sokağı diğer tarafında Ebe Zeynep Çıkmazı var. Ebe Zeynep’in Kızı Hanife Annemiz 1920-65 yılları arasında doğanların en az %50 sinin ebesidir.

BELEDİYE HİZMET BİNASI

20. Yüzyılın başında Belediye başkanı Mehmet Şevki Efendi tarafından yaptırılmıştır. Cumhuriyet Öncesinde Osmanlı Bankası olarak kullanılmıştır. Binanın büyüklüğü o zamanlar İnebolu’da deniz yoluyla yapılan ticaretin ne kadar yoğun olduğunun göstergesidir.

Daha sonra muhtelif devlet dairelerinin kullandığı bina 1980 yılında Endüstri Meslek Lisesi olarak kullanılmaya başlanmıştır. 2006 yılında ise Belediye Hizmet Binası olmuştur. Alt katında bir sinema salonu, Önünde ise İnebolu’da doğan Şair Orhan Şaik Gökyay ve Oğuz Atay’ın büstleri bulunmaktadır.

KENT MÜZESİ  

Yaklaşık 100 yıl belediye olarak kullanılan ve önündeki şadırvanla birlikte İnebolu’nun en önemli simgelerinden olan ve tarihin birçok olaylarına şahitlik eden Eski belediye binası 2017 yılında kent müzesine dönüştürülmüştür. Önündeki Meydanda bir yapılıp bir yıkılan tarihi bir şadırvan bulunmaktadır.

İNEBOLU KONAKLARI

Kasabada koruma altına alınmış birçok bina vardır. Bunların bir kısmı restore edilmiştir, bazıları ise hala boynu bükük şekilde beklemektedir. Yapıların dış cepheleri aşı boyası ile boyanmıştır. Çoğunlukla kırmızı üzerine mavi ve beyaz renklerle hareket kazandırılmıştır. Çatıları ise yöreye özgü arduaz (marla) taşı ile kaplıdır. Evlerin genellikle dik yamaçlara yapılmalarından dolayı ortaya çıkan seviye farkından ön cepheden 2 katlı görünürken arka cepheler konakların asıl yüksekliği olan 4 katı da göstermektedir.

Konaklardaki haremlik selamlık uygulamasından dolayı, içlerinden çift merdivenle üst katlara çıkılmaktadır ve katlar birbirinden bağımsız bir şekilde ihtiyaçları karşılayacak biçimde planlanmıştır. Bu yapı tipini Karadeniz sahili boyunca yalnızca Abana, Bozkurt, İlişi ve Bozkurt’ta da görmek mümkündür.

KARADENİZ OTELİ

Nazım Hikmet, 1921 yılının ilk günü İstanbul Sirkeci’den kalkan “Yeni Dünya” vapuru ile Ankara’da ateşlenen kurtuluş hareketine katılmak üzere İnebolu’ya hareket eder. 3 ocakta Yusuf Ziya (Ortaç), Faruk Nafiz (Çamlıbel) ve Vala Nurettin’le birlikte İnebolu’ya varır.

İnebolu’da “Ankara vizesi” için bu otelde beklerler. Nazım İnebolulu gençlerle buluşur ve sohbetlere katılır. Burada Almanya’dan gelen Spartakistlerle tanışır. Onlarla sabahlara kadar yaptığı sohbetler onun hayatı boyunca sergilediği siyasi duruşunun temellerini oluşturur. Faruk Nafiz ve Yusuf Ziya’ya vize çıkmaz. 28 Ocak tarihinde onlar eve dönerken Nazım ve Vala yola çıkarlar. Yürüyerek 10 günde Ankara’ya varırlar.

ESKİ KARAKOL BİNASI  

Eski karakol binası Karadeniz Otelinin tam karşısındadır Nazım Hikmet bir mektubunda Karadeniz Otelini seçme nedenlerinin her gün imza vermek zorunda oldukları karakola ve aynı zamanda kasabadaki lokantalara yakınlığını olduğunu yazmıştır.

Nazım Hikmet ve Vala Nurettin’in İnebolu’da olduğu süre içinde İnebolu ve Abaş Tepe Türbesi adlı iki şiir yazdıkları bilinmektedir. Her iki şiirde Abaş tepede yazılmıştır. Yukarına o yıllara ait 4 orijinal kartpostal oluşan ve renklendirilen panorama onların şiirleri yazarken gördüklerini birebir göstermektedir.

ASKERLİK ŞUBESİ  

Askerlik Şubesi 19. yüzyılın sonunda Abdülhamit tarafından yaptırılmıştır. Osmanlı’nın kapitülasyon çıkmazına girdiği dönemlerde her önemli liman şehrine Fransızca eğitim veren Ticaret Lisesi kurulması zorunlu kılınmış ve okulun kurulması için Galatasaray lisesinden gelen hocalar bu binanın kendilerine ayrılan bölümünde kalmıştır. Bu binanın önemli hikâyelerinden biri de Abdülmecit in oğlu Şehzade Ömer Faruk’un kurtuluş savaşına katılmak için İnebolu’ya gelişidir. Birçok İngiliz kontrol noktasını aşarak İnebolu’ya ulaşmış ve Ankara’ya geçiş izni çıkana kadar güvenlik nedeniyle bu binada beklemiştir. Atatürk’ün tavsiyem İstanbul’a dönmesidir şeklindeki cevabı üzerine geri gitmiştir.

Cumhuriyet yıllarında da uzun süre askerlik şubesi olarak hizmet vermeye devam eden bina eski Hükümet binası ile hapishanenin de yanması ile bir süre hapishane olarak da kullanılmıştır. Hemen önünde iki adet de Anıt Çınar ağacı bulunan binanın muhteşem bir de bahçesi vardır. Maalesef hiçbir şekilde değerlendirilmeden yıkılmayı beklemektedir. Şu anda o kadar bakımsız ki bırakın gezmeyi düzgün bir fotoğrafını çekebilmek bile imkânsız.

İNEBOLU DENİZ FENERİ  

Denize bakan yamaç üzerindeki 145 yıllık bu fener birçoğu gibi yalnızlığa terkedilmiş o acı tatlı anılarıyla.

• İkametgâh : İnebolu Burnu
• Doğum tarihi : 1863
• Boyu Denizden: 38 metre         
• Yerden : 9 metre
• Görüşü : 11 mil     
• Durumu : Tekaüt

TEVFİKİYE CAMİİ

1903 yılında II. Abdulhamit döneminde Çarşı içine bir kilise yapılmaya başlanmış. Buna tepki olarak da halk tarafından yapılan bağışlarla bu cami inşa edilmiş.

Aşağıda Tevfikiye camiinin kitabesi ve bahçesinde 1931 yılında Ahmet Ziya tarafından konulan ve doğruya çok yakın gösteren güneş saati görülüyor.

Kısa notlarla şehir merkezindeki bazıları biraz da iç burkan binaları gezmeye devam edelim:

İlk fotoğraftaki bina 1884 yılında yapılmış ve orijinali alt katı şapel üstü İtalyan Ticari konsolosunun evi olarak yapılmış. İkincisi ise 130 yaşındaki Eski Liman Dairesi binası.

1881 yılında Abdülhamit tarafından yaptırılan Hamidiye bilinen adıyla Küçük Cami ve 1868 yılında inşa edilmiş cumhuriyetin ilk yıllarının Kız akşam sanat okulu olarak hizmet vermiş en eski Rum binalarından biri.

İlk fotoğraf Karadeniz İlkokulu. Bir çok büyüğümüz bu binada tanışmış harflerle rakamlarla. Önce bir katı yıkılmış, sonra terkedilmişti hepten. 2023 yılında maalesef restore edildi. İkinci ise Çeşme Hamamı. İki sebeple tercih edilirmiş bu hamam. İlki bu hamamın külü “iti” olurmuş. Onun için herkes bu hamamdan kül almak istermiş. İkincisi ise eskiden Kurnanın yanından bile deniz manzarası varmış.

Orijini Pontus kilisesi. Üst balkonundan İskelle burnundan yükselen güneşi diğer taraftaki pencereden ise Boyranaltından güneşin batışı izlenebilir. Bu binayı İnebolu Kültür Merkezi yapma hayali kurdum. Sağda ise başkatibin evi. Bir simetri başyapıtı.

Boyran mahallesine uğrayalım. Solda türünün tek örneği bir ahşap ev. Sağda ise bu mahalledeki eski taş binaların sonuncusu.

Son olarak üç eve daha uğrayalım. İlki Boyrandan Avaraya çıkarken ilk köşede sol tarafta sarmaşıklar arasından taşların kendini göstermeye çalışan ahşap ev. Belki de 40 yıldır savaşıyor çökmemek için. İkincisi Hastane üstüne çıkarken keskin viraja konuşlanmış bu ev. İçinden yedi cüceler çıkacakmış gibi gelir bir havası var. Yürüyüşü üçüncü fotoğraftaki kaymakam yokuşundaki evle tamamlayalım. Özelliği benim doğduğum ev. Malum halk ozanlarının son kıtada isimleri geçer.

İNEBOLU’DAN KASTAMONU’YA

Biraz da İnebolu’dan çıkıp şehir planı ve tarihi ile ciddi bir karakter olan vilayetimiz Kastamonu’ya giderek gerek yoldan ve gerekse Kastamonu’dan bilgiler aktarayım. Malum eskiler Üsküdar’a kadar Kastamonu derlermiş. O kadar olmasa bile tarihte önemli beyliklere başkentlik yapan, Osmanlının son dönemlerinde olaylara karşı duyarlı olan ve kurtuluş savaşının kazanılmasında önemli rol oynayan bir il Kastamonu.

ERSİZLERDERE  

Yola erken çıkıp kahvaltıyı Ersizler’de Emin Abinin Yerinde yapayım dedim. Eski adı Dereköy olan bu köye Ersizlerdere adının Çanakkale ve Kurtuluş savaşında tüm erkeklerinin şehit olması sebebiyle verildiği söylenir. Doğruluğunu bilmem ama kulağa hoş geliyor.

Emin Abi (Maalesef bu sene kaybettir) ve ailesini hep çalışırken görürdüm. Erken gittiğim için ailece kahvaltıda yakaladım. Burada doğal köy ürünlerinden bir masa hazırlatabilir, meşhur Ecevit çorbalarından içebilir veya sucuklu yumurta yiyebilirsiniz. Ben üçü bir aradayı tercih ettim.

Ersizlerdere’de İstiklal Yolunun önemli mihenk taşlarından biri olan ve II. Abdülhamit  döneminde inşa edilip sonra muhtelif restorasyonlar gören Karacehennemboğazı çayı üzerindeki köprü ve çaya ismini veren kanyon.

KÜRE

Kastamonu’nun ilçelerinden dağlara ismini veren Küre. Osmanlının en önemli gümüş madeni kaynağı olan bölgede şu anda da Bakır (pirit) madeni işletmesi var. Zaten Kürenin kelime anlamlarından biri de maden ocağı.

Biraz eğri büğrü bir yer olduğu doğru ama palavracı gezgin Evliya Çelebinin rakı bardağını koyacak yer bulamadım lafı da abartılı bence.

CAMİLİ KÖYÜ

Camili köyü yol üzerinde Küre’den sonra göreceğiniz güzelim evlerin olduğu bir köy.

Evleri daha yakından incelemek için yukarı çıktım ama ineklere ama ineklere zarar vereceğimi sanan bu dev kangal köpeklerle aram iyi olmasına rağmen beni ürküttü. Fazla oyalanmadım.

MAHMUTBEY CAMİİ

Kastamonu’ya girmeden Daday yoluna saptım. Hedefim 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine giren Kasaba köyündeki Çivisiz Cami diye de bilinen Mahmutbey Camii. 1366 yılında Candaroğlu Beyliğinin hükümdarı Emir Mahmut tarafından yaptırılmış. Oldukça geniş bir alana yayılmış köyün içinden geçen dere üzerine yapımı devam eden birkaç köprü ve yollar nedeniyle biraz zor da olsa sonunda ahşap minaresini görebildim.

Kasaba Köyüne girdikten sonra hiç kimseyi görmedim. Camide göreceğimi umuyordum. Ama yok. Terk edilmiş gibi. Belli ki Cami için UNESCO belli bir fon ayırmış ve onunla bir şeyler yapılmış vaktiyle. Arabadan inip caminin kapısına yöneldim. Kapısı Nakkaş Mahmut oğlu Abdullah tarafından yapılan görkemli bir kapı. Türkiye’de çok nadir örneği bulunan caminin orijinal kapısı güvenlik nedeni ile Kastamonu Etnografya Müzesine (Liva Paşa konağı) kaldırılmış.  Kilitli olmasından korkarak ittim. Hayır açıktı. Garip ama açık olmasından da korktum. Müzeleri Cami yapacağım diye uğraşanların böylesi benzersiz bir camiyi başı boş bırakmaları nedeniyle bir zarar gelmesindendi korkum.

İçine girdiğimde kelimenin tam anlamıyla büyülendim. Yazılarımı takip edenler bilirler böyle eserler karşısında hissettiklerimi, hayranlığımı veya eleştirimi ifade etmekte pek zorlanmam ama mekânın ıssızlığından mı, yoksa 700 yıl öncesinden gelen o muhteşem ahşap işçiliği ve hala rengini koruyan aşı boyalarının etkisinden mi veya ilginç mimarisinin mistik yansımasından mı bilmem çöküp kaldım minbere. Ne hissettiğimi anlatmam güç. En iyisi birkaç fotoğraf vermek belki de.

Camiden çıktığımda meraklı gözlerle bana bakan bir ihtiyarla karşılaştım. Sordum burası ibadete açık değil mi diye? “Elektrik yok o nedenle kullanılmıyor. Yalnız bazen Cuma namazlarında geliyoruz” dedi. Bu ilginç. Çünkü bu caminin ilk yapılışı da yalnızca cuma namazı için zaten. Artık Kastamonu’ya gidebilirim. Ama sizin vaktiniz varsa ve mide durumunuz müsaitse çiftliklerin arasından Daday’a gidip etli ekmeğini tadın derim.

KASTAMONU KALESİ

Şehrin simgesi olan bu kale öncesindeki Seyrengah tepesine çıkıp oradan kalenin fotoğrafını çekmek istedim ama tepeye yapılmış sevimsiz bir restorant ve öncesindeki yapılaşmayı görünce girmeyip direk kaleye çıktım. Bu kalenin daha sonra Saat Kulesi tarafından çektiğim fotoğrafı.

Her ne kadar kale çevresinde yapılan arkeolojik yüzey araştırmalarındaki buluntular orta tunç çağına (MÖ 2000-2500) tarihlense de kalenin tahkimatına MS 7. yüzyılda başlandığı ve MS 11. yüzyılda (Bizans dönemi) Komnenos Hanedanlığı tarafından kaleye bugünkü şeklinin verildiği bilinmekte.1284 yılında Kastamonu Kalesi Türklerin eline geçmiş.

Kalenin bu merdivenlerinden inerken kalenin mükemmel Türkçe bilen Bizanslı komutanının çapkın kızı Moni’nin Türklere aşağıdaki kapıyı açmak için inmesi canlandı gözümün önünde. 😅

EVKAYA MEZARLARI

Kastamonu’nun tarihi MÖ. 7 yy kadar uzanıyor ve kentin içindeki kaya mezarları bunun kanıtı olarak duruyor. Antik dönemde burası Paflagonya yurduymuş, savaşçı ve yiğit bir halkmış Paflagonyalılar. Paflagonyalılardan geriye bu kaya mezarları kalmış yadigâr. Alanda üçü anıtsal olmak üzere toplam 8 adet kaya mezarı var.

Anıtsal mezarların ikisi içerisindeki mezar odalarında ikişer adet ölü sediri yer alıyor. İçerdeki sunaklar Frig kültür etkisi altında buranın kaya mezarları yanı sıra kutsal tapınım alanı olarak da kullanıldığını anlamı taşıyor.

Alana ismini veren Evkaya Mezarı, sütunlu ön cephesi ve alınlığındaki “Potnea Theron” – “Hayvanlar Hakimesi Tanrıça” betimlemesi ile ilgi çekmekte. Ayrıca kale manzaralı olduğunu da belirtmek isterim.

SAAT KULESİ  

Saat Kulesi 1885 yılında Kastamonu’ya sürgün olarak gönderilen Abdurrahman Paşa döneminde yapılmış. Saatin mekanizması ise paşa gibi sürgün. Sürgünün sebebinin Abdülhamid’in kızının saatin sesinden korkup çocuğunu düşürmesi olduğu rivayet edilir. Araştırmacı ruhum nedeniyle saat tam 12’yi bekledim ve 12 kere çanın çalmasını dinledim. Net olarak söylüyorum Koskoca Abdulhamit’in torunu bu nedenle düşmemiştir. Olsa olsa fare filandır sebep ama fare yerine saatin sürgün edilmesi de Kastamonu için daha iyi olmuş tabi.

MOLA  

Mola’da değerli bir Arkeolog arkadaşımla buluşup İnebolu döneri mi, Kastamonu döneri mi sorusuna cevap bulmaya çalıştık. Sonrasında da İnebolu’da yaşayan bir

Kastamonulu büyüğümün telefonla yaptığı tavsiyeye uyup Kurşunlu han da kahve içtik. Ben de size tavsiye ediyorum.

NASRULLAH CAMİİ

Nasrullah Camii, Kastamonu’da Kadı Nasrullah tarafından 1506 yılında inşa edilmiş. Osmanlı İmparatorluğu’nun Kastamonu’da inşa ettiği ilk anıtsal eser ve Kastamonu’nun en önemli sembollerinden. Camiye değer kadar diğer olay ise Mehmet Akif Ersoy’un İstiklal Marşımızın sözlerini şiir olarak ilk bu camide okumuş olması.

Caminin şadırvanından restorasyon çok şey almış o kesin. Rivayete göre bu şadırvandan su içen yabancıların yedi yıl içinde ya Kastamonu’ya döneceğine ya yedi kez daha Kastamonu’ya geleceğine, ya da Kastamonu’dan evlenip kalacağına inanılırdı. O inanç da restore edildi mi bilmem.

NASRULAH KÖPRÜSÜ

Halk arasında Kambur Köprü olarak da bilinen bu köprü 1501 yılında yapılmış. İlk inşa edildiğinde orta kemeri 12 metre yan kemerleri sekizer metre olmak üzere 3 kemerli ve toplam uzunluğu 42 metre olan köprü daha sonra merdiven ilaveleri ile kısaltılmış. Kısaltmalar simetrik yapılmadığı içinde kendi de adı da kambur kalmış.

GIRTLAK MESELESİ  

Nasrullah Meydanı’nı çevreleyen Tarihi Çarşısı da meraklıları için son derece ilgi çekici bir yer. Burada asırlık pastırmacılarından, kalaycılarına kadar göreceğiniz çok şey, etli ekmekten tirit kebabına kadar yiyeceğiniz çok yemek var. Etli ekmeğin yan sıra Ecevit Çorbası, Banduma, Tirit Kebabı ve Kuyu Kebabı Kastamonu’ya özgü lezzetlerin başında geliyor. Kastamonu’nun pastırması, Taşköprü’nün sarımsağı, Tosya’nın pirinci -Sarıkılçık harikadır- ve sonbaharda toplanan Kanlıca mantarı tatmanız gereken lezzetlerden.

Pastırma sucuk için Tabakoğlu’nu tek geçerim. Ayrıca glutensiz siyez bulguru için de Arkeoloji Müzesinin hemen arkasındaki Siyez Evine uğrayın derim.

SEYDİLER  

Alışveriş sonrası İnebolu’ya dönüşe geçtim. Hemen Kastamonu çıkışı kahverengi Halime Çavuş Anıt Mezarı tabelasını görünce heyecanla daldım. Maalesef bulamadım. Google beni mezarlık mezarlık dolaştırdı. Zamanımızda maalesef İslam dininin putları haline getirilen onlarca türbeyi barındıran bu topraklar bir tek Halime Çavuşu kucaklayamamış dedim içimden.

Neyse ki Seydiler ilçesi İstiklal yolu kahramanı Şerife Bacı için bir anıt yaptırmış. Tebrik ve teşekkür ediyorum kendilerine.

ECEVİT HAN  

Burası Çolakoğlu sponsorluğunda restore edilen İstiklal yolunu kullanan onlarca aydını misafir eden meşhur Ecevit Han. Şunu da belirteyim ki Bülent Ecevit’in babası Doktor Fahri Ecevit İnebolu Frengi Hastanesinde baş hekim olarak görev yapmıştır. Dedesi Mustafa Şükrü Efendi ise bu hanın bulunduğu köydendir ve Abdülhamit’in Dini konularda danıştay görevi yapan kurulunun başında bulunmuştur.

Ekim ayında modacıların deyimiyle doğa sarıyı patlatır. Sizi Küre Dağları milli parkından görüntülerle baş başa bırakıyorum. 👋👋

KİTAPLARLA ESKİ İNEBOLU

BEYZA -1908 MAYISI

Bu yazıyı okuyunca ne gerek var bu kadar emeğe diyen olur elbette, hatta kafayı bozdu diyenler bile çıkabilir. Evet doğrudur uğraştım. Mesleğim doğruyu bulmak için bilimsel olarak kanıt ve ispatın şart olduğu pozitif bir bilim dalı ile ilgili. Ama tarih gibi sosyal bilimlerde durum farklı. Yazılı belge gerekiyor, doğru ve gerçekçi yorum gerekiyor.  Sözle nakledilen yazılı kaynağı olmayan veya çoğu kaynakla ters düşen yazılar tarih değil masal gibidir daha çok.

Tarih ile ilgili sık söylenen bir laf vardır. Tarih tekerrürden ibarettir. İbaret kısmı değil ama tekrar kısmına katılırım. Ama bu tekrarların aynı şekilde sonuçlanması anlamına gelmez.  Doğru önlemlerle tekrarın kötü etkilerinden kurtulmak hatta tekrarını engellemek dahi mümkündür. Olayı deprem gibi düşünelim mesela, belli aralıklarla olur. Tekrar eder yani. Bu nasıl olsa yine olacak diyerek ders ve önlem alarak hasarı azaltamamayı gerektirmez. Önlem almak akıl gereğidir ve depremin kötü etkisi çok aza indirilebilir.  İnsanlar tarihin tekrarından da ders almalıdır.

Bu nedenle tarih belgelere dayandırılarak doğru olarak ortaya konulmalı sebep ve sonuçları değerlendirerek doğru yargılar oluşturulmalıdır. Aksi karışıklık yaratır. Tarih konusunda yapılan hatanın tam da bu yönlendirici özelliği nedeniyle büyüğü küçüğü olmaz. Ve tarih övünmek için değil daha çok yönlendirmek için vardır. Atalarınla fazlaca övünmek yerine onların seninle övüneceğini düşündüğün şeyler için çaba harcaman daha değerlidir.

Cumhuriyet öncesi İnebolu’yu bir nebze de olsa gözünüzde canlandırmaya ve yok olmaya yüz tutan bilgileri size aktarmaya çalıştım. Umarım işe yarayacaktır.

OSMAN SAATÇİ KIRKSEKİZOĞLU

“Beyza” İnebolu’da yaşayan bir gencin romandaki adıyla Hami’nin -aslında kitabın yazarı Ali Osman’dır ve bu anlamda en azından bir bölümü otobiyografi olma özelliği taşmaktadır- Rüştiyeyi bitirene kadar İnebolu’daki hayatını ve görüşlerini ardından Kahire’ye gitmesini orada Beyza adlı çok zengin ve adeta bir melek güzelliği ve saflığındaki bir kıza evlilikle sonuçlanan aşkını ve bu adeta rüya gibi olan bu birlikteliğin bir trajedi ile sonlanmasını anlatıyor. Biz burada ilk bölümü inceleyeceğiz. Bölümün başında kaynak kitabın yazarı Ali Osman Kırksekizoğlu ile tanışalım. Buyurun…

Osman Kırksekizoğlu 1891 tarihinde İnebolu’da doğmuş. Babası Âli Osman Saatçi. Mehmet Galip ve Mustafa Rahmi adlarındaki iki erkek ağabeyi varmış. Saatçi ailesi 20. yüzyılın başlarında elma ve yumurta ticareti yapmış. İç Anadolu’nun yumurta ve elmasını toplayıp Avrupa’ya ihraç ediyorlarmış.

Osman Bey İnebolu’da gençliğinde ney üflemeyi ve saat tamirini öğrenmiş. Babasının isteği üzerine Kahire’ye gidip Cami ül Ezher’de dinî bilimler tahsili yapmış. Mevlevî tarikatına girmiş ve gerek Kahire’de gerek İstanbul Galata’da Mevlevihane’ye gitmiş. Bu arada Marsilya açıklarında mal yüklü bir gemileri batınca aile ticareti bırakmak zorunda kalmış ve saat tamirciliği ailenin tek geçim kaynağı olmuş.

Cumhuriyetin ilk yıllarında Millî Eğitim Bakanlığında müfettişlik yapmış. Tanrılar Ölüler romanını 1933 yılında Konya Akşehir’de bitirmiş ve aynı ilçede Baykara Selami adlı bir romanı daha Akşehir gazetesinde tefrika edilmiş -bu roman hakkında pek bilgi yok-. Aksaray’da ilkokul veya ortaokul öğretmenliği de yapmış.

“Beyza” romanını 1932 tarihinde İnebolu’da tamamlamış. Yukarıdaki resimde “Beyza” romanının 1938 baskısı ile Osman Saatçinin imzaladığı ve kitabın sonundan anladığım kadarı ile 11 Nisan 1936 tarihinde tamamladığı “Tanrılar ve Ölüler” romanının – ki üzerinde Çorum Kütüphanesinden düşümünün yapıldığı yazılı- 1936 baskısı var.

Babasının ardından ağabeyleri de vefat edince Osman Bey tüm ailenin sorumluluğunu üstlenip İnebolu’ya dönüp gaz bayiliği (Mobil) yapmaya başlamış. O yıllarda evler gaz lambalarıyla aydınlatıldığı için gazyağı ticareti çok iyi gelir getiriyormuş. Romanlarında babasının adı Âli Osman’ı kullanan Osman Bey’in saatçilik, romancılık, gaz bayiliği ve Neyzenlik dışında başka marifetleri de varmış. Söz gelimi; ölümüne yakın dönemde ruh bilimiyle uğraşıyormuş, hayvanların haberleşme sistemlerini inceliyormuş, felsefe, tarih ve dinler konusunda araştırmalar yapıyormuş.

Saatini güneşe bakıp ayarlayacak derecede zamana hâkim olması da başka bir özelliği. Tüm bu bilgi ve becerisi ona “Ayaklı Kütüphane” denmesine yol açmış.

Yukarıda Osmanlıca ve Türkçe “Saatçi Biraderler” antetli ticari yazışmalar ve Osman Bey’in “Beyza “adlı romanı yazdığı İnebolu’daki evin fotoğrafını görebilirsiniz. 27.09.1952 tarihinde Ankara Numune Hastanesinde ameliyat sırasında vefat etmiş ve evlenip çocuk sahibi olmadığı için mirasını yeğenlerine bırakmış.

Ali Osman Kırksekizoğlu’nun Beyza adlı kitabından alıntılar yapacağım bu bölümde sizleri 1908 yılının mayıs ayına götüreceğim. O dönemde İnebolu’nun genel görünüşü, sosyoekonomik yapısı ve o dönemde yaşayan tipik insanlarını inceleyerek bu bilgileri gelecek nesillere aktaran köprü görevini yerine getireceğim. Bunu yapma sebebim bu kitabın gerek kötü basım tekniği, dizgi yanlışları, noktalama işareti hataları ve kullanılan dilin çok eski kelimeler içermesi, gerekse kitap okuma alışkanlığının gitgide azalması gibi nedenlerle bu bilgilerin yok olacağı dair endişem. Artık çok nadir çıkan birkaç kitap kurdu veya bu konuda çok spesifik araştırma yapanlar dışında bu kitabı okuyacakların bir elin parmaklarını geçeceğini sanmıyorum. 

GENEL GÖRÜNÜŞ  

O yıllarda İnebolu’ya gelenler genellikle deniz yolunu kullanıyormuş.  İstanbul tarafından geliniyorsa Kerempe burnunu aştığınızda İnebolu’da birkaç bina ile bir minare ve bir de kilise kubbesi görülürmüş. Kasaba Kiriş (Geriş) Dağının denize doğru kıvrılarak uzanan ve düz tarla denilen ucu içinde saklandığı için iyice yaklaşmadan tam olarak görülmezmiş. Eğer Sinop tarafından geliyorsanız ilk olarak yalnızca bütün rüzgarlara açık Çeşme mahallesinde birkaç zarif ev göze çarparmış. Daha sonra da küçük bir koya gizlenmiş çoğunlukla Rumların oturduğu Patriyüs köyü görülürmüş. Karayoluyla Kastamonu’dan gelirken ise Kabalar doruğunu aşınca her cins meyve bahçeleri ile cennete benzeyen İnebolu derin ve geniş bir kuyunun dibindeki güzel bir gül ve papatya bahçesini andırırmış.

İnebolu’nun çarşısı o dönem için çok modern bir mimariye sahipmiş. Barselona ile yoğun ticaret ilişkisi nedeniyle mi bilinmez ama bu şehrin çok küçük bir minyatürü gibiymiş adeta. 1885 yangınından sonra Abdurrahman Paşa tarafından İtalyan Mühendislere ölçtürülüp Mimar Baronevski tarafından hazırlanan 1885 tarihli kadastral plana uygun olarak yapılan satranç tahtası gibi geniş ve düzgün sokaklar açtırılmış ve her biri Arnavut kaldırım taşları ile döşenmiş. Çarşı içindeki tüm binalar taş ve tuğladan inşa edilmiş.  Çarşıya yakın olan evlerde estetiği öne alan mimarileri ve pencerelerinde kafes olmaması ile dikkat çekiyormuş.

Özellikle yazın günde iki kere çarşı içindeki tüm sokaklar tulumbacılar tarafından yıkanırmış. Çarşı dışındaki yollar ise şose denilen güzergâh hariç toprak yollarmış. Şose ise adından da anlaşılacağı gibi taş kırıkları üzerine kum dökülüp sıkıştırarak yapılırmış, çamur olmadığı için kağnı ve at arabası için çok daha uygunmuş. Şose tabir edilen yol çarşıdan askerlik şubesine gider orada ikiye ayrılır, bir ucu hastanenin oradan düz tarlaya, diğer ucu ise çayın kenarına inip oradan da İki çaya ulaştırmış.

Osmanlı’nın o dönemine bir göz atmak havayı koklamak açısından daha doğru olacaktır. Osmanlının başında 32 yıldır II. Abdülhamid varmış. Mithat Paşa ile anlaşarak 1876 yılında tahta çıkan Abdülhamid ardından Devletin ilk anayasası olan “Kanuni Esasiyeyi” ilan edip 3 ay içinde de 115 kişiden oluşan meclisi göstermelik olarak kurmasına rağmen bu meclisi bir yıl içinde işlevsiz bir hale getirerek baskının şiddetini artırmış. 1,5 milyon kilometre karelik toprak kaybının yan ısıra kapitülasyonlara esir olup devleti borç çıkmazına sokmuş. Bu durum onun en önemli askeri güç ve vergi kaynağı olan Anadolu’nun Müslüman tebaası üzerindeki baskılarını artırmış ve bunu çeşitli din ve hamaset hikayeleri anlatan sözde müderrisler ile örtbas etmeye çalışmış. Göz boyama devrinin en güzel örneklerinden biri hacca gidenler 50 günde değil 5 günde gitsin diye başlanan bir Alman şirketine borç batağında iken milyonlar aktarılan ve Eylül 1908’de açılacak olan hicaz demir yolunun yalnızca 10 yıl Osmanlı hakimiyetinde kalmasıdır. Sonuç olarak 1908 yılının baharında tüm Anadolu giderek ilmi ve mali olarak fakirleşen ve savaşlarda verdiği kayıplarla da umutsuz ve ızdıraplarla dolu bir topluluğa dönüşmüş.

SOSYOEKONOMİK DURUM

İnebolu 1880 yılında önemli bir ticaret merkezi olarak Karadeniz’in Dünya çapındaki limanlarından biri olarak kayıtlara girmiş. Özellikle Sadrazamlık da yapmış ve 1882-1891 yılları arasında Kastamonu Valisi olan Abdurrahman Paşa döneminde ticari ve sosyal anlamda birçok gelişme yaşanmış. Bu dönemde liman inşaatına başlanmış ve aşağıda fotoğrafları görünen hükümet konağı ile dönemin şartlarına göre iyi donanımlı bir hastane inşa edilmiş.

Ayrıca gazhane, bir ilkokul, bir rüştiye, bir medrese ve üç tane de sübyan mektebi açılmış. Tüm bunlar ticaretin artmasına yol açmış haftada 4-8 yük gemisi limana gelir olmuş. Ayrıca 1906’da Fransızca eğitim veren bir Ticaret lisesi de eğitime başlamış. 1908 yılında merkez nüfusu yaklaşık 25.000 kişi olmuş.

Ancak bu ticari hareketlilikten oluşan zenginlik nüfusun yüzde onunu oluşturan gayrimüslimlere akıyormuş. Elbette Müslüman topluluk içinde de durumu iyi olanlar varmış ancak bunların tamamına yakını İnebolu’nun yerlisi değil payitahttan çeşitli sebeplere gelip İnebolu’ya gelip yerleşenlermiş. Bu tamamen son 32 yılın toplumda oluşturduğu bozulmanın kaçınılmaz sonucu imiş aslında. Müslüman topluluğun büyük kısmı taş ustalığı, dülgerlik balıkçılık, rençberlik, kayıkçılık gibi işlerde çalışıyor, durumu daha iyi olanlar ise terzilik, marangozluk, demircilik gibi zanaatla uğraşıyor veya kahveciler gibi küçük esnaf sınıfını oluşturuyormuş. Müslümanların ticaretle uğraşmamaları ile ilgili kaynak kitapta yazarın dediklerine bir göz atalım:

“Müslümanlar için hayat gözlerini mezara dikerek geçireceği bir görev, ebedi bir tembellik telkin eden dini inancın asırlardan beri yığıp getirdiği isteksiz bir çalışma, ölmeyecek kadar bir didinme ile yetinme, en hayati işlerde bile kulağını ezan sesine dikerek işini bırakmaya hazır yaşama idi. Bütün Anadolu gibi İnebolu halkı da ahiretin sekiz cennetindeki zevkleri yedi cehenneminde mevcut işkenceleri düşünmek, o zevklere kavuşup azaplardan kurtulmak için çalışıyor, yalvarıyor, camileri inletiyordu.”

Özetle o yılları yaşayan Ali Osman Bey böylesi örneklerle Müslüman halkın camide, kahvede, sokakta, tarlada, işte güçte her yerde kısır din muhabbetleri yaptığını, diğer tüm meraklarından arındığını ve zar zor yaşayabileceğinden fazlası için çalışacağına mukadderat zırhını giyip ibadete koştuğunu anlatıyor sayfalarca verdiği örneklerle.

Kötü geçen bunca yılın etkisi ile böylesi bezgin bir halkın on sene içinde toparlanıp Turgut Özakman’ın O çılgın Türklerine dönüşmesini sağlayan neydi?

20. Yüzyılın başından itibaren Kastamonu vilayetini Anadolu’nun diğer vilayetlerinden ayıran önemli bir fark oluşmaya başlamış. Öyle ki bu fark İnebolu’nun İstiklal Savaşı yıllarındaki şahlanışının en önemli sebebini oluşturmuş. Kastamonu II. Abdülhamit zamanında önemli sürgün yerlerinden biri olmuş. Vali Abdurrahman Paşa da onlardan biridir aslında. Sürgüne gönderilen bu kişiler bir anlamda o dönemde Osmanlının çöküşünü algılamış, eğitimli ve meşrutiyeti gönülden savunan, geleceğe bakan ilerici kişilermiş. Mülki, dini ve askeri bu kişiler sohbetlerinde, vaazlarında, nutuklarında halkı özellikle de gençleri yavaşta olsa etkilemeye başlamış. Aynı zamanda gayrimüslim nüfusun fazla olması Avrupa’dan gelen gazete ve dergilerin hatta Fransız ihtilali dönemi yazarlara ait kitapların elde edilebilir olmasını sağlamış. 2 yıl önce yani 1906 yılında aşırı vergilere karşı Kastamonu’da yapılan ve valinin görevden alınmasını sağlayan ayaklanma bunun ilk işaretidir. 19.12.1919 da Anadolu’nun işgaline karşı yapılan Osmanlı tarihinde Anadolu’da ilk kadın mitinginin de Kastamonu’da olması elbette tesadüf değildir.

HACI ZİYA EFENDİ

1908 Mayıs’ında İnebolu’da bu aydınlanmanın en önemli kişilerinden biri ile bir din adamı ile sizi tanıştırmak isterim. Hacı Ziya Efendi.

1878 yılında II. Abdülhamit meclis-i mebusanı dağıttığı zaman İnebolu’ya sığınarak evlenmiş, zamanının çoğunu İstanbul’da Beyazıt’taki evinde ve mukaddes üç ayları da mutlaka İnebolu’da geçiren Hacı Ziya Efendi tıbbiyenin son sınıfından atılmış, Abdülmecid’in hocalarından ders almış, Avrupa’yı dolaşmış ve hali vakti yerinde görünen biri imiş. Oldukça uzun boylu, seyrek beyaz sakallı imiş ve elinde iki metrelik kamış asa taşırmış. Üzerinde genellikle dört peşli uzun entari, başında beyaz takke ve burma sarık olurmuş. Vaazlarını Yahya Paşa Camiinde (orta cami) verirmiş. Adından olsa gerek Hamidiye mescidinde (küçük cami) vaaz veya ders vermez hatta namaz kılmaya dahi gitmezmiş.

Yukarıdaki fotoğraflar 1911 yılına ait bir Servet-i Fünun gazetesinden alınmıştır. İlk fotoğrafta dönemin Maliye Nazırı Cavit Bey çarşı içinde konuşma yapıyor. Kuvvetle muhtemel Hoca Ziya Efendi ön sıralardaki kavuklulardan biridir. (Cavit Beyin bu Ziyareti Osmanlı Bankasının açılışı ile ilgili olabilir). İkinci fotoğraf ise çarşı içinden Yahya Paşa Camiinin görünüşü.

Ders vereceği zaman camiye Roma Kardinali gibi yavaş adımlarla girer, rahlesinin başına oturur, cemaati şöyle bir süzdükten sonra girizgahı kısa tutarak direk öğütlerine başlar, mesneviden bir iki parça okur, mutlaka payitahtı çekiştirirmiş. Tüm vaazlarında ahaliyi ticarete teşvik etmeye gayret gösterirmiş.

En fazla da Hamidiye Mescidinde genellikle yaşlı talebelerine iki satır dini ibareyi saatlerce açıklamaya ve anlatmaya çalışan Padişahın büyük savunucusu müderris ve müftü Hamdi Efendi ile uğraşırmış. Ziya efendi birkaç yıl önce muhtemelen Hamdi Efendinin şikâyeti ile bir vaazı nedeniyle evinden alınmış ve Sinop zindanına gönderilmiş. Bir yıl sonra bir Paşanın kefaletiyle çıkmış ve döndüğünde değil geri adım atmak daha da sert vaazlara başlamış. Hocayı ezmek kolay iş değilmiş. Vali, kaymakam ve kasabanın eğitimli ileri gelenleri ona saygı duyar onun küçük bir iltifatını bile şeref sayarlarmış. Derslerine ise yalnız Müslümanlar değil, bazı seçkin Rum, Ermeni ticaret adamları hatta diğer ecnebi temsilciler dahi girermiş.

İşte bu adam İnebolu’da Müslümanların da Şirket kurarak ticarete girmelerine sebep olmuş, iki ay sonra II. meşrutiyet ilan edilince gençlerin kafasına hürriyet kavramını sokmuş, onları Namık Kemal ve Tevfik Fikret gibi yazarları okumaya teşvik etmiş. Kaynak kitapta kitabın kahramanı Hami yani Ali Osman dini eğitim almak için gideceği Kahire için yola çıkmadan daha önce ona Namık Kemal’in kitaplarını veren Ziya Efendiye hem vedalaşmak hem de tavsiyelerini almak için uğradığını yazıyor.

HAMİ İLE BİR ŞEHİR TURU

Şimdi tekrar o dönemin İnebolu’suna gidip Osman Bey’in anlatımdan toparladığım bir şehir turu yapalım.

Mayıs ayında güneşli güzel bir gün. İkindi ezanının okunmasına 1.5-2 saat var. Rüştiyeden arkadaş olan iki genç, Sabri ve Hami gezinmek için Şeyh Ahmet’in kahvesinden çıkıyorlar. Önce kiliseye doğru çay yoluna inip kasap sokağı boyunca yürüyüp halat tezgahına, oradan büyük bakkalın evinden sola fabrika yoluna giriyorlar. Un fabrikasının oradan şoseye çıkıp oradan da askerlik şubesine daha sonra tekrar sola dönerek hastane yoluna sapıyorlar. Hastanenin alt tarafındaki harman yerine iniyorlar.

Orada bir süre oturarak Karadeniz’in ufuklarına koşan güneşi seyrediyorlar. Sonra kalkıp düz tarlada yolun sonuna kadar yürüyorlar. Orada darphane sahiline yayılan sis tabakasına ve yaratanın sonsuz günlerinden birini daha alıp giden güneşe dalıyor gözleri. Ve ikindi ezanı okunurken düz tarla yokuşundan tekrar çarşıya iniyorlar.

İlk fotoğrafta sırasıyla un fabrikası, İstavri Fridas’ın evi ve arkada hastahane, ikinci fotoğrafta ise İstavri Fridas ve Kabak Yanya’nın evleri görülüyor. Aşağıda şemasını verdiğim bu 1,5 saatlik yürüyüş boyunca gördükleri ve konuştukları belki de o dönem yaşayanlar ile ilgili en geniş bilgiyi veriyor bize.

Bir bakalım kimler yaşamış o dönemde.

KİTAPTA ÖNE ÇIKAN KİŞİLERİ

Kahveci Şeyh Sait

Genç bir medrese öğrencisi olan Şeyh Ahmet o dönemlerde şu anda Ticaret odası olan binanın yerindeki kahveyi işletiyormuş. Genç iri yapılı biriymiş. Ayağında genellikle parlayan lui kumaşından zıpkası (genellikle Karadeniz’de giyilen dar paçalı bir tip potur) olurmuş. Titiz ve temiz giyinirmiş. Kahveden içeri girilince dört tarafında çıplak peykeler (dar sedir) ve ortada yerli malı arkalıksız küçük iskemleler, kahvenin sol duvarında ise iki basma tablo var. Birinde “medet ya Ali” yazısı diğerinde ise kenarları çiy, kaba boyalarla süslemiş

 “İstemez kimse rızası ile diyarı gurbet / Abudane serpilir insanı kısmet gezdirir”

yazan bir levha dururmuş. Sağ duvarda ise berberlik aynası ve üstünde okunaksız bir yazı ile adi kâğıda yazılmış

“Her seherde besmeleyle açılır dükkanımız / Hazreti Selman paktır pirimiz, üstadımız”

beyiti göze çarpıyormuş. Ağırlıklı müşterisi gençler, kayıkçılar, esnaf ve sanatkârlar. Nadiren tüccarlar ve hükümet memurları da uğrarmış.

İstavri Fridas Efendi

İstavri Fridas (Stavro Frydas) İnebolu’nun o dönemlerde önde gelen Rumlarından biri. Kısa ve tıknaz, uzun sarı bıyıkları, mavi gözleri varmış. Un fabrikasının karşısındaki çay yolunun yanındak i evde otururmuş. Evinin hemen karşısında şu anda harabe halde olan ve o zamanlar çift taşlı değirmen olan bilinen değirmenin bahçesinde küçük bir Müslüman mezarlığı bulunurmuş.

Yukarıda İstavri Fridas’a ait Osmanlı Bankası çek karnesi ve onun istanbula postaladığı iki zarfı (arkalarında mührü var)

Sinop’tan küçük yaşlarda gariban bir kunduracı çırağı olarak gelmiş. Doksan bin altınlık servetinin Boyran Mahallesi ve Avare köyünden çıkan ve Cenevizlilere ait olduğu zannedilen tarihi eserleri satarak elde ettiği rivayet edilirmiş. Hacı Ziya Efendinin yakın dostu gibi görünürmüş ama bu biraz yağcılık boyutunda bir dostlukmuş. Yalnız üç aylarda İnebolu’ya gelen hocanın şerefine Büyük Camiye bir sandık mum hediye etmek, evinin karşısındaki mezarlığın parmaklıklarını boyatmak gibi sözde hayır işleri yaparmış. .  Ramazan’da asla sigara içmeyen hatta cumaları hutbe için camiye giden bir Rum. Tabi üç oğlunu da Atina’da okula gönderdiği ve tam bir Türk düşmanı olarak yetiştirdiği de bilinen bir gerçek. Nitekim yıllar sonra büyük oğlu Aristatoli İnebolu’nun sözde Pontus valisi sıfatıyla İnebolu’da oluşan Rum çetelere liderlik yapmış.

Kaymakam Ahmet Bey

Hiçbir konuda fikrini ve kanaatini belli etmeyen Askeri Kaymakam. İriyarı olması ve kulaklarına kadar uzanan pos bıyıkları onun tipik özelliği. Hacı Ziya Efendinin derslerini kaçırmıyor. En yakın dostları Ermeni zengin Hacı Rupen, Çıkrıkçı Hasan ve Saatçi Salih Saim.

Haralambos Efendi

Haralambos Efendi İnebolu’nun en büyük un fabrikasının sahibiymiş. Çok uzun boylu, kara kuru tabir edilebilecek biri. Evi düz tarlanın en büyük evlerindenmiş.

Genel olarak siyaset ve din konularına girmez ama Kiriş dağının tepesindeki kilisede toplanan Pontuslulara para yardımı yaptığını ve Yunan Kralına hayranlığını da gizlemezmiş. Un fabrikası dışında diğer geliri ise sıkışan Türk tüccarlara yüksek faizle verdiği borçlarmış ve siyasi pohpohlamaları fazlaca olan kardeşi Yusefidis Efendi ile hiç geçinemezmiş.

Karagülle Hacı Mehmet Efendi

Sayısı yirmiyi geçen çeşmeyi hayrat olarak yaptırmış İnebolu’nun sayılı zenginlerinden biri.

Hacı Ziya Efendi ile çok samimiymiş. Kısa boylu, tıknaz vücutlu, siyah toparlak sakallı olup Lui çuhasından zıpka giyer ve kaylın baston kullanırmış.

Kabak Yanas

Baraş’ın meyhanesinde çıraklık ile başlayan Yanas İnebolu’nun zenginleri arasına birdenbire girmiş. Komşuları kel kafalı, iriyarı ve cahil cühela olan bu adama Gabak Gavur diye hitap ediyormuş. İnebolu’nun birinci sınıf kereste tüccarlarından ve birkaç yelkenli geminin, İnebolu Palas başta olmak üzere birçok sayıda binanın sahibi imiş.

Yukarıda Yanas’ın evinin restorasyon sonrası Butik Otel ve Sergi Salonu olarak kullanılmaya başlandığına dair bir yerel bir gazete haberi var. Reklamlarrr 🙂

İstavri Faridas’ın evinin karşısına şosenin hemen yanına konak yaptırmış. İki kızından sonra çocukları olmadığı ve erkek çocuk olmasına iyi geldiğine inandığı için komşu çocuklara serçe vurup getirmeleri için para verdiği rivayet edilir. Hep karısı ile ilgili olarak “çirkin karım bana uğur getirdi” diye bahsedermiş. Özellikle büyük kızı Resmina annesinin aksine çok güzelmiş ve Türk erkeklerine düşkünlüğü dedikodusu yapılırmış.

Hacı Rıza Bey

Altıkulaç ailesinin çocuklarından en büyük olanı. Narin vücutlu, orta boylu, beyaz sakallı, altın çerçeveli gözlükleri ve temiz giyinişi ile dikkat çekermiş. Yabancı temsilciler aracılığı ile gelen her türlü gazete, dergi ve kitap dahil olmak üzere kitap okumaya ayırırmış zamanının çoğunu. Saray ve din ile ilgili düşünceleri birebir uyuşmasına rağmen Hacı Ziya Efendi ile aralarında anlaşılmaz bir uçurum varmış. Adeta aynı görüşün iki uzlaşmaz fraksiyonu gibilermiş. Ama bu durum Ziya hocanın sıkı takipçilerinden olan Hacı Ali Osman (yazarın babası) ile yakın dostluklarını asla etkilememiş.

Mösyö Emilio Orsini

Yukarıda İtalyan Konsolosluk Binasının şimdiki hali, Acenteliğe 1900 yılında yazılan bir yazı ve 1909 yılında Orsini’nin kartı görülüyor.

İtalyan konsolos vekili ve acentesi Mösyö Orsini, 50 yaşlarında tostoparlak bir adammış. Her gün evinden şoseyi kullanarak Rus Konsolos Mösyö Pasanof ile iki çaya kadar yürüyüş yaparmış. Paris’te çıkan hürriyetperver Türkçe gazeteler Orsini sayesinde İnebolu’ya gelirmiş ve hem Hacı Ziya hem de Hacı Rıza ile dostlukları varmış.

Bunun dışında kitapta; kokonasının adı hala erik cinsinde yaşayan BÜYÜK BAKKAL, zengin ve köklü Ermeni Ohannes KARAMANYAN, her sene gelip kahvelerde kendi yaptığı koşmaları okuyan Çeşmi Baba, düğünlerde armonisi ile güzel polkalar çalan Patriyüslü HACI YUVAN, adına büyük camiye güzel bir billur avize hediye edilen BERBEROĞLU HACI SÜLEYMAN, İnebolu’ya gelip zengin olan tutucu ermeni KÖŞGÜRYAN Efendinin de adı geçiyor.

KISSADAN HİSSE

Kıssa İnebolu örneğini vererek Anadolu halkının yüzyıldan daha uzun zaman önce bir devletin sonunu getiren hatalar, hisse ise bunların tekrarlamamasıdır. Daha açık bir ifadeyle 1908 yılının Anadolu’su ile bugünün Anadolu’su arasındaki benzerliklerdir. 1908 yılında bezgin ve bitkin olan Anadolu insanı özellikle meşrutiyetin ilanından sonra Hacı Ziya Efendi gibi korkusuz ve ilerici insanlar tarafından aydınlatılmış ve aydınlanan toplum 10 yıl sonra içinden Atatürk gibi bir lider çıkarmıştır. Unutmamak lazım bir lider aydın bir toplum yaratamaz ama aydın bir toplum doğru lideri yaratır.

BİR ANKARA YAZI-1922 HAZİRANI

Önce kitabın yazarını tanıyalım.

YEVGEVİ YEVGENEVİÇ LANCEREY

Yevgeni Yevgenyeviç Lanceray, Rusya’nın St. Petersburg’da 23.08.1875 de doğan Rus grafik sanatçısı, ressam, heykeltıraş, mozaikçi ve illüstratör. Büyük büyük dedesi Besteci, babası heykeltraş, dedesi, bir amcası ve erkek kardeşi mimar, diğer amcası sanat eleştirmen, kız kardeşi ressam. Kısacası Lanceray’ın büyüdüğü ev ev değil güzel sanatlar akademisi adeta. Tabi bunlara yeğeninin Peter Ustinov olduğunu da eklemek lazım.

Lanceray ilk derslerini 1892 ve 1896 yılları arasında St. Petersburg’daki İmparatorluk Sanatları Teşvik Derneği Çizim Okulu’nda alıyor, daha sonra 1896-1899 yılları arasında Paris’te Academia Colarossi ve Academia Julain’da eğitimine devam etti. Fransa’dan Rusya’ya döndüğü 1899 yılında Saint Petersburg’da kurulan ve aynı adı taşıyan bir sanat dergisinden esinlenen “Sanat Dünyası”  adlı Rus sanat hareketine katılıyor ve bu süreçte 18. yüzyıl Rus tarihini ve sanatını inceliyor. ilk önemli çalışmaları 1890’ın sonlarında, 1900’lerin başında yapıyor.

Lanceray’in en ünlü duvar resmi, Moskova Kazan Tren Garı’nın tavanında yer almaktadır.

Lanceray, 1917 devriminden sonra St. Petersburg’dan ayrıldı ama “Sanat dünyası” gurubunun Rusya’da kalan tek üyesi (ailesi dahil) oldu. Geleneksel resmin ve burjuvazinin temsilcisi olarak, yeni Sovyet hükümetinde uzun süre büyük talep görmedi. 3 yıl Dağıstan’da, sonrasında 12 yıl Tiflis’te yaşadı. 1934 de Moskova’ya taşındı ve 71 yaşında Moskova’da öldü. Üç yıl sonra yani 1945 de Devlet Halk Sanatçısı unvanını almasının ona bir yararı olmadığı kesin.

Yukarıdaki oto portresi 2024 Ekim’de Ankara’da onun eserlerinin AI ile renklendirilerek sergilendiği “Kurtuluş’un Türkiye’si 1922 Ankara Yazı” sergisinden alınmıştır. Sağda ise 2004 tarihinde Bora Mehmet Perinçek tarafından tercümesi yapılarak basılan kitap kapağı var.

SANATÇININ İNEBOLU İZLENİMLERİ

Ankara’da Sovyet Elçiliğinde görevli N.D. Romanov’ un önerisi ve resmi diplomatik
temsilcisi S.İ. Aralov’un daveti üzerine Yevgeniy Lanceray 1922 yılının Mayıs ayında Tiflis’ten Ankara’ya gitmek üzere yola çıkar. Yolculuktan yaklaşık 10 gün önce, 19 Mayıs’ta yakın bir akrabasına yazdığı mektubunda ‘‘sanırım St. Petersburg’da da hayat tıpkı buradaki gibi can sıkıcıdır, bu nedenle hiç olmazsa gözlerime şenlik veren
mutluluklara veda etmek istemiyorum’’ der ve Türkiye seyahatine çıkar
Lanceray her yaptığı seyahatte olduğu gibi yolculuk boyunca hem kara kalem eskizleri yapar, hem de düzenli olarak notlar tutar. Türkiye seyahati esnasında da tutmuş olduğu notlarından, suluboya, guaş, çini mürekkebi ile çalışılan resimlerinden bu yolculuk hakkında oldukça önemli ve kapsamlı bilgi ediniliyor.

30 Mayıs 1922 tarihinde Tiflis’ten trenle yola çıkan Lanceray 3 Haziran’da Batum’dan Trabzon, Hopa, Rize, Samsun limanlarına uğrayan bir gemi ile İnebolu’ya doğru yol alır. Bir ressam olarak sahil ve dağ manzaraları dikkatini çeker ve hemen eskizlerini yapar, ayrıca Trabzon’u çevreleyen fındık bahçelerini de anlatır. Batum’dan yola çıktıktan bir gün sonra gemi Samsun limanına ulaşır. Lanceray bu limanda bir torpido gemisi gördüklerini ifade eder. Samsun’dayken geminin kaptanına Türk yetkililer tarafından İnebolu’dan Samsun’a doğru bir Yunan savaş gemisinin seyrettiği haberi verilir. Rus gemisinin kaptanı kıyıdan ayrılma kararı alır. Ressam ve gemidekiler Yunan savaş gemisinin Samsun’u yaylım ateşine tuttuğunu ve bu nedenle şehir içinde yangın çıktığına tanık olurlar.

Yolculuğun dördüncü gününde gemi İnebolu’ya ulaşır ve Y. Lanseray ile kendisine eşlik eden arkadaşı karaya inip buradan Ankara’ya devam etme kararı alırlar. Ressam notlarında İnebolu halkının Yunan savaş gemisinin gelişinden duyduğu endişeyi dile getirir.

7 Haziran 1922 tarihli resimden ve notlarından da anlaşıldığı gibi savaş korkusuna kapılan İnebolu halkı sahilde stoklanan mal ve eşyaları kent içine taşır, tekne ve sandallar da kızaklarla çekilerek sahilden uzaklaştırır. Yukarıda o gün çizdiği resmi ve o resmi çizdiği otelini (Sahil Otel) görebilirsiniz.

Üstte Lancerey’in taşlarını resmettiği mezarlık-1990’lı yılların sonuna kadar oldukça fazla sayıdaydı- ve bunları sınıflandırdığı esgiz çalışmasını görebilirsiniz.

Y. Lanserey Ankara’ya gitmek üzere arabayla yolculuk yapar. İlk edindiği izlemimler oldukça olumludur. Ülkedeki insanların işgalcilere karşı büyük bir mücadele vermelerine rağmen, onları umutlu gördüğünü dile getirirken, yolculukla ilgili çok ayrıntılı bilgi de verir:
‘‘Mutlu bir ülke, zengin ve güzel; etrafta yerleşim yerleri görülür, geçtiğimiz yol oldukça kalabalıktı. Yol boyunca sıkça askeri teçhizat yüklü at arabalarıyla karşılaşıyoruz, konvoyun başındaki arabada denklere tutturulmuş üzerine yarım ay işlenmiş kırmızı bayrak dalgalanıyordu ’’. Yol boyunca birçok konvoy ve kervan görürler, ancak ressamın da belirttiği gibi, ‘‘asla bizi kızgın gözlerle, haykırışlarla, taş ve sopayla karşılayan ve uğurlayanlar olmadığı gibi, tam aksine asla kötülük ve kıskaçlık beslemeyen, açık, sade bakışlarla karşılaştık’’

Bilindiği üzere Kurtuluş Savaşı, İstiklâl Harbi ya da Millî Mücadele sırasında İnebolu üzerinden İstanbul’dan Ankara’ya yapılan malzeme ve insan naklinde Çankırı önemli bir aracı merkez rolünü oynamıştır. Lancerey’in bu konuda gözlemleri aslında İnebolu’dan Ankara’ya giden yolun önemini bir kez da vurgulamaktadır. Ressamın günlük notlarında Kastamonu, Ilgaz dağı geçitleri, Çankırı ve çevresindeki dağ ve tepelere, ovalara, nehir boyunca gördüğü deve kervanları gibi İç Anadolu’nun tüm coğrafi özelliklerine yer verilmektedir. Gördüğü manzaralar karşısında kayıtsız kalamayan Lancerey, şöyle der: ‘‘Eski dönemleri anımsatan bir tablodur bu!’’

Kitabın 21-25 sayfalarında 6-9 Haziran 1922 tarihleri arasında ve 72-80 sayfaları arasında da 16-23 Eylül 1922 tarihleri arasında İnebolu ve Kastamonu civarı hakkında o döneme ışık tutacak bilgilere yer veriliyor. Bu kitabın anlatımını yukarıda söz ettiğim sergiden aldığım ve Lancerey’in cephede çizdiği bir resimle bitirmek iyi olur diye düşündüm.

HAYAL MEYAL

CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA İKİ GENÇ

İhsan iki aylık seferden yeni dönmüştü ve doğup yaşadığı topraklara biraz daha hasretle basıyordu bu sefer. İçinden bir daha gitmem Kırım’a diye geçirdi. Denizciydi. Birçok kereler Barselona’ya gitmişti yumurta yüklü ticari gemilerle. Ama hiçbirinde Karadeniz’de yakalandıkları gibi adeta her tarafından yanardağ püskürüyormuş gibi kabaran böylesi bir fırtınaya rastlamamışlardı. Bir yandan da hem 1. Dünya Savaşı hem de grip salgını nedeniyle Akdeniz’e açılmakta çok tehlikeli olmuştu artık.

Yar başındaki merdivenleri ağır ağır çıktı. Merdivenin başına geldiğinde sol taraftaki ahşap iskelenin üzerinden biri seslendi: – Safa geldin Hopalı, sana bir kadeh şarap ikram edeyim de yorgunluğunu atasın. Sol omuzu hafif ilerde ve ağır ağır yürürdü 1.95’lik İhsan. Yürüyüşünü Hopalı bir asker arkadaşına benzeten babası takmıştı ona bu lakabı. Başını kaldırıp Yar başı Meyhanesinin işleten kabak Yanya’ya ters ters baktı ve hiç düşünmeden içeri daldı Hopalı.

İki gün Düz tarladaki baba evinde dinlendi. Anası Şerife ona sevdiği yemekleri yaptı. Dizinin dibinde kardeşleri Ali ve Mehmet, abilerinin deniz maceralarını dinlediler. Babaları Raşit Kaptan (Raşit kaptan Beyaz Beratlı İstiklal madalyasını teslim alan dört denizciden biridir) da katıldı zaman zaman onların sohbetlerine. İki gün dinlendikten sonra Hopalı hem arkadaşlarını görmek hem de Mustafa Kemal Anadolu’ya geçtikten sonra başlayan istiklal hareketi ile ilgili haberleri almak üzere çarşıya doğru inmeye başladı. Tam kaymakam yokuşunun köşesinde çeşme başında elinde iki koca güğümle bekleyen kısacık boylu genç kızla göz göze geldi. Bu ona yıllarca hayat arkadaşı olacak Emine’yi ilk görüşüydü. İçi ısındı, ısındı ve kaynadı.

Emine 16 yaşındaydı. İki erkek üç kız beş kardeştiler. Ufak tefek olmasına rağmen çok kuvvetli, hep güler yüzlü, hiperaktif denebilecek kadar hareketli, becerikli ve çalışkan olduğu için anne ve babasının en güvendiği evladıydı. Evleri Marazın kahvesinin hemen önünde, yeni yapılan mendireğe, İskelle Burnuna ve Patriyoz Mahallesine hâkim bir konumda idi. Ama oluşan heyelan nedeniyle yanındaki iki evle birlikte kayıp gitmişti iki yıl önce. Anne ve babasının yeniden başlama konusunda en büyük destekçisi olmuştu Emine. Elbette komşularının desteğini de unutmamak lazım.

Hopalı hemen o akşam söyledi Şerife anaya Emine’yi isteyin bana diye. 2 ay içinde de evlendiler. Evliliğin ilk yılları tüm Anadolu’nun tek vücut olduğu İstiklal Savaşının zorluklarıyla geçti. İnebolu bir yandan Anadolu’ya geçmek için İstanbul’dan gelenlerle dolup taşıyor, bir yandan da cepheye aktarılması gereken başta cephane olmak üzere her türlü malzemenin merkezi konumuna geliyordu. Vakit bu hengâme içinde hızlı ama bir yandan da cepheye evladını gönderen analar içinde bir o kadar yavaş geçiyordu. 

O yıllarda cephaneyi karaya çıkartan kayıkçılardan biri Hopalı, cephaneyi İki çaya taşıyanlardan biri de karnındaki İfakat’la birlikte Emine idi. İlk çocukları İfakat İnebolu Yunan muhripleri yaptığı top atışları altında doğdu. Günler sonra İnebolu, haftalar sonra Vatan kurtuldu. Yeni cumhuriyetin neferleri idi artık onlar. Atatürk’ün Türk Ocağının balkonundan yaptığı konuşmayı dinlerken her ikisi de çok heyecanlı, mutlu ve umutlu idi. Bir hafta sonra Muammer ve iki yıl sonra da Nurettin katıldı aileye. Atatürk’ün devrimleriyle kadınlara tanınan hak ve özgürlükleri en iyi anlayan ve değerlendirenlerden biri oldu Emine. Onun teşvikiyle Hopalı Sahil Oteli işletmeye başladı.  Emine evde çocuklarının istikbali için elinden geleni yaparken, diğer yandan da otelle ilgili her hizmeti veriyordu. Odaların temizliği, yatakların yapılması, her misafir sonrası yorganların yeni ve temiz kılıflarla kaplanması, misafirlerin kahvaltı masalarına tereyağı, türlü türlü reçel ve marmelatlar yapılması onun hiç şikayetçi olmadan yaptığı rutin işlerdi. En küçük çocukları da askerden dönüp evlenince bu seferde molozda yeni açılan plajı işletmeye başladılar.

Plaja bütün yemekleri Emine evde yapıp tepsilerle göçük denilen patikadan taşıdı yıllarca. Hopalı kansere yakalandı altmışlı yılların başında. Son gününe kadar da ağırlaşan kulaklarını radyoya dayayarak dinledi ajansı. Hiç kaçırmadı. 1968 de vefat etti. Emine’nin bu acısını iki oğlunun acısı perçinledi ama o hayat sevincini hiç kaybetmedi. Su böreğini, murabba dediği marmelatlarını torunları, torun çocukları için yapmaya devam etti. Cennete çevirdiği bahçesinde gülleri budarken düşüp kalçasını kırdı. Birkaç sene sonra 1983 yılında vefat etti. O öldüğünde torunun torunu doğmuş ve Emine cennetin vizesini almıştı. Hepsi Işıklar içinde uyusun.  

GÜLLE

Yaşlı kadın nefes nefese uyandı. Yine sıkça gördüğü bir kâbusun sabahındaydı. Babaannesinin “Tevhide, çabuk mutfaktan tahta kaşık getir “diye bağırması hala kulaklarında tekrarlanıyordu. 7-8 yaşlarındaki kız telaş ve korkuyla mutfağa gidiyor ve her tarafta tahta kaşık arıyor, bulamıyor, bulamıyordu. Babaannesinin gittikçe daha yüksek bağırması, onun ocağın yanında, mutfaktaki tüm çekmece ve raflarda hatta tel dolabın içinde, yalağın altında tekrar tekrar araması ve sonunda anasının o canhıraş haykırışı ile hıçkırıklara boğulması. Onun çocukluğu zamanında havale geçiren çocukların üzerinde şifa için tahta kaşık kırılırdı. Tevhide Hanım artık bu tip hurafelerden kurtulmuş olsa da kendinden iki yaş küçük kız kardeşinin ölümü onun beyninde yer etmiş hatta travma haline gelmişti. Bu karanlıkla ilk tanışması idi ve daha sonraları nicelerine tanık olacaktı.

Perdeyi aralayıp pencerenin karşısındaki Karadeniz ile arasında bir duvar gibi duran tepeye baktı. Ağırlıklı olarak yeşillikler arasındaki aşı boyalı ahşap evlerin oluşturduğu görüntü, onun bu eve gelin olarak gelişinden bu yana pek değişmemişti. Tepenin sol tarafında en yüksekte duran iki katlı taş mektebin üst kat pencerelerine göz attı. Güneşin denizden doğması ile bu binanın pencerelerinde kızıl bir yansıma olurdu, bu da onun kalkma saatini işaret ederdi. Daha vakit olduğunu anlayınca doğruldu ve hemen başucunda duran büyük oğlunun yıllar önce Almanya’dan getirdiği saati kontrol etti. Her akşam sabah namazını vakitlice kılabilmek için kurardı. Saat daha beşi çeyrek geçiyordu.  Alarmı iptal etmek için üstündeki düğmeye bastı ve tekrar yatağa uzandı.

Keçi derisinden yapılmış ve bombeli kapaklı çeyiz sandığının arkasındaki duvarda asılı Saatli Maarif Takviminden yaprağı koparıp gece lambasının ışığında okumayı aklından geçirdi ama üşendi. Okumak. Evlenip bu eve geldikten sonra en iyi arkadaşı olan karşı komşularının küçük kızı Resmina, mübadele nedeniyle üç gün içinde toparlanıp bilinmeze doğru yola çıkmadan önce veda etmek için geldiğinde ona “Tevhide, mutlaka okuma yazma öğrenmelisin, bak bilseydin mektuplaşırdık seninle” demişti. Bu ona utanma ile imrenme arasında bir duygu yaşatsa bile daha sonra oğulları ile bilirlikte okuma yazma öğrenmesini ateşlemişti. On altı yaşında kasabadan pek uzak olmayan bir köyde yaşarken, kasabada lokantası olan biri ile evlendirilip bu eve gelin gelmişti. İlk günlerdeki yalnızlığını ve ürkekliğini yenmesinde rolü büyüktü Resmina’nın. O yaşa kadar pazarı olduğu günler dışında pek kasabaya inmeyen Tevhide’nin hiç Rum tanıdığı da olmamıştı. Köylerinde hiç Rum da yoktu aslında. Gelin olduktan iki gün sonra kuyudan su almak için gelen, sarı saçları, başındaki yanında kırmızı bir gül olan mavi şapkasının yanlarından omuzlarına dökülen ve mavi beyaz fırfırlı elbisesi ile başka bir dünyadan gelmiş gibi görünen bu kız, Tevhide ’ye “Merhaba, Allah mutlu etsin, ben Yanas’ın kızı Resmina “ diyerek elini uzatmış, Tevhide ne yapacağını şaşırarak, yalnızca elini kızın eline dokundurabilmişti. Daha sonra her türlü derdini anlattığı, çağırdığında evlerine gidip piyano çalışını hayranlıkla izlediği, birlikte çay içip dedikodu ettikleri candan bir dostluk oluşmuştu aralarında. Tam bu anılara dalmışken gelininin yatak odasının kapı açma sesini, ardından da çocukların odasına giden karaltısını gördü. Evdeki tek kuzine çocukların odasında idi ve gelini her sabah çocuklar okul için kalkmadan önce yakardı. Bu onun yarım saat sonra namaz kılacağı anlamına geliyordu aynı zamanda.

Yatakta bir kez daha doğruldu. Yatağa akşam yatmadan önce kuzinenin üzerinde ısıtıp önce gazete sonra da beze sardığı yassı taşı yataktan alıp yere bıraktı, çorabını ve terliklerini giydi ve yavaş yavaş yatağını toplayıp çeyiz sandığının üzerine koydu. Ardından mutfak ile odası arasına aslında servis camı olarak yapılan ama bu amaçla hiç kullanılmamış, onun özel eşyalarını, ilaçlarını, bardağını hatta takma dişini koyduğu raf görevi gören yerden bir tarafı kalın diğer tarafı  ince dişleri olan fildişi tarağını aldı. Tamamı beyazlamış lüle lüle saçlarını taramaya başladı. Karşı tepenin arkasından ışıklar göğü aydınlatmaya başlamıştı. Saçlarının ucunda belli belirsiz kına izlerini görünce kına zamanı gelmiş diye geçirdi aklından.

Eynini giyip banyodan maşrapa ve Don Kişot’un şapkasını andıran kenarlı küçük leğeni alarak çocukların odasına gitti. Odada biri kız, biri erkek iki torunu hala uyanmamıştı. Kız olan onun adını taşısa da hep ikinci adı kullanılmıştı. İki yaş küçük erkek torunun ismini ise o vermişti. İki isminden biri babasının diğeri ise kayınpederinindi. Onuncu torunu olmasına rağmen ona düşkünlüğü farklıydı. Oda bayağı ısınmıştı. Sessizce kuzinenin üzerindeki kazandan leğene üç dört maşrapa su alıp abdest almak için banyoya gitti.

Namazını kılıp tespihini çekerek çocukların odasına girdiğinde tüm hane halkı kahvaltıya başlamıştı. Tevhide Hanım gördüğü kâbusun etkisini ve anılarında ona kasvet veren tüm düşüncelerini odasında bırakmış ve hep yaptığı gibi gülüşünü takmıştı ak pak ve kırışıklarla dolu yüzüne. O sırada yumurtasının az piştiği için mızmızlanan Aziz, biraz da babaannesinin Allah’ın nimetleri ve israf konusunda uzun bir konuşma yapmasından çekinerek hemen susup yumurtasını yemeye başladı.

Aziz, önceleri babaannesini namaz surelerini öğreten, dualar ezberleten, Peygamberin ibret verici hikâyelerini, nadiren de cadı ve Keloğlan’ın olduğu bazı masalları anlatan disiplinli ve sert, yani biraz can sıkıcı biri gibi görse de, özellikle son üç yıldır, ortaokula başlayalı beri kendisine diğer torunlarından farklı bir gözle baktığını fark etmiş, onun yumuşak, eğlenceli ve ilginç taraflarını da keşfetmeye başlamıştı.

Kahvaltıdan ilk kalkan baba oldu. Devlet memuru olduğu için her zamanki gibi sabah tıraşını olmuştu, kravatlı idi. Ceketini ve paltosunu giyip, fötr şapkasını takarak evden ilk çıkan da o oldu. Aziz, ablasıyla birlikte tam evden çıkacakken babaannesinin, “Aziz gel seni bir okuyayım.” dediğini duydu. Bu bir nazar seansı anlamını taşıyordu ve Aziz önceleri buna karşı çıksa da artık bunu kanıksamıştı. Hatta bazen o söylemese dahi onun önüne oturup kendisini okumasını istiyordu. Nazar konusu babaannesi için ciddi bir konu idi. Bahçede çalışırken olan tüm terslikleri, hatta yakalandığı grip, nezle gibi hastalıkları bile hep yan komşunun nazarına bağlardı. Kendi üzerinde taşıdıkları dışında, o komşunun tarafına bakan ağaçların dalları bile nazar boncuğu doluydu. Aziz babaannesinin karşısına oturdu ve onun okurken esnemesine, her esnemesine “Bak gördün mü nazar varmış.” demesine onaylar gibi kafasını salladı ve seans üfleme ile sona erdi. Aziz o sırada içinden babaannesinin hayatı boyunca kaç kere tespih çektiğini hesaplamaya çalışıyordu. Her namazdan sonra doksan dokuzluk tespihi üç kere çekerdi. Ayakkabısını giyip koşturarak evden çıkarken mırıldandı “Oha, yirmi beş milyondan fazla”.

Aziz ortaokul son sınıfa gidiyordu ve oldukça parlak bir öğrenciydi. Tam bir matematik canavarıydı. Etrafında olup biteni hep dikkatle izler ve önemli gördüklerini bir tarafa kaydederdi. Sevdiği bir şiiri birkaç kere okuduğunda ezberlerdi. O gün okuldan eve dönerken içinden babaannesinin şiirini tekrarlıyordu. Sömestre tatilinde Ankara’da amcasının evine gitmişlerdi. Amcası Vehbi, bir süre Almanya’da çalışıp dönmüş bir mühendisti. Almanya’dan gelirken getirdiği teyp ve fotoğraf makinası onun en sevdiği oyuncaklarıydı. Onlarla tüm ailenin ses ve görüntü albümünü oluşturma çabası içindeydi. Bir gün teyp ile herkesin sesini kaydettikten sonra annesine dönüp “Ana sen de bir şiir oku” dedi. Babaannesi Vehbi amcanın başla komutu ile Aziz’i çok şaşırtan ve ona hayranlığını perçinleyen şiirini söylemeye başladı.

Yürüyordum: Ağlıyordu ırmaklar;
Yürüyordum: Düşüyordu yapraklar;
Yürüyordum: Sararmıştı yaylalar;
Yürüyordum: Ekilmişti tarlalar.

Bir ses duydum, dönüp baktım, bir kadın:
Gözler dönük, kaşlar çatık, yüz dargın;
Derileri çatlak, bağrı kapkara,
Sağ elinin nasırında bir yara

Başında bir eski püskü peştamal
Koltuğunda bir yamalı boş çuval…

Şiiri okurken yüzündeki o acı çeker gibi görünen ifade ve sesini alçaltıp arttırarak yaptığı vurgular, usta bir tiyatrocunun tirat okuması gibiydi. Zaman zaman ağlayacak gibi sesi çatallaşıyor, zaman zaman bir isyanı yaşar gibi bağırıyordu.

Ah Efendi, bize karşı İstanbul
Neden böyle bir sert, yalçın taş gibi?
Taşraların hayvanlık mı nasibi?

Aziz babaannesinin her duraklamasında yutkunuyor ve adeta şiirin bitmesini istemiyordu. Tevhide Hanım adeta mırıldanır gibi, oldukça uzun olan şiiri bitirdi.

Yazık, sana ağlamayan şiire;
Yazık, sana titremeyen vicdana,
Yazık, sana uzanmayan ellere;
Yazık, seni kurtarmayan insana!

Aziz Ankara’dan dönünce babaannesine şiirin kimin olduğunu sormuştu. Bilmiyorum, amcanın bir şiir defteri vardı. Orada görüp beğenmiş, sonra birkaç defa okuyup ezberlemiştim cevabını alınca önce babasına, sonra okuldaki Türkçe öğretmenine sormuş onlardan da cevap alamayınca günlerce kütüphanede araştırmış, bulamamıştı. Sonra babaannesine birkaç defa okutturarak şairini bilmediği bu şiiri ezberlemişti. İyice yerleşmesi için zaman zaman içinden okuyordu. Bu yöntemi ilkokula giderken babaannesinin ezberlettiği sure ve dualar için de uygulardı.

Artık onu, bazen bahçe işleri ile uğraşan, ziyaretine gelen kendi yaşındaki tanıdıkları ile genellikle din konusunda sohbetler yapan ve beş vakit namaz kılıp tesbih çekerek ölmeyi bekleyen biri olarak görmekten vazgeçmiş, içinde birçok cevher saklayan gizemli biri olarak görmeye başlamıştı. Ona bir şeyler anlatırken eskisinden daha dikkatle dinliyor, zaman zaman onun arkadaşlarıyla sohbetlerine dahi katılıyordu.

Kış bitmiş, bahar bütün güzelliklerini kasabanın bahçelerine, dağlarına, tepelerine sermeye başlamıştı. Tevhide Hanım kışın geçtiğine seviniyordu, çünkü baharın onun için anlamı soğukta iyice artan romatizma ağrılarının azalması, kansızlık nedeniyle çok fazla üşümelerinin bitmesi, yaşıtı olanlarla daha fazla görüşmesi demekti. Arkadaşları ile bir araya geldiklerinde Aziz hep ellerini birbirlerinin arasına koyup uzun uzun dua okumalarını izlemeyi severdi. Böyle bir ziyaret sırasında arkadaşlarından biri dinin gereklerini yerine getirmeyen, namaz kılmayan, camiye gitmeyen, oruç tutmayan bazı ortak tanıdıkları ile ilgili biraz ağır laflar edince Tevhide Hanım itiraz edip sakin bir şekilde Rabia adlı birinin hikâyesini anlatmaya başladı. Dindar bir dedenin yetiştirdiği Rabia’nın 10 yaşında hafız olduğunu ve Ramazanlarda mukabele okumaya başladığını, ancak ilerleyen yaşlarda mukabele okuduğu bir konakta bir İtalyan’la tanışıp etkilendiğini, bazı dini öğretileri sorguladığını, ancak içindeki Allah sevgisini hep koruduğunu anlatarak lafı herkesin dini sorumluluklarını istediği şekilde yaşayacağına, hiçbir kulun bir başkasını yargılamayacağına bağladı. Bu kararı yalnızca Allah-u Teâlâ verir diye de noktayı koydu. Arkadaşları sus pus olup hiçbir şey diyemedi. Bu konuşmaya tanık olan Aziz, babaannesinin arkadaşları gidince Rabia’nın kim olduğunu, nereden tanıdığını sordu. Babaannesi gülerek cevap verdi. “Sinekli Bakkal’dan tanırım, Halide Edip Hanım’ın romanından.” Halide Edip’in adını söylerken ona hayranlığı belli oluyordu. “Benim ilk okuduğum romandı.” diye ilave etti. Bu Aziz’de şok etkisi yapmıştı. Babaannesi eve alınan Akbaba ve Tarih dergilerine bakmazdı bile. Yalnızca Milliyet gazetesine ve Hayat mecmuasına göz atardı. Nadiren dudaklarını kıpırdatarak okurdu. Ama onun roman okuduğunu hayal bile edemiyordu. Ertesi gün kütüphaneye gidip Sinekli Bakkal kitabını aldı ve üç gün içinde okudu.

Haziran gelmiş, yaz tatili başlamıştı. Aziz Ortaokulu beklendiği gibi birinci olarak bitirmişti ve bu tatili fazlasıyla hak ettiğini düşünüyordu. Artık babaannesi ona çok daha detaylı hikâyeler anlatıyor ve Aziz her birinin bir ders içerdiğini bilerek onu dikkatle dinliyordu. Birçoğunda abartı hissetmesine rağmen sesini çıkartmıyordu. Bunu, onun hikâyesinin ve çıkartılacak dersin etkisini artıracağını düşündüğü için yaptığını biliyordu. O çok küçükken anlattığı, bir adamın pirinç ayıklarken bir pirinci yere düşürüp almadığını gördüğü karısını boşaması ve o pirinç tanesini bulmak için neredeyse evi yıktığını anlattığı kadar abartı olmasa da, yine de bazen ipin ucunu kaçırıyordu. Kayınvalidesinin bahçeye çıkarken üstü kirlenmesin diye taktığı önlüğü, kirlenmesin diye üzerine taktığı ikinci önlüğü anlatıyordu mesela. Ana fikir fazla titiz olmanın iyi olmadığı idi elbette. Aziz üzerinde etkisini yeterli bulmadığı zaman abartma bölümü geliyordu. Kayınvalidesi kediler bahçeden gelince ev kirlenmesin diye ayaklarına ceviz kabuğundan yaptığı terlikleri takmasına kadar uzatıyordu hikâyeyi. Aziz bu hikâyeleri gözünde canlandırıyor ve gülmekten kendini alamıyordu bazen.

Yaz ortasında tüm evi sevindiren bir haber geldi Vehbi amcadan. Aziz Ankara’da oldukça iyi bir lisenin sınavını kazanmıştı. Özellikle anne ve babası bu liseye gitmenin iyi bir Üniversite kazanmayı garanti ettiğini bildikleri için çok mutlu ve gururluydular. Ancak Tevhide Hanım bu olaya pek sevinmemiş görünüyordu. Üç oğlu da onun yaşlarında leyli meccani okullarda okumak için büyük şehirlere gitmişti. Onların hasreti uzun yıllar yüreğini dağlamış, Aziz’in babası dışında kasabaya dönen olmamıştı. Aynı hasreti bu yaşında çok bağlandığı Aziz’de yaşamak ona ağır gelmişti. Bu konudaki suskunluğunu bir sabah kahvaltıda bozmuş ve Aziz’in babasına “El kadar çocuğu niye gönderiyorsunuz ki, burada da lise var. Ablası ona gitmiyor mu?” diye çıkışmış ve cevabı dinlemeden ilk defa kahvaltıdan kalkıp odasına gitmişti. Kalan günler de Aziz’in heyecanı artıyor, annesi onun yanında getireceği eşyalar için adeta çeyiz titizliğinde çalışıyordu. Gitmesine çok az bir süre kalmıştı. 25 Ağustos Atatürk’ün kasabaya gelişi nedeniyle şapka bayramı olarak kutlanırdı. O günü babaannesi Aziz’e anlatmaya başladı. ”Atamızın geleceği bir gün önce kasabanın her yerinde tellallar tarafından ilan edildiğinde çok heyecanlandım. O zamanlar kasabaya gelmek için tek yol bu önümüzden geçen yoldu. Erkenden bahçeye inip darabanın açık bir yerinden yola bakarak beklemeye başladım. Öğlene doğru yukarıdan bir kalabalık görüldü. Kalabalığın arasından onu hemen tanıdım. Önümden geçerken dönüp bana doğru baktı. Masmavi gözleri ışık saçıyordu.” Bunu anlatırken Tevhide Hanım’ın gözleri teybe şiir okurken olduğu gibi yine buğulu idi ve sesi titriyordu. Aziz nedense kasabada yıllardır kutlanan o günü babaannesinin yaşamış olabileceğini hiç düşünmemişti. Heyecanla sordu ” Sen…sen Atatürk’ü gördün mü?” Babaannesi daha önce Aziz’in hiç görmediği bir edayla “evet” diye cevap verdi “ve onun bakışını hiç unutamadım.” Sonra devam etti,” İstersen sana 9 Haziran’ı da anlatayım.” dedi. Aziz’in gitmesine günler kala babaannesi adeta tüm hayatını anlatmak istercesine peş peşe hikâyeler anlatmaya başlamıştı. 9 Haziran Yunan zırhlılarının gemilerinin kasabayı bombaladığı gündü ve beklemedikleri bir direnişle karşılaşınca geri çekilmişlerdi. O gün kasabanın kahramanlık günü olarak kutlanırdı. “ Çok isterim.” dedi Aziz kafasını sallayarak.  Tevhide Hanım bombardımanın başlamasının, bazı gençlerin o sinirle kasabadaki Rumlara kötü davranmasını, o sırada arkadaşı Resmina’nın onun yanına gelip ağlamasını, sonra yukarıdaki tepeden zırhlılara ateş açılmasını uzun uzun anlattı. Aziz hiçbir detayı kaçırmamak adına dikkatle dinledi tüm hikâyeyi. Şöyle bitirdi sözlerini “İlk bombardıman başladığında kayınpederim çamaşırlıkta kuyunun yanında namaz kılıyordu. O sırada biraz ilerisine bir top güllesi düştü. Rahmetli namazını bozmadı bile…” Aziz babaannesinin sözünü kesti “Neden ki? Namazı bırakıp askerlere yardım etseydi ya!” Babaannesi kızarak cevap verdi “Savaşan o askerlere dua da gerekir.” Ve sonra anlatmayı bıraktı. Aziz üstelemedi ve babaannem yine abartıyor diye geçirdi içinden.

Yaz sonunda Ankara’ya hareket günü gelmişti. Tevhide hanım ilk defa o sabah kaygılarını ve acılarını odasında bırakamamıştı. Anne ve babasına onu gönderdikleri için, Aziz’e de giderken bu kadar neşeli göründüğü için kızgındı. Aziz önce ablasına sarıldı, sonra babaannesinin elini öptü. Babaannesi eline para sıkıştırıp “Allah’a emanet ol” diyerek hızla geri dönüp eve girdi. Torununun ağladığını görmesini istemiyordu. Aziz anne ve babasının arasında bahçe kapısından çıkarken babaannesinin “Bahçe kapısını açık bırakmayın.” dediğini duyar gibi oldu.

Ankara’daki ilk günler sıkıntılı geçti. Onun gibi küçük kasabadan gelen birkaç kişi olsa da arkadaşlarının büyük çoğunluğu Ankara, İzmir ve İstanbul gibi büyük şehirlerden gelmişlerdi. Kültürleri, yetişme şekilleri ve davranışları ondan farklı idi. Ancak bir iki ay içinde uyum sağladı ve içinde bir tek sıla hasreti sıkıntı olarak kaldı. Hafta sonları Vehbi Amcaya evci olarak çıkıyor. Anne ve babasıyla oradan telefon ile konuşuyor, bu bir parça hasretine gem vuruyordu. Sömestr tatiline bir ay kalmıştı. Yine bir cuma akşamı amcasının evine geldi. Amcası ve yengesi evde yoktu. Kuzenlerinin yüzleri düşmüş, en küçüklerinin ağlamış gibi gözleri şişmişti. “Ne oldu?” diye sordu. “Amcamla yengem nerede?” Büyük kuzen elini onun omzuna atarak “Maalesef babaannemi kaybettik, oraya gittiler, dün toprağa verildi.” dedi. Son kelimeyi ağlayarak söyleyebilmişti. Aziz adeta kilitlenmişti. Ne konuşabiliyor, ne ağlayabiliyordu. Beyninde yankılanan onlarca hikâye ile öyle kalakalmıştı. O sırada telefon çaldı. Arayan babasıydı. Kuzeniyle konuştu önce. Sonra onu istedi. Aziz kafasını hayır anlamında iki yana salladı ve şimdi değil diye mırıldandı.

Sömestr tatilinde anne ve babası ablasının Üniversite kursu için Ankara’ya geldiler. Bu Aziz için daha iyi oldu. Çünkü hala babaannesinin olmadığı o eve nasıl girebileceğini bilmiyordu. Okulun ikinci yarısı iyice kaynaştığı okul arkadaşları sayesinde iyi geçti. Zamanın her acıyı azalttığı bir gerçekti. Üstelik onun yaşında ve küçük bir kasabadan başkente gelip yeni arkadaşlarla birçok ilke yelken açmışken.

Okul bitmiş, yaz tatili için evine geleli bir ay olmuştu. Babası bir katlı evin üstüne iki kat daha çıkmaya karar vermişti ve inşaat sırasında alt katta oturmaya devam ettiklerinden mühendis olmaya karar vermiş Aziz için, inşaatın aşamalarını görmek ilginçti. Kuyuya yaslanmış bir yandan eve bakıyor, bir yandan da hiç görmediği evin ilk ahşap halini gözünün önüne getirmeye çalışıyordu. Bulunduğu yer çamaşırlıktı. Hemen solunda çamaşırları üzerinde dövdükleri büyük bir taş vardı. Arka tarafta ise ocak ve bacası. Elbette kuyunun üstünde bir çıkrık. Şu tarafta ise… derken kuyunun etrafını betonlamak için kazı yapan amelenin sesini duydu. “Burada bir şey var.”  Hemen işçinin yanına gidip parmağıyla gösterdiği yere baktı. Yaklaşık 15 cm çapında bir gülle yerde duruyordu. Tam 55 yıl önce şu bombardımanda düşen gülle. Aziz gülleye bakakaldı. Babaannesi öleli beri içinde tuttuğunu bıraktı. Hıçkırarak ağlamaya başladı. İçinden bir ses ona babaannesi ile tanışabildiği ve onun hikâyelerini dinleyebildiği için ne kadar şanslı olduğunu söylüyordu.    

TERZİ MEHMET

Aşağıdaki fotoğraf 1958’in yazında çekilmiş. Yüz ifadeleri sert görünüyor ama ben biliyorum ki yumuşacık yürekleri var. Yüzlerindeki o sert çizgiler zorlu yılların izleri. Arkalarındaki mavi pike hala duruyor. Düşünün çocuklukları Birinci Dünya (aynı zamanda İspanyol gribi pandemisi) ve İstiklal savaşı yıllarında geçmiş. Cumhuriyetle birlikte atılmışlar hayata. Evlenmişler ve çocuklarını ikinci dünya savaşının yokluğunda büyütmüşler. Sağ taraftaki bizim Gazozcu Baba dediğimiz dedem Hamdi Emir. Sol taraftaki ise Halamın eşi benim dede dediğim eniştem Mehmet Denizci.

Onları anlatmadan önce Galip Deniz Caddesinde Yeni caminin köşesinden pazar yerine doğru yürüyelim isterseniz. Sol tarafımızda sırasıyla ve bildiğim lakaplarıyla Şipkopca’nın (dudayırık) dükkânı, önceleri Deli Murat’ın sonra Köse’nin dükkânı, Terzi Tatar Hasan’ın Mehmet’in dükkânı, Hasan Tunoğlu’nun bahçesi ve şekerci dükkanı, Hamdi Emir’in Gazoz hanesi, Berber Dükkanı, Sümerbank Mağazası, Cemal Amca’nın (Pat) şekerci dükkanı.

Bu dükkanlar ile ilgili benim yetişebildiklerim ve hatırladıklarım kısaca şöyle. Şekerci Hasan Amcanın dükkanına sokaktan bir iki merdivenle inilirdi. Kapı alçaktı. Sanki inenlerin başı kapıya çarpacakmış gibi gelirdi bana. Vitrininde en aklımda kalan şey kızamığa iyi geldiği söylenen tarçınlı baklava dilimine benzeyen lohusa şekeri. Girince sol taraftaki tezgâhta enva-i çeşit ve rengarenk şekerlemeler olurdu. Daha ileriden bir kapıyla üstünde asma çardağı olan bahçeye çıkılırdı. Bahçede köyden pazara inenlerin ekmeğin içine tahin helvası ve gül reçeli koyup iştahla yemeleri gözümün önünde hala. Şekerci Pat Cemal Amca’nın dükkanında ise tezgâh girince sağda kalırdı. Onun mu benim mi boyum kısa olduğu için bilmiyorum ama tezgâhın arkasından yalnızca kafasını görürdüm. Şemsiye çikolata ve mabel sakız için önemli uğrak yerlerimdendi. Sahibinin Ibraslı olan berber dükkânı ile ilgili bildiğim tek şey aynı zamanda diş çektiği.

Gelelim gazoz haneye. Gazozcu Hamdi Dedem o dönemin entelektüel adamlarından. Ecevit’e yürüyerek bir okula gitmiş ama okulun ne okulu olduğunu ben de bilmiyorum. Yukarıdaki fotoğrafta 50 yaşında. Aslında ben 3.5 yaşında iken öldüğü için hayal meyal aklımda.  Oldukça zengin bir pul ve el yazması kitap koleksiyonu varmış. Bir de değişik mobilya ve aletlere merakı. Mesela üstü açıldığında kanun olan ve aynı zamanda ön kapağı açıldığında içindeki pikabı bulunan komodin hala duruyor. Önce Güzel İnebolu adıyla yaptığı daha sonra Fertek adıyla ünlenen gazozları ile sağlıyor geçimini.

Dükkâna girdiğinizde sağ tarafta yazıhanesi var. Benim için buradaki en önemli oyuncak toplanan kapakları tekrar kullanabilmek için baskı yapan zımbamsı alet. Arka tarafa üst kattaki depoya çıkan ahşap merdivenin yanındaki ayrı bir kapıyla giriliyor. Altı su sarnıcı olan bu bölümde her birini hayranlıkla izlediğim gazoz imalatında kullanılan bilumum alet edevat. Her Çıssss-tak sesi bir şişe gazoz demek. Keşke devam edebilseydi bu gazoz markası.

Girizgâh yine uzun oldu ve sonunda geldik hikâyenin kahramanına. 1960’ların sonuna kadar hazır giyim ve konfeksiyon olmadığı için terzilik hem önemli bir zanaat ve hem de birçok evi geçindiren bir meslek idi.

İnebolu’da kadın veya erkek giyimi üzerine uzmanlaşmış onlarca terzi vardı. Onlardan biri idi Terzi Mehmet Denizci. Babası Tatar Hasan denizci idi ve o çocuk yaşta iken kaybolmuştu denizde. Üç yaşında ablası ve anası ile yalnız kalmıştı ve terzi çırağı olarak çalışmaya başladı. Meslek usta çırak ilişkisi şeklinde yürüyordu o yıllarda.

Eli hafif değildi, erkek giyime yöneldi. Lafı açılmışken; kadın giyim konusunda uzmanlaşanların bazıları için söylenen eli hafif lafı vardı. Yani terzi prova yaparken müşteri kumaşa dokunduğunu bile anlamaz demekti. Gel zaman git zaman işlerini büyüttü. Belediyenin önünden deniz tarafına yürürken ilk dört yolda şimdilerde manav olan yerdi dükkânı. Yanında üç beş çırak çalışmaya başladı. Kasabaya gelen kaymakamların ve diğer mülki amirlerin elbiselerini o dikiyordu. Hatta elbise diktirmek için Kastamonu’dan gelen Valiler bile vardı. Çok çırak yetişti yanında. Uzun yıllar İstanbul’da Galatasaray’da terzilik yapan ve İnebolu’da huzurevinde vefat eden yeğeni Mehmet Şahin’de onun çıraklarındandı. Mehmet Şahin İstanbul’da özellikle kambur veya yürüme engelli kıyafet oturtması zor kişilerin adresi oldu. Ama konfeksiyon ve hazır giyimle beraber Terzi Mehmet’in işleri hızla azaldı. 60’lı yılların sonunda kendini evinin önündeki küçük dükkânda kasket yaparken buldu. Mukallit kelimesi çocukluğumun kahramanlarından olan Mehmet dede için söylenmişti sanki.

Bana Karadeniz türküleri öğretir, sonra söyleterek keyifle dinlerdi, her seferinde büyük bir inandırıcılıkla yaptığı şakaları beni hem şaşırtır hem güldürürdü. Onun sağlığında çocukların ve kedilerin eksik olmadığı, şen kahkahaların yükseldiği o belki de İnebolu’nun en eski Rum evlerinden biri olan bu ev; şimdi birçok örneğinde olduğu gibi anıları ile sessiz sakin bekliyor yanındaki mandalina ağaçları yeşerir ve yine malt eriğini toplayan birileri olur diye. Babamın onun başka bir yönünü vurguladığı şiiri ile noktalayalım hikâyeyi:  

Tükeniyor bir ömür, iğneyi dürte dürte,
Para olur mu deva, kırk senelik züğürte,
Giderken yavaş yavaş, tezgahın arkasında,
Hata olmaz urbanın kolunda, yakasında.

Gidiyorum bu akşam, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

Ütüle yavaş yavaş, çal makası hafiften,
Ustası belli olur bir terzinin ilikten
Ama yine boş durma, bekle kararsın hava,
Yap yapındır, Azrail çıkmadan mahut ava.

Gidiyorum şen olsun, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

Ham sofu Günah derse valla inanma sakın,
De ki; meyhane yolu nedendir akın akın,
Kul bile ikram eder yolcu gelse evine,
Hüda niye etmesin fani misafirine..

Gidiyorum eyvallah, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

100 yılın içinden seçerek anlattığım tüm bu anılar ve kahramanları belki de hayal ürünü, bu belki de benim uydurduğum bir masal. Bu masalı gerçeğe en çok yaklaştıran ise o yan yana duran üç dükkânın sahiplerinin ismini taşıyan torunları: Hamdi Emir, Hasan Tunoğlu ve Mehmet Denizci. Kim bilir onların da masalını yazar yüz yıl sonra birileri…

BİR YAZ AKŞAMI

Benim çocukluk dönemim -yani 60’ların son, 70’lerin ilk yarısı- sırasında kuşkusuz en akılda kalanlardan biri yaz gecelerinde gidilen çay bahçeleridir. Adı çay bahçeleri olsa da ailece gidilen ve her türlü eğlencenin olduğu mekanlardı. Hatta bira bile servis edilirdi. Öncelikle o mekanları şöyle bir hatırlayalım.

İki önemli eğlence merkezi vardı. Biri Emirgan, Deniz Otel ve Mehtap pastanesinin bulunduğu bölge. Deniz otelin altı genellikle sessizlik ve akşam dışarı çıkanların turlamasını seyretmek isteyenler için en uygun yerdi. Tam karşısındaki Emirgan’ın işletmecisi İbrahim Denizci idi. Oğulları Rıfat ve Vedat servis yaparlardı.O bölgede o zamanlar deniz yola bu kadar yakın değildi. Bu nedenle deniz tarafında bahçenin tam ortasında çay ocağının karşısına deniz tarafına doğru bir balkon vardı. Bu balkonda genellikle dışardan gelen orkestralar canlı müzik yapardı. Birkaç sene peş peşe gelen Dalgalar Orkestrası en aklımda kalanı. Tabi bir de dans ve şarkı yarışmaları.

Hemen yanındaki çocuk parkı bizim modern anlamdaki salıncak, tahterevalli ve kaydırakla ilk tanıştığımız yerdi. Hemen onun karşısında yar başından sahile inen iki merdivenin arasına belediyenin yaptığı yeni yerde Şekerci Nuri ve Rıza Emir mehtap pastanesini açmışlardı. Üç tarafı akvaryumlarla çevrili bu mekân o dönemde dondurma yemek isteyenlerin durağı olmuştu. Elbette dondurmasının tadı hiçbir zaman köprü başında minicik ama sevimli bahçesinde yenilen Şekercilerin ustası Ali Küllü’nün dondurmasının tadına ulaşamadı.

Şimdi ikinci eğlence merkezine yani Boyranaltına geçelim. Elbette henüz benzinliklerin olduğu bölgede köprü yok. Mecburen yukardaki köprüden geçeceğiz. Allah’tan belediye reisi Celasin Bey köprü başına ve Meydancıkta köşeye floransan sokak lambalarını koydu da önümüzü görebiliyoruz. Boyranaltında yan yana üç çay bahçesi vardı. İlkini biraz sonra detaylı anlatacağım. İkincisi Ziya Şahin amcanın mütevazi çay bahçesi idi. Bu çay bahçesine 2-3 merdivenle indiğinizde üstü komple asma ile kaplı genişçe ilk bölüm karşınıza çıkardı. Deniz tarafına ilerlerseniz yine 5-6 merdivenle inilen üzeri açık birkaç masalık ikinci bölüm. Ziya amca genelde tek başına çalışırdı. En güzel çay burada içilirdi. Her iki yanındaki çay bahçelerindeki gürültü bir şekilde buraya hiç gelmezdi. Dalga sesleri dışında bir ses duyamazdınız. Sonuncu çay bahçesi ise zannedersem Salih Çağlar tarafından işletilir.  Ulu ağaçların altındaydı ve masalar diğer çay bahçelerinde göre birbirinden daha uzakta yerleştirilmişti. Bazı akşamlar bingo/tombala oynanırdı. Şimdi ilk çay bahçesindeki bir akşamı anlatayım. Akşam yemeği yenildikten sonra evin en uygun yaştaki çocuğu sahneye yakın masalardan yer tutmak için elinde birkaç kazakla önden gönderilirdi.

Çay ocağında çay demlenirken, orkestra da çay ocağının hemen   yanında yeterli sayıda masa gelmesini beklerken demlenirdi. Orkestra genelde İnebolulu gençlerden oluşurdu. Çoğu kendini bu konuda halk evinde yetiştirmişti. Orkestra elemanları ve sazlar genelde değişirdi ama Zeki Denizci akordiyonu, Kadir Karatay gitarı, Hasan Denizci baterisi ve Altuğ Dölen klavyesi ile değişmez kişilerdi. Orkestra başlamadan önce masadakiler bahçenin önünde arabası ile bekleyen Yığma’dan kuruyemiş ihtiyacını karşılardı. Popüler kuruyemiş kabuklu fıstık ve kabak çekirdeği idi ve her zaman taze olurdu. Orkestra günün popüler hafif Türk müziği parçaları ile başlardı. İlk bölümün sonlarına doğru dans müziği geçilirdi. Özellikle twist ve rock in roll da mutlaka olurdu. Orkestra ara verdiğinde Orhan Boran’ı andıran sesiyle Zeki Denizcinin evet-hayır oyunu başlardı. Hep o kazanırdı. Daha sonra Rıza Emir amatörce elektrosaz haline getirdiği sazıyla profesyonelce Kastamonu yöresinin türkülerini çalar söylerdi. Manda söğüt dalına yuva kurar, Huriye imama varırdı. İkinci devre başlamadan önce çocuğu olanlar iki sandalyeyi birleştirip çocuklarını yatırırlardı. İkinci devrede zaman zaman pop zaman zaman sanat müziği çalınırdı. Hasan Karagöz “Karagözlüm efkarlanma gül gayri”, Hasan Balcı “gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar” Mehmet Can “eski dostlar” ile sahne alırdı. Babam şiir okuması için sonlara doğru sahneye davet edilirdi. Hepsini kendi yazdığı şiirleri defalarca okumasına rağmen her seferinde dinleyenleri aynı şekilde hüzünlendirebilmesine aynı şekilde güldürebilmesine ve sonunda aynı şekilde alkışlanmasına hala şaşarım. İşte o dönemin en popüler olan şiirlerinden biri;

MİSAFİR GÜNLERİ

Güne gidelim güne, kadın için her gün olan düğüne,
Çekiştirme, pekiştirme meclisine.
Şeker Beleş, pasta beleş, cip kelepire,
Gelsin çaylar, gelsin çaylar habire.

Güne ayrılır evin en konforlu odası,
Yalnız günde açılır o mübarek kapısı,
Ayda iki üç defa mutlaka sıra gelir,
Bütün ev baştan başa gün için temizlenir.

Cam çerçeve silinir, örümcekler alınır,
Taa taşlık bile özenerek yıkanır,
Rujlanır o gün için ruja hasret dudaklar,
Boyanır bulaşıktan yeni çıkmış tırnaklar.

Giyilir esvapların topyekûn yepyenisi,
Takıp takıştırılır mevcutların hepisi,
Üç beş kapı modadır, buram buram dökse ter,
Yüz kiloluk hanım bile günde tığ topuk giyer.

Beş saatlik işiyle, çantada terliğiyle,
Eşikteki beşikteki, kızıyla geliniyle,
Topyekûn hane halkı, birlikte yola düşer,,
Kundaktaki yataktaki yallah deyip de üşer.

Hoşgeldinden sonra sorulur hal ve hatır,
Her yeni gelen ile aynısı tekrarlanır,
Stop bilmez çeneler, sıra şaşmadan işler,,
Dedikodu sofrası gittikçe de genişler.

Laftan börek yapılır, atılır lafla taşlar,
Ara sıra eğilir fiskosa meyyal başlar,
Kahkahalar atılır meclisin neşesiyle,
Herkes konuşmak ister İstanbul şivesiyle.

Kızım, gelinim, torunum, anamla hepsi tamam,
Yarın Anşanın günü ben de ben de geliyam.

Hüseyin Karahan-22.12.1961

BİR BOYRANALTI HİKAYESİ

Köprünün üzerinden geçtiğimde güneşin denizle kucaklaşmasına çok az zaman vardı. Karadeniz her ne kadar dalgalarıyla ufak rötuşlar yapsa da Boyranaltı’nın denizi bir orak gibi biçen görüntüsüne pek etkisi olmuyordu. Gözlerimi korkarak Avara mahallesine çevirdim. Mahallenin dokusuna uymayan bir iki bina bembeyaz bir ten üzerindeki şark çıbanını andırıyordu. Sahilden aldığım bir iki çakıl taşı yetti onları örtmeye.

Hayli kalabalık sahilden yürümeye başladım. Yaklaşık yirmi dakika vardı güneşin denizi o milyonlarca yıldır aynı ihtirasla öpüşüne. Sahil boyunca çay bahçesinde oturan insan profilinin belki yürek olarak değil ama görüntü olarak değişimi biraz canımı sıksa da birazdan rahatlayacağımı biliyordum. Adımlarımı sıklaştırdım.

Heyamolada incir ağacının yakınında bir masaya oturdum. İçeri girerken sipariş ettiğim otuzbeşlik rakı, peynir ve kavun beni fazla bekletmedi. Tam rakıyı koyarken karşıdaki posterden elinde serpuşu ile bana bakan sarı saçlı mavi gözlü güzel insanın buruk gülümsemesi ile göz göze geldim.

Orayı tekrar et evlat dedi. Tekrar ettim;

……………
Sarayburnu’ndan geçerken,
Hele say ya lessa,
Yar doldurur ben İçerken,
hele say ya lessa,
……………

Zamanında çok muhabbetler edilmişti bu incir ağacının altında, sesler hala kulaklarımda, yüzler hala gözlerimin önünde. Dalıp gittim bir gecesine bahçenin ortasındaki söğüt ağacının dibinden gelen bir ut sesindeki İstanbul şivesine. Orhan Boranı andıran bir davet sesi yükseldi bahçenin uzak ucundaki Denizciden;

Dörtnala gelip ,
Uzak Asya’dan,
Akdeniz’e bir kısrak başı gibi uzanan,
Bu memleket bizim!

Bilekler kan içinde, dişler kenetli,
Ayaklar çıplak,
ve ipek bir halıya benzeyen toprak,
Bu cehennem, bu cennet bizim!

Kapansın el kapıları,
bir daha açılmasın,
Yok edin insanın insana kulluğunu,
Bu davet bizim!

Yaşamak bir ağaç gibi
tek ve hür,
ve bir orman gibi kardeşçesine,
Bu hasret bizim!

Tam çıkacaktım ki akıl oyunundan havadaki rakı kadehimden bir ses geldi. Babam şerefe dedi karşıdan ilk defa kadehimin altına vurarak takma evlat güneşe bak diyerek ve patlattı o Boyranaltında güneşin batışının en güzel betimlendiği şiirini bir kez daha

Gurup vakti ses gelir o diyardan,
Ardı gelmeyen tatlı hatıralardan,
Gurbette düşünürüm derin derin,
Tadı başkadır derim doğduğum yerin,
Başkadır gülü, çiçeği, yazı, baharı,,
Boyranaltında deniz kenarı.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

İçimde bir huzurun hoşnutluğu var,
varırken ışık yolu güneşe kadar.
Işık yolunda sular kaynaşır gibi,
renkle ziya denizde oynaşır gibi.
Titriyor titriyor gitmesin diye,
sahildeki bu ahenk bitmesin diye.
Gönüller kan ağlıyor, ufuk kanıyor,
deniz pespembe sanki güneş yanıyor.
Hem yanan fanus, hem muallaktadır,
kah kürevi, kah beyzi form almaktadır.
Bu akşamki renklerin şanslarıyla,
aldan mora bütün nüanslarıyla,
süslenmiş Kerempe’de renk renk bulutlar,
arasında var gibi renkten hudutlar.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

Bu gidiş belki de güneşin son gidişidir.
Bu gidiş kim bilir hangi ömrün bitişidir.
Bu gidişte veda edenler dolu aşka
ve denize niyet taşı atanlar başka.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

Bu kez ben gülümsedim buruk bir şekilde. Burukluk defne dallı çardakların artık olmamasındandı, gülümseme ise hala aydınlığın şerefine kalkan bardaklardan.

Döndüm…… tam o anda değdi güneş denize ve kondurdu öpücüğünü. Ardından siyah beyaz yüzler, güler yüzlü anılar, heyamola sesleri, fertek gazozları, denk kayıkları, plaj, Emirgan, çardak, Ziya amcanın çayları, Orta camiden Ezanlar, Geriş ‘deki Manastırdan yükselen ayin sesleri, fenerin ışığı, Arnavut kaldırımları. Hepsi hepsi akın akın örttüler güneşi bir bebeği kundaklar gibi ve en sonunda bir tek ışığı kaldı güneşin ve geldi ebeledi beni o ışık bitmeyen bu akıl oyununda.

TİYATRO VE SİNEMA KÜLTÜRÜ

TİYATRO

Aslında İnebolu’da profesyonel anlamda Tiyatro’nun sergilendiğini bilmiyorum açıkçası. Yalnızca sene sonu lise öğrencileri tarafından hazırlanan bazı piyeslere giderdik ki bu anlamda benim tanık olduğum en başarılı oyun yetmişli yılların başında Başrolünü Değerli Ağabeyimiz Bülent Uluer’in oynadığı Moliere’in “Kibarlık Budalası” uzak ara en başarılı oyun idi. Ama 1950 den 1965 lere kadar Halkevindeki salon geniş katılımla hazırlanıp sergilenen çeşitli piyeslere ev sahipliği yapmış. Bazıları o denli başarılı imiş ve o denli ilgi görmüş ki daha sonra turnelere bile çıkılmış. Bunların bazılarını aşağıda derlemeye çalıştım.

Hasır Şapka – 1959

Pusuda-Cahit Atay-1960 Zeki Denizci, Altuğ Dölen, Mustafa Terzioğlu

Hülleci-Reşat Nuri Gültekin-1961

Göç- Cevat Fehmi Başkut -1962

Burada not düşmek isterim ki İnebolu Kültür ve Sanat Derneği bir süredir kısıtlı imkanlarını kullanarak piyes sergilemeye çalışıyor. Bu takdir edilmesi ve destek verilmesi gereken bir çaba.

SİNEMA

Sinema için tiyatroda söylediklerimi geçerli değil. Cumhuriyet öncesi başlayıp seksenli yılların ortasına kadar süren bir sinema kültürü var İnebolu’nun.

Nereden mi biliyorum? Yukarıdaki fotoğraf yüz yıl daha fazla öncesinden kalma. 16/Kasım/1921’den. Yani savaşın ortasından. Yani Afyon’a giden/gidecek cephanelerin ortasından. İNEBOLU YOKSULLAR SINEMASINDAN. Binanın neresi olduğundan emin olamadım ama sinema personeli fotoğrafın arkasında listelenmiş.

1. Müdür Nuri Bey
2. Makinist İbrahim
3. Makinist Muavini Haydar
4. Kontrol Memuru.
5. Emir Onbaşı Galip
6. Nefer Şükrü
7. Piyanist Muavini Şükrü Bey,
8. Piyanist Matmazel Elizabeth.
9. İkaz Memuru Hulki Efendi,
10. Büfeci İzzet Bey

İlk beşi fotoğrafta görüyoruz. Piyanistlerin ne işi var diyebilirsiniz. O zamanlar sessiz film olduğu için film oynarken piyano çalınıyor.

İnebolu’da sinema kültürü 1980’lerin başına kadar devam etti. Şu an Müftülük binası olan eski kütüphanenin karşısında ve yine şimdiki mobilya dükkânı olan yer çok güzel bir sinema salonu idi. Hatırladığım kadarıyla dış kapıdan hole girdiğinizde solda bilet gişesi sağda ise balkona çıkan merdivenler vardı. İç kapıdan salona girdiğinizde ise her iki tarafta bir sırada 6-8 koltuk yaklaşık 10-15 sıra koltuğun arasından geçerek sahneye ulaşılırdı. Sahnenin önünde bordo atlastan iki yana açılan perdeler vardı. Üst katta ise beş altı sıra koltuk ve arkalarında da 6 adet loca bulunurdu.

Hafta içi yalnızca suare, Cumartesi Pazar ise daha çok öğrenciler için matine olurdu. İnebolu’nun ilk fotoğrafçılarından Sabri Cebecioğlu’nun büyük oğlu İnebolu’nun seçkin simalarından Rahmetli Ergun Cebecioğlu işletirdi. Ergun Amca asıl işi Fotoğrafçılık olmasına rağmen Sinemacı Ergun olarak bilinirdi. Yazları ise yine şu an müftülük binasının otoparkı olan yerde yazlık sinemayı açardı. En iyi hatırladıklarım, genellikle mutlu sonlu Yeşilçam filmleri ile Jerry Lewis komedi filmleri ve elbette bazı akşamlar ailece gittiklerimiz. Film öncesi bazen on-on beş dakika ilginç spor müsabakaları (Muhammed Ali-Foreman boks maçı) veya önemli olaylar (Apollo 11 in aya gidişi) gösterilirdi.

Ben çocukluğumda İnebolu’da aynı anda 4 sinema salonu olduğunu hatırlıyorum. Onların hepsi kapandıktan sonra belediye tarafından açılan sinema salonları olsa da o tadı veremedi bir türlü. Yeşilçam’da bir dönem süren seks furyasının etkisi mi, televizyonun yaygınlaşması mı, insanların ayrışması mı bilmem ama yok oldu bu güzellikler, giden birçok güzel şey gibi, çocukluğumuz gibi, gençliğimiz gibi.

ESKİ BAYRAMLAR

Benim çocukluğumun Deniz bayramı çok daha neşeli olurdu (ya da çocuk olduğum için bana öyle gelirdi) O dönemler deniz bayramında sunuculuğu babam yapardı. Belki de fotoğraftakiler dinlemiştir. Önceden de bayağı hazırlık yapıp notlar alır şiirler yazardı. Sandal yarışları limanın dışından başlayıp plajda sahilde biterdi. Babam plajın üzerindeki yerinden o davudi sesiyle şiirler okurdu.

Bu şiirler yarışların son metrelerinde sahilde seyredenleri coştururdu. Notlarından bir pasajı sizlerle paylaşayım:

Deniz Kurtlarının torunları geliyor,
Azgın dalgalarla boğuşanlar geliyor,
Kürek ile yelken ile Kırım’a ulaşanlar geliyor,
Ufka bakıp yağmur sezen, bora bilen mürşitler,
Ey Cemaller, Mehmetler, Ey İlyaslar, Raşitler,
Tatar Hasan, Hacı Hasan, Soğan Hasan , Hasanlar,,
Ey miçolar, kürekçiler, yelkenciler, kaptanlar,
İnan ki o vadide hala senin nefesin var,
İnan ki bu sahilde hayde hayde sesin var,
İnan ki bu denizde hala senin DENKin var,
Kürek çekişlerinde senin o ahenkin var.

Hüseyin Karahan-1964

Aynı şekilde İnebolu’nun kahramanlık günü ola 9 Haziran da Zafer yolunda büyük bir coşku ile kutlanırdı. Oldukça uzun bir resmi geçit olurdu. Okullar dışında, askerler, polisler, kamyon üzerindeki mizansenlerle esnaf gurupları, itfaiye, istiklal madalyalı gaziler veya onları temsilen yakınları, kağnı arabaları katılırdı. Defne yapraklı taklar kurulurdu. Kaymakam, Belediye Reisi ve diğer mülki ve mahalli amir ve memurlar resmi geçidi genellikle caddenin deniz tarafındaki Emirgan çay bahçesinin önüne kurulan tribünden izlerlerdi. İnsanlar ise yol boyunca dizilirlerdi.

Deniz otelin altındaki kafe tipi yer ve çatısındaki teras, Mehtap pastanesi ve üzeri, Yar başında Hasan’ın Meyhanesi, daha ilerde Kazım’ın meyhanesi, Halkevinin, Orman Dairesinin, Ticaret Odasının, o zamanlar Veterinerlik ve Ziraat olan şimdiki Belediye binasının balkonları tıklım tıklım olurdu.

Babamın notlarında insanları coşturmak için şu şiirleri okuduğunu yazıyor.

Demirciler geçerken

Demirciler geliyor, çekiç güçlü, örsler sert,
Cami avlusundaki parmaklık demirinden,
Süngü yaptı, kılıç yaptı, zafer yaptı bu millet.

Cephane yüklü kağnılar geçerken,

İstiklal savaşından izlerin dolu dolu,
Merhum Gazi ve Şehitler diyarı İnebolu,
Ey güneşin denizden doğup battığı yer,
Ey ecdat; kahramanlık günü sana değer,
Ey İstiklal savaşında cepheye güç sunanlar,
Dağ gibi cephaneyi bir anda kaçıranlar,
Ey dedeler, nineler, ey analar bacılar,
Tükendi neşe oldu o çektiğin acılar,
O günlerde can veren bil ki oldu muradın,
Ey özgürlük aşığı, ey hürriyet hamalı,
Hürriyet senin kanında, sütündedir,
Vermezlerse eminim canının üstündedir,
Bizler bugün memnunuz sizin o düşünüzden,
Sizlere selam olsun kahramanlık günümüzden.

Ve Heyamola ekibi gelirken

Neredesin koşup gelin, coşup gelin,
Bu günümüz bayram olsun, coşku dolsun.
Cemil gibi çekelim canı yürekten,
Saray burnundan geçerken,
Al yeşil sancak çekerken,
Yar doldurur ben içerken nağmesiyle,
İnebolu neşe ile inlerken o tiz sesiyle,
ve hepimiz coşsun, coşsun da yaşa desin,
Coşsunda yaşa Mustafa Kemal Paşa desin,
Hep beraber çekelim o gün gibi heyamola,
Kahramanlık günümüz kutlu olsun, kutlu ola.

YOL VE SU

Geçmişte yolculuk yapınca İnebolu’nun iki sıkıntısıyla yüzleşiriz. İlki çözülmüş ve unutulmuş bir sıkıntı. İnebolu Abana Sahil yolu. Evrenye, İlişi veya Abana Sahiline genellikle piknik yapmak veya denize girmek için motorla gidip gelmemiz benim hafızamda bayağı flu bir görüntü halinde. Şimdiki gençlere garip gelebilir ama 1964

yılına kadar İnebolu‘nun doğusundaki köyleri ve Kastamonu’daki diğer sahil ilçeler ile karayolu bağlantısı yoktu. Hatta limana kadar olan yol dahi toprak idi. Cumhuriyetin ilk yıllarında limana giden yol açılmış hatta çeşme altıda düzenlenerek Patriyoz’a kadar ulaşılabilir hale gelmişti ama bu stabilize tabir edilen toprak yoldu. Heyelanlar nedeniyle her yıl şekil değiştirmekte idi. 1960 yılında yeniden hareketlenen İnebolu liman projesi istenen düzeye bir türlü gelemese de bu vesile ile yapılan plaj yıllarca İnebolu’yu sırtında taşıyan turistik bir tesis olarak tarihte yerini aldı. Plaja giden yolun limana kadar o güzelim taş parkelerle döşenmesi işi ise ancak 1964 yılının baharında gerçekleşti.  İşte bu konu ile ilgili babamın her zaman güler yüzlü tarzını yansıttığı bazı şiirleri;

Patronlar şapırtıyla kalkınmaya üşüştü,
Kalkınan Türkiye’den bize de liman düştü.
Varlıklar kalkındılar bu plansız seferden,
Liman da kalkındı da Plaj oldu kederden.

Hüseyin Karahan-1961

Eşin dostun kara bulut gibi tozda gözü,
Beklemesin gözler, beklemesin arazözü.
Bir şey değil de plaja gitmesi,
Dönüşte tozdan kesilmese nefesi.

Bir ulu el tutsa elimizden,
Ve dostlarla kolkola,
Hayırseverler,
Bizimle beraber,
Müjdeden çınlasa kulaklarımız çın çın,
Döşesek kayaları, kayalar gibi yalçın,
Halılar döşesek o yola,
Ve dostlarla kolkola,
Koştursak bulvardan limana,
Torunlar selam verse tozlu yolu yapana.

Hüseyin Karahan-21.07.1962

Liman yolu parkeleri, kara kara ak ak,
Kalkınma hızına uydurmak için ayak,
Hep beraber üşüştük, eşle, dostla ve aşkla,
Elli santim kaldırdık kalpten krikolarla.

Hüseyin Karahan-1964

Dağ ardında dağ, gene dağ gene dağ var,
Bu dağlarda çileli insanlar yaşar.
Her dağın eteğinde bir de cennet var,
İnsanıyla ürünü yol diye ağlar.

Bu dağları yayan aşar insanlar yayan,
Bu dağlardan yol açtık, yola açtı agan,
Bu açıştan değil insan dağlar bile neşeli,
Selam sana Abanalı, Selam sana Evrenyeli.

Hüseyin Karahan-25.07.1964

İkinci sıkıntı ise Ankara-İstanbul treni gibi adı değiştirilerek her gelenin yapar gibi göründüğü ama bir türlü de hakkıyla yapamadığı herhangi bir uzun vadeli planlama değil kısa süreli siyasi ve/veya maddi rant kapısına dönüştürülen bir sorun. Altyapı. Özellikle de içme suyu ve kanalizasyon konuları. Bakın babam ne demiş 63 yıl önce Terkos suyu ile ilgili:

İçme suyu tesisi ihalesi beş yüz binlik bedelle,
Tam on yılda zor bitti, iki milyon papelle,
Cefakardır, vefakardır, fedakardır belediye,
Elli bini feda etti bi denecük aboneye,
Su geliyor mu diye sorulmasın sorular,
Şimdilik hava taşır terkosdaki borular.

Hüseyin Karahan-1963

BİR FOTO, İKİ OLAY

Bu hikâyeyi söz misafirlikperverlikten açıldığında mangalda kül bırakmayanların kulağına küpe olur diye anlatmak istedim.

İlki geçen sene 25 Ağustos 2020’de gerçekleşti. İkincisi ise 23 Ağustos’ta ama 45 yıl önce. 2020’den başlayalım. Gabak Gavur Gonağında açtığım Fotoğraf sergisi kutlama programının içine alınmıştı. Oldukça kalabalık bir gurup önde Kaymakam, Belediye Başkanı ve eşleri olmak üzere Oğuz Atay Sokağından doğru gelip açılışı yaptılar. Sergi gezilirken bir yandan Kaymakama fotoğraflarla ilgili bilgi verirken bir yandan da arka sıralarda içeri giren ve etrafına bakınan iki Denizci Subayını takip ediyorum. Kaymakam bitirip konaktan ayrılınca hemen yanlarına gittim. Denizcilikle ilgili belgelerin bulunduğu masaya götürüp bilgi verdim. O sırada İnebolu’yu ziyarete gelen Askeri Geminin subayları olduğunu öğrendim. Yanlarına mihmandar dahi verilmemesi beni hem şaşırtmış hem de üzmüştü.

45 yıl önceki olaya geçelim. 23 Ağustos 1975 bahçedeyim. O dönemde Kaymakamlığı vekaleten Babam yürütüyor. Kaymakamlıktan biri elinde bir bıçakla geldi ve kuyunun hemen yanında duran senede bir kere bazen iki senede bir açan gözümüz gibi baktığımız Avize çiçeğini kesmeye başladı. Şaşkın şaşkın bakmamıza da baban istedi diye cevap verdi. Akşam babamdan öğrendik ki o çiçeği hazırlatmış ve bir motora atlayıp uzakta demirlemiş olan Kıbrıs Barış harekâtında da görev yapan muhriplerimiz Adatepe ve Gayret adlı askeri gemilere hoşgeldine giderken yanında götürmüş. Annem ama seni deniz tutar dediğinde “Gitmem şarttı. Ben kayıkçıları ile övünen bir ilçenin mülki amiriyim” demişti.

Yukarıda görülen 23.08.1975 tarihli Fotoğrafta Ön sırada  Belediye Başkanı Ziya  Tunoğlu, Komodor Tuğ. Amiral Işık Biren,  Babam Hüseyin Karahan, Başsavcı Cevdet Varol aradan da Lise Müdürü Nazmi Çaycı görülüyor. Öğretmenler Lokaline gidiyorlar. Aşağıda ise o güne ait İnebolu gazetesi. Yorumu bu seferde siz yapın.

MOLOZDAKİ BALIKÇI KAHVESİ

Bazen durup dururken bazı tatlar gelir aklına. Hani öylesini hiç yemedim dediklerinden. Birecik’te Fırat nehrinin kenarında Mirkelam tesislerinde mırra satan küçük bir çocuğun gözlerinin acılığında haşhaş kebabı, beraberinde bir çok anının aromasını içinde taşıyan Ali Küllu’nün bir külah kaymaklı dondurması, Roma’da İspanyol merdivenlerinin hemen başında gözünde canlanan tarihle hamuru karılmış portakallı kek, Monstar köprüsünün hemen dibinde köprüden atlayacak olan gence bakarken doğranmış soğan, acı sos, ayvar, köy peyniri ve kırmızı biberle servis edilen cevapcici, Venezuella Porta la Cruz’un Karayip denizinin kenarındaki bir köyünde birana eşlik eden ve bir balıkçının yaptığı adını bile bilmediğin bir balığın ızgarası vs. vs. Öylesini hiç yemedim demenin sebebi ona yüklediklerindir, onla özlediklerindir, onun sana zaman yolculuğu yaptırmasıdır biraz da.

Bugün aklıma İnebolu’da Molozun köşesindeki Balıkçı kahvesinde içtiğim karanfil çayının tadı düştü. 8-10 yaşlarında plajdan dönerken uğrar içerdik kuzenlerimle. Salaşı güzel bir mekandı diye hatırlıyorum, içinde domino oynayan balıkçılar, ha bir de balıkları patlayıcı ile avlarken elinde patlayan birinin eli sakat kalmıs, diğerinin gözü kör olmuş iki kardeşi hayal meyal. Karanfilin tadı ağzıma geliyor ama kahvenin nasıl olduğunu gözümün önüne getiremiyorum bir türlü. Arşivimi karıştırdım. Bulamadım maalesef. Bir tek arkasına soru işareti koyduğum bu fotoğrafı buldum. Benziyor o kahveye konum olarak ama emin olamadım. Bir de açık olan taraf yamaca yani fener tarafına bakardı sanki. Belki kahvede oturanlar ipucu olur. Bir bilen çıkar diye paylaşıyorum fotoğrafı.

Ah be ne güzel karanfildi o. Çocukluğum tadında… 

İNEBOLU’NUN RENKLİ SİMALARI

BİR DİN ADAMI- NAYLON HAFIZ

2016 yılında kaybettiğimiz komşumuz Hüseyin Çınar bilinen adıyla Naylon Hafız İnebolu’da herkesin tanıdığı ve saygı duyduğu bir din adamıydı. Bunun en temel sebepleri; dini tüm öğretileri ve felsefesi ile kavramış olması, toplumdaki herkesi kucaklaması, her hareketiyle topluma örnek olmaya çalışması ve elbette Atatürk ve Cumhuriyete duyduğu o büyük saygıydı. Çok şık giyinirdi, bisikletle gezerdi, muhteşem ve makamında ezan okurdu, özelikle saba makamında okuduğu yani sabah ezanları insanın içine işlerdi.

Ezanı sırf Arapça değil Türkçe de iyi okurdu. Herkesle sohbet eder her yere girip çıkardı. Onu kahvede veya meyhanede sohbet ederken görebilirdiniz. Elbette içki içmezdi, en azından içtiğini kimse görmedi ama içki içilen sofralara oturup sohbet etmekten de çekinmezdi. Buna şaka yollu takılanlara veya sitem edenlere ise benim işim asıl buraya gelenlerle sohbet edip camiye çağırmak derdi.

Emekli olduktan sonra hem rahatsız olan eşine yıllarca baktı, hem de Kızılay Derneğine başkanlık etti. Her İnebolu’ya gittiğimde şimdiki Kent müzesinin altındaki Kızılay ofisine uğrardım. Beni görür görmez seremoni başlardı. Ayağa kalkıp elimi sıkar, kahveyi söylüyorum derdi. Kahve içerken sohbet eder bitene yakın masasının çekmecesinden makbuzu çıkartıp üstüne koyardı. Ben son yudumu alıp şu kadar yaz hocam derdim. Yazar verirdi. Ben parayı verince Allah kabul etsin der çekmeceye koyardı. Hayatımda hiçbir zaman paranın doğru yere gideceğinden bu kadar emin olmadım. Evet 8 Haziran 2016 da vefat etti Naylon Hafız. İki yıl öncesinde 9 haziranda İnebolu’nun kahramanlık gününde mezar taşını diktirmişti. Ölüm tarihini de yazdırmıştı. “01/04/2019” Niye diyenlere 2019 Atatürk’ün Samsun’a çıkışının 100. Yılı olduğu için, 1 Nisan da benim şakam olsun diye cevap vermişti.

Son olarak kendisinden dinlediğim Naylon Hafız olma hikayesini anlatayım. 1953 yılında İnebolu’ya Tevfikiya (Yeni) Camisine müezzin olarak atanmış. İlk maaşını alınca 3-4 günlüğüne İstanbul’a gitmiş. Hem birkaç cami gezecek hem de dini bilgi ve görgüsünü artıracak. Pazar günü sabah namazını kılıp Aksaray’da dolaşırken bir kilise görmüş. Merak edip içeri girmiş. Ayin var. Ayini yapan papazların tertemiz pırıl pırıl kıyafetler içinde olması dikkatini çekmiş. Sonra sabah gittiği camideki imamın kıyafetini düşünmüş yok demiş biz din adamları madem en yeni en temiz din olduğumuzu söylüyoruz ona göre giyinmeliyiz. Hemen gitmiş ve maaşının yarısı ile o zamanlar moda olan beyaz bir naylon gömlek satın almış. İnebolu’ya döndüğünde o gömleği her gün yıkayıp ütüleyip giymiş uzun süre. Cemaatte ona Naylon Hafız demeye başlamış.

Naylon Hafızın kısa bir videosunu da buraya koyalım özleyenler için

KUYRUKLU İBRAAM

ugün bir dostun gönderdiği iki fotoğrafta yüzü hafızamda kaybolmaya başlamış birini görüp anılara daldım. Lakabı “Kuyruklu” idi. Adını hiçbir zaman bilmedim. Top oynadığımız aralıkta dipteki ikinci kapıdan çıkar yavaş yavaş aralığı katederdi. Bu arada top onun önüne gelirse vurmaya çalışır ama genelde ıskalardı. Gömleğinin alt düğmesini hiç iliklemez oradan atleti görülürdü. Yüzünde hiç sert ve somurtkan bir ifade olmazdı. Alt dudağı aşağıya sarkık kendine has belli belirsiz bir gülümseme olurdu. Mugallit bir adam olduğunu düşünürdüm hep.

Tellaldı. İnebolu’nun konuya göre belirlediği çeşitli yerlerinde kendine has üslubu ile haberi ya da ilanı yayardı. Onun şovu şimdilerde olan belediyeye ait çeşitli direklere takılan hoperlörlerinen çıkan monoton ilanlardan çok daha eğlenceli idi. Genelde 2 ya da 3 kelimede bir son harfi uzatıp bir süre dururdu. Hatırladığım iki repliği:

“Limanaaa… hamsi geldiiii…şapır sapır atlayaaa…”

“Bugünnnnn…..saat ikideee…dop darlasındaaaa…. maç vaaaa….”

Son olarak Hasan Kırksekizoğlu’nun anlatımı.

Yer; Yeni cami önü, ağır adımlarla dörtyol un tam ortasında yerini alıyor. Elinde bir karton üstünde üç beş hamsi. Günlerden pazarı gün. Bir iki boğaz temizleme. Sonra; Boğün gelen taze hamsi, kilosu iki liraaaa, yalap yalap ediyaa yerişen alıyaaa deydaaa. (Üç kere tekrar) Etrafında halka oluşturmuş dinleyen kişiler, ve içlerinden birini gözüne kestiriyor ve son vuruş. Anadınn mı? Düdüğümm…

Ne diyelim, Işıklarda çığırsın…..

EMİN ABİ

İnebolu yolu üzerinde Küre dağlarının güzellikleri arasında virajlı yoldan inmeye başlarsınız Küre İkiçayına. Eskiden en aşağı noktada 1899 yılında yapılmış olan ve İstiklal savaşında taşınan cephanelerin en önemli mirengi noktasında bulunan iki gözlü bir köprü karşılardı sizi. Önce üzerindeki tuğralı taş yok oldu, daha sonra köprü bakımsızlıktan harap oldu, yeni bir köprü yapıldı hemen yanına. Değişen iklim şartlarının artırdığı sellerle eskisi yıkıldı sonunda. Yerine 100 yıldan fazla hizmet veren köprünün aslına uygun olarak yenisi yapılsa da, o da ancak 4 sene dayanabildi her sene tekrarlayan sellerin şiddetine. Her neyse devam edelim yola. Köprüden sonra yükselmeye başlarsınız tekrar. Bir köy tabelası gözünüze çarpar. ERSİZLERDERE. Eski adı Dereköy olan bu köye I. Dünya ve kurtuluş savaşlarına giden kimse geri gelmediği için bu ad verilmiş.

100 metre sonra sağda bir başka tabela “Emin Abinin Yeri”. Yolu bilen herkes tanır Emin Abi’yi ve şöyle bir ikilem yaşar içinde. Yalnızca 20 km kalan İnebolu’ya bir an önce varmak veya Ersizlerdere Kanyonunun inanılmaz manzarasına karşı meşhur Ecevit çorbasından içmek. İkinci galip gelir çoğunlukla ve kırarsınız direksiyonu Emin Abiye. O hep gülen yüzü ile hoş geldiniz diye karşılar sizi İstiklal yolundaki en önemli konaklama mekanı olan Ecevit handaki Ecevit çorbasının mucidi Kel İsmail’in misafirperverliği ile. Çorbanızı içersiniz Emin Abinin muhabbeti eşliğinde. Yanınızda yabancı biri varsa mutlaka anlatır Ersizlerdere’nin hikayesini. Tekrar yola çıkmak için arabanıza yöneldiğinizde Emin abi kolonya ikram eder hatta ikramda sayılmaz resmen boca eder bir şişe kolonyayı üzerinize, İnebolu’ya gidene kadar kokusu bayar sizi ama olsun mevsim baharsa sarı mor dağ güllerinin kokusunu bastıramaz yolun kalan kısmında. İşte o Emin Abi’yi kaybetmişiz bir kaç gün önce. Anıları ile huzur içinde uyusun, dinlensin Ersizlerdere’nin renkli yüzü.

Ruhu şad olsun. 

BİR DİN ADAMI- NAYLON HAFIZ

2016 yılında kaybettiğimiz komşumuz Hüseyin Çınar bilinen adıyla Naylon Hafız İnebolu’da herkesin tanıdığı ve saygı duyduğu bir din adamıydı. Bunun en temel sebepleri; dini tüm öğretileri ve felsefesi ile kavramış olması, toplumdaki herkesi kucaklaması, her hareketiyle topluma örnek olmaya çalışması ve elbette Atatürk ve Cumhuriyete duyduğu o büyük saygıydı. Çok şık giyinirdi, bisikletle gezerdi, muhteşem ve makamında ezan okurdu, özelikle saba makamında okuduğu yani sabah ezanları insanın içine işlerdi.

Ezanı sırf Arapça değil Türkçe de iyi okurdu. Herkesle sohbet eder her yere girip çıkardı. Onu kahvede veya meyhanede sohbet ederken görebilirdiniz. Elbette içki içmezdi, en azından içtiğini kimse görmedi ama içki içilen sofralara oturup sohbet etmekten de çekinmezdi. Buna şaka yollu takılanlara veya sitem edenlere ise benim işim asıl buraya gelenlerle sohbet edip camiye çağırmak derdi.

Emekli olduktan sonra hem rahatsız olan eşine yıllarca baktı, hem de Kızılay Derneğine başkanlık etti. Her İnebolu’ya gittiğimde şimdiki Kent müzesinin altındaki Kızılay ofisine uğrardım. Beni görür görmez seremoni başlardı. Ayağa kalkıp elimi sıkar, kahveyi söylüyorum derdi. Kahve içerken sohbet eder bitene yakın masasının çekmecesinden makbuzu çıkartıp üstüne koyardı. Ben son yudumu alıp şu kadar yaz hocam derdim. Yazar verirdi. Ben parayı verince Allah kabul etsin der çekmeceye koyardı. Hayatımda hiçbir zaman paranın doğru yere gideceğinden bu kadar emin olmadım. Evet 8 Haziran 2016 da vefat etti Naylon Hafız. İki yıl öncesinde 9 haziranda İnebolu’nun kahramanlık gününde mezar taşını diktirmişti. Ölüm tarihini de yazdırmıştı. “01/04/2019” Niye diyenlere 2019 Atatürk’ün Samsun’a çıkışının 100. Yılı olduğu için, 1 Nisan da benim şakam olsun diye cevap vermişti.

Son olarak kendisinden dinlediğim Naylon Hafız olma hikayesini anlatayım. 1953 yılında İnebolu’ya Tevfikiya (Yeni) Camisine müezzin olarak atanmış. İlk maaşını alınca 3-4 günlüğüne İstanbul’a gitmiş. Hem birkaç cami gezecek hem de dini bilgi ve görgüsünü artıracak. Pazar günü sabah namazını kılıp Aksaray’da dolaşırken bir kilise görmüş. Merak edip içeri girmiş. Ayin var. Ayini yapan papazların tertemiz pırıl pırıl kıyafetler içinde olması dikkatini çekmiş. Sonra sabah gittiği camideki imamın kıyafetini düşünmüş yok demiş biz din adamları madem en yeni en temiz din olduğumuzu söylüyoruz ona göre giyinmeliyiz. Hemen gitmiş ve maaşının yarısı ile o zamanlar moda olan beyaz bir naylon gömlek satın almış. İnebolu’ya döndüğünde o gömleği her gün yıkayıp ütüleyip giymiş uzun süre. Cemaatte ona Naylon Hafız demeye başlamış.

Naylon Hafızın kısa bir videosunu da buraya koyalım özleyenler için

KUYRUKLU İBRAAM

ugün bir dostun gönderdiği iki fotoğrafta yüzü hafızamda kaybolmaya başlamış birini görüp anılara daldım. Lakabı “Kuyruklu” idi. Adını hiçbir zaman bilmedim. Top oynadığımız aralıkta dipteki ikinci kapıdan çıkar yavaş yavaş aralığı katederdi. Bu arada top onun önüne gelirse vurmaya çalışır ama genelde ıskalardı. Gömleğinin alt düğmesini hiç iliklemez oradan atleti görülürdü. Yüzünde hiç sert ve somurtkan bir ifade olmazdı. Alt dudağı aşağıya sarkık kendine has belli belirsiz bir gülümseme olurdu. Mugallit bir adam olduğunu düşünürdüm hep.

Tellaldı. İnebolu’nun konuya göre belirlediği çeşitli yerlerinde kendine has üslubu ile haberi ya da ilanı yayardı. Onun şovu şimdilerde olan belediyeye ait çeşitli direklere takılan hoperlörlerinen çıkan monoton ilanlardan çok daha eğlenceli idi. Genelde 2 ya da 3 kelimede bir son harfi uzatıp bir süre dururdu. Hatırladığım iki repliği:

“Limanaaa… hamsi geldiiii…şapır sapır atlayaaa…”

“Bugünnnnn…..saat ikideee…dop darlasındaaaa…. maç vaaaa….”

Son olarak Hasan Kırksekizoğlu’nun anlatımı.

Yer; Yeni cami önü, ağır adımlarla dörtyol un tam ortasında yerini alıyor. Elinde bir karton üstünde üç beş hamsi. Günlerden pazarı gün. Bir iki boğaz temizleme. Sonra; Boğün gelen taze hamsi, kilosu iki liraaaa, yalap yalap ediyaa yerişen alıyaaa deydaaa. (Üç kere tekrar) Etrafında halka oluşturmuş dinleyen kişiler, ve içlerinden birini gözüne kestiriyor ve son vuruş. Anadınn mı? Düdüğümm…

Ne diyelim, Işıklarda çığırsın…..

EMİN ABİ

İnebolu yolu üzerinde Küre dağlarının güzellikleri arasında virajlı yoldan inmeye başlarsınız Küre İkiçayına. Eskiden en aşağı noktada 1899 yılında yapılmış olan ve İstiklal savaşında taşınan cephanelerin en önemli mirengi noktasında bulunan iki gözlü bir köprü karşılardı sizi. Önce üzerindeki tuğralı taş yok oldu, daha sonra köprü bakımsızlıktan harap oldu, yeni bir köprü yapıldı hemen yanına. Değişen iklim şartlarının artırdığı sellerle eskisi yıkıldı sonunda. Yerine 100 yıldan fazla hizmet veren köprünün aslına uygun olarak yenisi yapılsa da, o da ancak 4 sene dayanabildi her sene tekrarlayan sellerin şiddetine. Her neyse devam edelim yola. Köprüden sonra yükselmeye başlarsınız tekrar. Bir köy tabelası gözünüze çarpar. ERSİZLERDERE. Eski adı Dereköy olan bu köye I. Dünya ve kurtuluş savaşlarına giden kimse geri gelmediği için bu ad verilmiş.

100 metre sonra sağda bir başka tabela “Emin Abinin Yeri”. Yolu bilen herkes tanır Emin Abi’yi ve şöyle bir ikilem yaşar içinde. Yalnızca 20 km kalan İnebolu’ya bir an önce varmak veya Ersizlerdere Kanyonunun inanılmaz manzarasına karşı meşhur Ecevit çorbasından içmek. İkinci galip gelir çoğunlukla ve kırarsınız direksiyonu Emin Abiye. O hep gülen yüzü ile hoş geldiniz diye karşılar sizi İstiklal yolundaki en önemli konaklama mekanı olan Ecevit handaki Ecevit çorbasının mucidi Kel İsmail’in misafirperverliği ile. Çorbanızı içersiniz Emin Abinin muhabbeti eşliğinde. Yanınızda yabancı biri varsa mutlaka anlatır Ersizlerdere’nin hikayesini. Tekrar yola çıkmak için arabanıza yöneldiğinizde Emin abi kolonya ikram eder hatta ikramda sayılmaz resmen boca eder bir şişe kolonyayı üzerinize, İnebolu’ya gidene kadar kokusu bayar sizi ama olsun mevsim baharsa sarı mor dağ güllerinin kokusunu bastıramaz yolun kalan kısmında. İşte o Emin Abi’yi kaybetmişiz bir kaç gün önce. Anıları ile huzur içinde uyusun, dinlensin Ersizlerdere’nin renkli yüzü.

Ruhu şad olsun. 

Bazen durup dururken bazı tatlar gelir aklına. Hani öylesini hiç yemedim dediklerinden. Birecik’te Fırat nehrinin kenarında Mirkelam tesislerinde mırra satan küçük bir çocuğun gözlerinin acılığında haşhaş kebabı, beraberinde bir çok anının aromasını içinde taşıyan Ali Küllu’nün bir külah kaymaklı dondurması, Roma’da İspanyol merdivenlerinin hemen başında gözünde canlanan tarihle hamuru karılmış portakallı kek, Monstar köprüsünün hemen dibinde köprüden atlayacak olan gence bakarken doğranmış soğan, acı sos, ayvar, köy peyniri ve kırmızı biberle servis edilen cevapcici, Venezuella Porta la Cruz’un Karayip denizinin kenarındaki bir köyünde birana eşlik eden ve bir balıkçının yaptığı adını bile bilmediğin bir balığın ızgarası vs. vs. Öylesini hiç yemedim demenin sebebi ona yüklediklerindir, onla özlediklerindir, onun sana zaman yolculuğu yaptırmasıdır biraz da.

Bugün aklıma İnebolu’da Molozun köşesindeki Balıkçı kahvesinde içtiğim karanfil çayının tadı düştü. 8-10 yaşlarında plajdan dönerken uğrar içerdik kuzenlerimle. Salaşı güzel bir mekandı diye hatırlıyorum, içinde domino oynayan balıkçılar, ha bir de balıkları patlayıcı ile avlarken elinde patlayan birinin eli sakat kalmıs, diğerinin gözü kör olmuş iki kardeşi hayal meyal. Karanfilin tadı ağzıma geliyor ama kahvenin nasıl olduğunu gözümün önüne getiremiyorum bir türlü. Arşivimi karıştırdım. Bulamadım maalesef. Bir tek arkasına soru işareti koyduğum bu fotoğrafı buldum. Benziyor o kahveye konum olarak ama emin olamadım. Bir de açık olan taraf yamaca yani fener tarafına bakardı sanki. Belki kahvede oturanlar ipucu olur. Bir bilen çıkar diye paylaşıyorum fotoğrafı.

Ah be ne güzel karanfildi o. Çocukluğum tadında… 

İSTİKLAL YOLU DESTANI-1921

NAZIM KAPTAN- 04.01.1921  

Sis iyice dağılmış karayelden esince
Hava yeni kararmış İskelle’yi aşınca.
Altmışlık Nazım Kaptan çakmak çakmak gözleri,
Dümeni sıkı tutmuş nasırlaşmış elleri.
Ankara isteyince gönüllü nefer olmuş,
Motoru Mebruke’yle Trabzon’dan demir almış.
Son gözünü kırpalı tam elli saat olmuş,
İnebolu feneriyle rahat bir nefes almış.

Ara sıra gururla emanete bakıyor,
Kırışıyor yüzündeki altmış yıllık çizgiler,
anlamak zor, aklından ne geçiyor.
Tekrarlıyor yüksek sesle
Sekiz yüz elli sekiz tüfek Bin yüz sekiz kasatura
Yedi yüz yirmi yedi sandık cephane.
Sonra iki elini açıp kaldırıyor havaya,
Birisi rahmet doksan üç harbinde şehit olan babaya,
Diğeri dua İnönü’de mevzi tutan oğlu Ziya’ya.

Ağustosu bin dokuz yüz yirmi yılının,
İrkâp ve ihraç kumandanlığı kurulmuş,
Başında Halil oğlu Yüzbaşı Mehmet Ali,
İlk emri Mustafa’ya süresiz nöbet olmuş,
O günden beri, her gece gözetliyor denizi,
İnebolu Gençler Mahfilinden iki kişi,
Destekliyor nöbetinde Mustafa Reisi.

Görmüşler gelen motoru çeşmeden,
Göçükteki patikadan inmişler,
Atlamışlar sandala vakit geçmeden,
Mebruke’ye doğru kürek çekmişler.
Fenerin açığında iki reis karşılaşıyor,
Konuşmadan minnet dolu selamlaşıyor.
Sonra nöbetçi sandal öne geçiyor,
İki genç kıyasıya kürek çekiyor,
Öyle bir çekiyorlar nefes dahi almadan,
Doksan ton çeken motor zor takipte arkadan.

Nazım kaptan gülerek,
bağırıyor gençlere denizlerin ustası,
Ben sizinle yarışamam,
siz ki İnebolu Mavnacılar Loncası.
Nazım Kaptan atıyor aldığı işaretle demiri,
Ve parolayla sallıyor yar başına elindeki feneri.  

İNEBOLU MAVNACILAR LONCASI-09.01.1921

İşaretle sahilde bir hareket başlıyor,
Sanki kumdan çıkıyor onlarca levent,
Onlar ki yıllardır dalgalarla yaşıyor,
Onları coşturuyor denizden gelen davet.

Dalgalar koro olmuş, sanki tempo tutuyor,
Yaa moo heyyamo, molla heyyamoo.
Denk kayıkları suya kanatlanmış uçuyor,
Yaa moo heyyamo, molla heyyamoo.

Başlarında İlyas Kaptan kayıkçılar kahyası,
Burada yetişiyor denizcinin alası,
Boralarda durmazlar ya da dalga azarsa,
Hele saaya yessa, heyamola, yessa yessa.

Onlar ki Yelkenlerle Kırım’a ulaşanlar,
Onlar ki kürek çekip fırtınayla boğuşanlar,
Onlar ki ufka bakıp yağmurları sezenler,
Onlar ki bu denizi kulaç kulaç gezenler.

İlyas, Nazım Kaptanı kucaklıyor çıkınca Mebruke’ye,
Sonra buyur ediyor Sahile dinlenmeye
Nazım Kaptan haram diyor dinlenmek bize,
Yurdu saran yedi düvel gelmeden dize.

İlyas Kaptan öylesine hakim ki her tekneye,
Motorun direğinde yükselmiş hisar gibi,
Öyle bir bakıyor ki boşalan cephaneye
Mermi denize düşse peşinden atlar gibi.

Sıra ile geliyorlar motora denizlerin kurtları,
Raşit Kaptan, Cemal Kaptan, Mehmet Kaptan, Kaptanlar,
Tatar Hasan, Hacı Hasan, Soğan Hasan, Hasanlar
İnebolu Loncasından kürekçiler, yelkenciler, miçolar.
Her kayığın kaptanı bağırıyor hararetle,
Yük hızlıca boşalıyor büyük bir maharetle,
Gün doğmadan bekleyen üç motor da bitmeli,
Gelen tüm cephaneler Ankara’ya gitmeli.

O telaşla farkında değiller,
dolunayın değişen yansımasının.
Adeta kopyası olmuş denizde,
beyaz kurdeleli İstiklal Madalyasının.  

1. İNÖNÜ SAVAŞI-06.01.1921

Yunanlılar Ethem’in isyanına güvenip,
Eskişehir istikamet yürüyor,
İnönü’de hükümetin ordusu,
savunmada ilk sınavı veriyor.

Bilecik’te, Bozüyük’te, İnegöl’de Kınık’ta,
Yaşlısıyla, kadınıyla, çoluğu çocuğuyla,
Eline aldığı taşıyla, baltası kazmasıyla,
Kasabayı köyleri topyekûn savunuyor,
Halk Mezit boğazında geçit vermemek için
Çocuğu yaşlısıyla etten duvar oluyor.
Genç ordu, Albay İsmet komutasında
Beş gün boyunca
Önce durduruyor düşmanı,
Ardından kovalıyor Bursa’ya.

Bu ilk zafer müjdeliyor parlayan bir istikbal.
Bu ilk zafer müjdeliyor yaklaşan bir İstiklal.
İstiklal yolunda insanlara bir moral,
Ankara’ya güven tam, Yaşa Mustafa Kemal.  

2.İNÖNÜ SAVAŞI- 23.03.1921  

İlk İnönü savaşında umduğunu bulamayan,
Ağır zayiatla geri çekilen düşman,
Daha üç ay geçmeden saldırdı iki koldan,
biri İnönü diğeri de Afyondan.
Yirmi üç mart sabahı, tan yeri yenice ağarmış.
Yenişehir mevzilerde iki genç,
nöbeti biraz önce devralmış.
Biri Trabzonlu Ziya, Nazımın oğlu
Öbürü Hüsnü oğlu Ramazan, İnebolulu.

Ramazan bir parıltı görüyor, tam siperin önünde,
Ziya’yı iterken aşağıya, ateş çakıyor gözünde,
Sesi dahi çıkmadan cansız yere düşüyor,
O düşünce adeta Anadolu üşüyor.

Saldırının başında düşman girip Afyon’a
İlerliyor Çay-Bolvadin hattına.
Fevzi Paşa da geliyor Ankara’dan takviyeye,
Beraberinde Meclis muhafız taburuyla cepheye,
Mirliva İsmet Paşa Eskişehir Karargahında,
Subayları ile haritalar üstünde çalışıyor,
Savunma düzenini yine İnönü’de kuruyor.
Üç günlük direnmeyle kırıyorlar Yunanlının kolunu,
Sonra saldırıyor süvariler kırmak için belini.

Düşman yine bırakıp silahını kaçıyor,
Bu zaferde Milli ordu yalnız düşmanı değil,
Milletin makus talihini yeniyor.
O gün bilinmese de soyadı olacağı,
Yeni devletin ikinci reisi cumhurunun.
İnönü adı sanki kamçı oluyor,
Milletin topyekûn istiklale yolculuğunun.  

İNEBOLU KAHRAMANLIK GÜNÜ-09.06.1921  

İnönü’de önü kesilen düşman iyice gözü kararttı,
Atina’nın kararı son hücumla Ankara’yı almaktı.
Tüm Anadolu gücünü birleştirmiş vatanı savunuyor,
İstiklal yolu artık mermi olup top olup Ankara’ya akıyor.
Mayısta olduğu gibi haziranın başında da geliyor.
Motorlar, martikolar, vapurlar,
Nevrosiski’den Tuapsi’den tonlarca yükleniyor
Tüfekler, cephaneler ve toplar.

İnebolu halkı atmış üzerinden rehaveti,
Cephaneyi sırtlıyor yettiği kadar kuvveti,
Kayıkçıların ritmine uymuş yedisi yetmişiyle,
İkiçaya taşıyor bitmez enerjisiyle.

Ramazan bayramının birinci günü,
Can ile Yenidünya vapuru,
Boşaltıyor hem ticari hem askeri yükünü.
Denizden sırf silah değil insanlar da geliyor,
Trabzon’dan yüzlerce genç, İstanbul’dan subaylar
Kasaba gece gündüz kovan gibi kaynıyor,
Pazarda yolluk alanlar.
Çarşıda araç bakanlar
Yaklaşık dört yüz subay, çeşitli rütbelerde,
Telaşları hemen gidip savaşmak cephelerde.

Akşamına bayramın,
İstanbul’dan bir martiko geliyor,
iki yüz ton cephane
Sabaha kalmadan boşaltılıyor,

Dokuz haziran perşembenin sabahı,
Kahyanın Mehmet reis,
Bindiriyor kıyıya pamuk yüklü kayığı,
O sırada görüyor kuzeyden gelen,
Biri büyük, biri küçük iki gemiyi.
Yarbaşı kalabalık, gözler iki savaş gemisine dönüyor,
Biri dev kulesi olan Kılkış zırhlısı,
Küçüğü Panter canavarın yavrusu.
İkisi de yol kesip duruyor,
Panterden dört çifte bir filika iniyor.
Baş tarafta beyaz kıç tarafta yunan bayrağı,
Geliyorlar moloza,
ellerinde ültimatom tebliği.

Binbaşı Hasan Fehmi liman reisi Neyir beyle
Karşılamaya gidiyor büyük bir sühunetle.
Yunan yüzbaşı elindeki mektubu uzatıyor,
Filikadan çıkıp kibirli bir hışımla
Ultimatom metnini yüksek sesle okuyor,
Yüzlerine bakmadan küstahça bir tavırla.
“İnebolu’da çok fazla cephane ve subay var,
Bu mondros mütarekesini inkar,
Kayıkları tahrip edin, cephaneleri teslim,
Oniki rehin verin, şehri aramak için izin.
Söylediklerimizi yapın iki saate kadar
Emir kesin, bu size yaptığımız son ihtar.”

Hasan Fehmi dikiliyor önünde Yunan heyetin
Sesi gür ve kendinden emin.
Hükümete ve ahaliye duyurur Ankara’ya bildiririz
Lakin biz bu vatanın karışını dahi,
her ahval ve şeraitte müdafaa ederiz.
Yunanlı subay bağırıyor küstah bir tavırla
O halde biz de Lahey hükmü uyarınca,
Kayıkları, depoları yakarız,
Tüm Şehri bombalayıp yıkarız.

Ardından iki heyette sırtını dönüp,
Geldiği yöne ilerliyor gerisine bakmadan
Yarbaşına birikenler tedirgin,
Haberi bekliyorlar nefes dahi almadan.

Kaymakam Mıntıka komutanı Nidai Beye
Gel diyor Ankara’yla görüşmeye Telgrafhaneye.
Daha sonra Vali Reşit Paşa da katılıyor heyete,
Acil karar müşterek alınıyor ilan için millete.
Sokaklara dağılıp bağırıyor kayyim, bekçi ve tellallar,
“ey ahali..! İkiçayda toplanın top atacak düşmanlar
Arabalara binsin Gebeler, Hastalar ve sakatlar,
Kadınlar evde ateş bırakmayıp, cocuklarla koşsunlar,
Erkekler ve gençler giderken çarşıdan cephane de alsınlar”

Haberi alan kadınlar tıkıştırıp bir şeyler küçük bir bohçaya,
Çocuklarını alıp telaşla koşturuyor çarşıya,
Bir yandan yüklerken sırtındaki semere bir kaç cephane
Bir yandan da veriyor boyu kadar tüfeği çocuğunun eline.
Gençler bir kaç sefer yaparken, yüklenip ciğerine,
Bazen sırtta veriyor yaşlıların, anaların yüküne.
Çocuklar taşır iken güç bela bir tüfeği,
Almaya kalkışana bağırarak ağlıyor,
Canından değerli görüp tonlarca cephaneyi
Şelale olmuş sanki şehir İkiçay’a çağlıyor.  

HAMAMCI KADI SALİH REİS – 13.06..1921  

Yar başında,
Otuz altı basamaklı merdivenin başında,
Bir denizci duruyor tam yetmiş yaşında.

Daha dört gün olmuş Yunanlı gözdağını vereli,
Ne Salih Reis ne de diğerleri oralı.
Sol elinde kızılcıktan asası,
Sağ omzunda bir cephane kasası.
Başı önde, gözler kapalı, içinde kahır,
Başlıyor merdiveni çıkmaya ağır ağır,
yıllardır şehit olan evlatların hırsıyla.
Yüreğinde kor olmuş esaret acısıyla.
Her adım atışında düşmana basar gibi,
Her nefes alışında istiklale koşar gibi.

Havali kumandanı Muhittin Paşa,
“Dede bana ver diyor, yoruldun taşıyayım”
merdivenin başından.
Haykırıyor yaşlı kurt Başını kaldırmadan,
“kör müsün, sahil cephane dolu sen de al aşağıdan”
Bir an kesiliyor paşanın sesi
Herkes tutmuş nefesi.
Hamamcı Kadı Salih o sırada anlıyor,
Mahcup olup Paşanın eline sarılıyor
Paşa elini çekip inerken aşağıya
“Ölmez bu millet” deyip coşkusundan ağlıyor.  

ÇATALLI HÜSNÜ- 05.09.1921  

İstiklal mahkemesi kurulmuş,
İnebolu Hükümet binasında,
O gün göreceği ilk davasında.

Sanık Ramazan Oğlu Hüsnü
Oldukça ihtiyar,
Yaşadığı yer İnebolu’nun Çatal bucağı
Suçu oğlunu evde saklamak,
Şikayetçilere göre asker kaçağı.

Soruyor mahkemenin Başkanı
Saruhan Vekili Mustafa Necati,
Yataklık ettin mi asker kaçağı oğluna,
İhtiyar titreyen ellerini sokuyor koynuna,
Çıkartıp uzatıyor alın bakın bunlar kafa kağıdı
Üç oğlumdan biri Balkan biri Çanakkale şehidi.
İki aslanını bu millete şehit vermiş bir baba,
Üçüncüyü gizler mi ölüm kalım savaşında.

Sonra yamalı mintanını aniden yırtıyor,
Kalbur olmuş göğsünü herkese gösteriyor,
Bağırıyor tam sekiz yıl millet için askerdim,
Makedonya’da Bulgar çetelerle savaştım,
Ben kurşun yarasına yara bile demem,
Asıl şehitlerimin yarası bağrımı delen.

Mustafa Necati Bey sıkılarak soruyor,
Peki baba, oğlunu en son nerede, ne zaman gördün?
Yaşlı adam yırtık mintanını toparlarken.
Diyor ki onu Ankara’ya selametlerken
Yani toprağa ilk kar düştüğünde
Kastamonu Askerlik Şubesinin önünde.
Sonra hiç haber almadın mı diye sorunca
gün görmüş vekil İhtiyar duralıyor,
Sanki bir şeyden korkuyor,
Gözlerini yere çevirip bir süre bocalıyor,
Sonra kuşkuyla dinleyicilere bakıp
Tükenmiş bir ses ile başkana fısıldıyor:
Kulağıma gelirdi askerden kaçan varmış,
Yakalanırım diye evine de gelmezmiş,
Kimi para için eve mektup yazarmış,
Kimi dağa çıkıp eşkıyalık edermiş.
Beş ay önce bana da bir mektup geldi,
Mektubu muhtar eliyle verdi,
Dedim ki oğlan askerden kaçtı, bana haber veriyor,
Okumam yok, yazmam yok, bilmem ki ne istiyor.
Muhtar söylemiş herkese bana gelen mektubu,
Tam beş buçuk aydır Utancımdan kimselere okutamadım,
Ele güne rezil oldum, yüzlere bakamadım,
Dünyaya kahir ettim, dışarı çıkamadım.

Sonra eğilip yün çorabın içinden mektubu çıkartıyor,
Al oku diye vekile uzatıyor.
“Neredeyim diyorsa yakalayıp getirin,
Asarken darağacında ipi bana çektirin”
Mustafa Necati bey mektubu okuyor,
Yerinden fırlayıp kürsüsünden iniyor,
Hıçkırıktan sesi boğulmuş,
İhtiyarın öpmek için eline sarılıyor,
Oğlun Şehit olmuş İkinci İnönü’de diyerek
defalarca bağışlanmak diliyor.

İhtiyar vurup Mahkeme Başkanının omzuna,
Vatan sağ olsun sizler sağ olun diyor.
Sonra başlıyor sessizce ağlamaya,
Göğsü körük gibi inip kalkarak
Kırışık yanaklardan süzülen yaşlar,
Aksakalı içinde derinlere akarak.
Dinleyiciler adeta donmuş,
Hepsi yüzünü semaya dönmüş,
Hüsnü kurtuluyor vatan hainliğinden,
Ama yıkılıyor küçük oğlu Ramazanın şehitliğinden.  

ŞERİFE BACI- 15.02.1921  

Kastamonu Kışlasında sayılıyor gece gelen kağnılar,
Mıntıka Komutanı Osman bakıyor bir eksik var,
Emrediyor posta başı Dörkenili Cemile
Gidip bir bakın etrafa Rıfat Çavuş ile.

Çıkıyorlar hava ayaz, kar dizlerine varmış,
İkisi de delik postallarına çaputlar sarmış.
On beş dakika mesafede kışladan,
Bir kağnı görüyorlar ilk tepenin ardından,
Kağnıyı çeken çelimsiz öküzler çökmüş,
Biri cephanenin üstünde yorganı örtmüş,
Kağnının tekerleri bir balçığa saplanmış,
Bir kadın top mermilerinin arasında kapanmış,
Üstünde bir karış kar, belli ki donmuş,
İki Mehmetçiğin de o an gözleri dolmuş.

O sırada bir ağlama sesi geliyor,
Cemil şehidin altındaki bebeciği görüyor,
Hemen alıp oradan sıkıca kucaklıyor,
Çıkartıp ceketini güzelce kundaklıyor.
Rıfat ise genç kadının gülen yüzüne bakıp
İşte diyor istiklale kavuşmanın iki ayrı misali,
Bebek ağlıyor diri, anası gülüyor ölü.

Tam bir hafta öncesi Seydiler’in muhtarı,
Ahaliye gelsin diye haber salmış,
Almış başını ellerinin arasına
Kalan son tütününü sarmış, İçerken bastırıyor on bir yıllık yarasına.
Anlatıyor muhtar köy odası dolunca
“Sakarya’da düşmanı hırpaladık epeyce,
Lakin daha süpürmedik vatandan,
Cephaneyi getirip yığmışlar İki çayda depoya
Yardım etmek gerekir vilayete taşımaya”

Dinleyenler içinde Hasan kızı Şerife
Kucağında sekiz aylık bebesi
Yanında Cihan harbinde gazi olmuş kocası,
On altısında gelin olmuş,
İki ay sonra dul kalmış,
Yaşlıları uygun görmüş,
Topal Yusuf’a varmış,
Yirmisine girerken Elif’ini doğurmuş.

Ertesi gün tam yüz elli kağnıya,
Yükleniyor Kars Kalesinde ele geçen mühimmat,
Seydiler kafilesi hemen çıkıyor yola,
En başta muhtar karısıyla kol kola,
Ortalarda Şerife, Elif sırtındaki beşikte,
En arkada silahlı iki kişi, eller tetikte.

Küre dağlarında yokuşlar aşıyorlar,
Geceleri ayazla savaşıyor,
Beş gün beş gece sonra yola çıkıştan,
Yüce Ilgaz’ı görüyorlar uzaktan,
O sırada tipi bastırıyor, beter ayazdan,

Şerife geri kalmış emzirirken Elif’i,
Kar tutuyor yerleri kalmıyor teker izi,
O sırada çöküyor kara öküz toprağa,
Öylesine soğuk ki buz oluyor nefesi.
Şerife’nin kulağına rüzgar ile geliyor
kondüktör Rıza Beyin şiir okurken sesi
“Kadınlar da erzak, fişek taşıdı,
Yatakları toprak idi taş idi,
Yedikleri, tuzsuz, yağsız aş idi,
Beşikleri sırtında birer kahraman”

Şerife özenle örtüyor yorganla emaneti
Sonra yorgan oluyor örtmek için Elif’i
Sakarya’nın tam on beş bin şehidi,
Kar olup kapatıyor bacısının üstünü,
Son nefeste görür gibi gülüyor,
Yıllar sonra meydanlarda büstünü,
Huzurla ebedi uykusuna dalıyor,
Onların sayesinde bir millet uyanıyor.  

DOLAŞ DESELER  

Dolaş deseler anılarında,
iskelesinde olmak isterim İnebolu’nun.
Elimde oltam, yağmur güneş fark etmez,
dibindeyim rengarenk takaların
Ve her balık vuruşunda bir kez daha yaşamak isterim
o çocukça heyecanlanışı,
Anılarını dolaş deseler.  

Dolaş deseler anılarında
Aralığında olmak isterim Ebe Hanife Hanımın.
Toz toprak içinde koşuşturmak isterim bir topun peşinden,
Ve her gol atışımda bir kez daha yaşamak isterim
o çocukça heyecanlanışı,
Anılarını dolaş deseler.  

Dolaş deseler anılarında,
Boyranaltı’nda olmak isterim elbette.
Derme çatma bir çadırın altında.
Eşi benzeri olmayan o çakıl taşlarında.
Ve denize her dalışımda bir kez daha yaşamak isterim
o çocukça heyecanlanışı
Anılarında dolaş deseler.  

Dolaş deseler anılarında,
çocuk olmak isterim
ve İnebolu’da olmak isterim elbette.
Ne kalbimdeki karşılıksız sevgiler,
Ne beynimdeki cevapsız sorular,
Mühendis filan değilim o zaman,
Büyük şehir görmemişim,
Aşk nedir bilmiyorum
Ama ben yine de çocukluğumu,
İnebolu’daki çocukluğumu isterim.    

YEĞEN

Hatırlarım koştuğunu Avara yamaçlarında,
Beyaz kurdelesi var örgülü saçlarında,
Ne de çabuk büyüdü bitti ortaokul, lise,
Doktor olacak artık bitse üniversite.

Altı yıl iyi koştu ve tıkandı finişte,
Biz diploma beklerken, geldi doktor enişte.
Yedi aralıkta evlendirdik bunları,
Mutluluktan uçtular geçtiler bulutları.  

Bulutların üstünde bir leyleğe çarptılar,
Leyleğin Ağzındaki bebeciği kaptılar.
Bebe artık bizimdi adına bıdık dendi,
Bıdık gelmeden önce bohçasını gönderdi.

Geçti günler geceler, bizim bıdık büyüdü,
Annesiyle yürürken hep o önde yürüdü.
Matematik zayıftı, ana baba doktordu,
Sekizi biliyordu, dokuzu bilmiyordu.

Yirmi ağustostu sıcak bir yaz günüydü,
Benim ilk yeğenimin mutlu doğum günüydü.
O gece ter ve sancı bebeciğe can verdi,
Teri akıtan kişi hem Serap hem gerçekti..  

Ufak dediler kıza anasından ağırdı,
Doğunca ağlamadı, dayı diye bağırdı.
Can verirken düşünmeye kalmamıştı ki fırsat,
Yedi gün düşündüler vermek için uygun ad.

Adını da koydular gülesin doya doya,
Aramıza hoş geldin yeğenim minik Oya.  

GİBİ

GİBİ-1

Bir rüyadan uyanır gibiyim,
Komşu çitindeki hanımeli kokulu bir rüyadan.
Karda oynadıktan sonra,
ayağımı ısıtan ana elleri sıcaklığında,
sonrasında içilen bir tas kara çorba tadındaki rüyadan.
Bir bayram günü defneli takların altında
şiir okur gibi pır pır atıyor yüreğim,
Bir sokaktaki mahale maçında gol atmış kadar,
İlk defa denizatı görmüş kadar
Karadeniz’in kapkara derininde,  

Çocuklar kadar heyecanlı bir rüyadan.  

Bir rüyadan uyanır gibiyim,
Bahar gibi, çiçek gibi, orman gibi
İlk aşkım gibi,
ilk aşkımla göz göze gelmiş gibi rüyadan.
İyi bir okulu kazanmışım gibi,
babamın gözlerinde gördüğüm gurur,
baba olduğumdaki kadar mağrur bir rüyadan.
İlk maaşım kadar bereketli,
İlk işim kadar umutkar,
İlk rakım gibi yadigar,  

Gençler gibi kanı kaynayan bir rüyadan.          

Bir rüyadan uyanır gibiyim,
Hayallerin gerçek olduğu,
Hırsızın, katilin, dinbazın yenildiği bir rüyadan,
Padişahların, kralların, tiranların değil,
Bilimin, sanatın, adaletin ve eşitliğin hüküm sürdüğü bir rüyadan, Emekçinin hakkını aldığı,
kadının insan kaldığı bir rüyadan,
Ağaçların kök saldığı
Hayvanların özgür kaldığı bir rüyadan.
Çocukların oyunu, yoksulun eyini gibi bir rüyadan.
Uyanılmak istenmeyen bir rüyadan uyanır gibiyim,  

Zifiri karanlığa.  

GİBİ-2

Ağlama çocuk,
Al kalemi kâğıdı eline,
Başla yazmaya bir masal gönlünce.
Acele et, vaktin dar,
Bitir masalı, külkedisi değişene kadar.  

Masalında mutlaka sarı mor dağ gülleri olsun,
Çınarlar, kestaneler, süslü bir çam ağacı,
İğde ile ıhlamur masalın olmazsa olmazı.
Ağaçlar yetmez, koskoca bir orman yaz elin değmişken,
İçinde sincaplar, tavşanlar, olsun bir de kaplumbağa,
Serçeler, kırlangıçlar bir de baykuş,
Kelebekler, uğur böcekleri bir de yusufcuk.  

Suyu unutma sakın,
dereler, şelaleler, göller
Buzdağları, dalgalar ve denizler,
İçinde balinalar, ahtapotlar bir de yunus
Ya da her şeyiyle bir devasa okyanus.  
Bir tarafına iliştir mutlaka
bir nergis, bir gül ve bir de hanımeli kokusu,
Bir gökkuşağı, bir şimşek bir de gök gürültüsü.
Mehtabı unutma sakın, yakamozu da,
Gölgeler de olsun, güneş tutulması da.      

Babaannenin sandığından bir dantel,
Annenin bej renkli döpiyesi
Babanın fötr şapkasını da yaz
Hatıra olsun.  

Bulutları serpiştir semadaki milyarlarca sedanın arasına,
Yağmur olup, kar olup düşsün milyar yıllık sevdasına.  

Al kâğıdı kalemi eline çocuk,
Sevgiyi yaz, sevdayı yaz,
Gözyaşını. teri yaz.
Yazı yaz, baharı yaz, güzü yaz,
Zemheri de essin dondurucu bir ayaz.
Şeker yaz, dondurma yaz,
Saklambaç yaz, tombala yaz, misket yaz,
kalem sende çekinme türlü türlü oyun yaz.
Şarkıları, türküleri
notalara dökülmüş müzikleri yaz,
Sarıyı, kırmızıyı, maviyi
tuvallere dökülmüş tüm renkleri yaz,
Ayı beyi ceyi
papirüsten bu yana kağıtlara dökülmüş
her dilden her cümleyi yaz.  

Yazmayı bitirince masalı doğru yatağa,
Yum gözünü aç gönlünü dal rüyaya.
Rüyanda göreceksin tüm yazdıklarını,
Acele etme uzun uzun seyret rüyayı
Dal bir ömür kadar ıssızlığa,
Er geç uyanacaksın  

Zifiri karanlığa….    

NEYLEYİM    

Şu uçarı gönlüme,
Kapı yaptım,
Tokmağı yok, kilidi yok neyleyim.  

Gani gani param oldu,
Küçük külah dondurmalık,
Sarı iki buçuk kuruş gibi deliği yok neyleyim.  

Sevgime hırka aldın,
Tam oturdu üstüne,
Düğmesi var iliği yok neyleyim.  

Bahar gelmiş çiçek açmış,
İçim fıkırdasa da,
Gençliği yok neyleyim.  

İlk perde alkış aldı,
Severek oynadığım bu rolün,
Son perdede repliği yok neyleyim.  

İskelet bozuk, mide haşat,
Ciğer bitik hepsi tamam,
Her geçen gün çoğalan ak saçımı neyleyim.  

Göz görmez, kulak vasat,
Diş takma, tatlar kesat,
Bana bittin diyen dilin kemiği yok neyleyim.  

Gönül dolmuş, yürek taşmış,
Bir mazeret verin bana,
Ahır vakit şu gönlümü eyleyim.  

BİR RÜYA  

Atlet genç, güçlü ve yalnız.
Stat, kalabalık, yabancı ve acımasız.  

Atlet biliyor yarışın öncesinde,
Ekmek aslanın pençesinde.
Bu yarışı koşmasam ne çıkar diyor,
Sevenlerim benim iyi koştuğumu biliyor.  

Sonra bakıyor bacağının her kasının her lifine,
Bakıyor anasının her bulaşık çatlayan ellerine
Bakıyor babasının ağaran saç tellerine,
Daha nicelerin nicesinin emeğine.  

Tabanca sesi yarış başlıyor,
En önde fırlıyor atlet koşuyor,
Sağ ayak azim olmuş sol ayak hırs koşuyor,
Bacağının her kasının her lifi bir bütün olmuş koşuyor.      

Son metreler,
Islıklar sanki zil sesi.
Sanki değil zil sesi.
Basıyor atlet basıyor…..  

Basıyor çaların düğmesine.
Saat yedi otuz,
Kalkıyor genç mühendis doymamış uykusundan.
Tatlı rüyayı gerçekleştirmek için çıkıyor umutla,
Bekar odasından.  

AĞLAMAZDI BEBELER  

Güneş gibi gidip gelseydik,
Ay gibi bir küçülüp bir büyüseydik,
Ya da rüzgar gibi esip dursaydık.
Birikir miydi yürekte
bunca sevgi,
bunca anı,
bunca özlem,
bunca acı.  
Keşke yalnızca insan olabilseydik,
bilseydik
ağlayanla ağlamayı,
acıkanla acıkmayı,
susayanla susamayı
Sevseydik kavga değil barışmayı,
mal mülk değil doğayı,
ahiret değil Dünyayı  

Kim bilir belki de ağlamazdı bebeler.  

DÖNÜŞ YOKTU  

Yağmur şiddetini artırdı yine,
Sokak kedisinin yalvarışlarını,
Sarı mor dağ güllerinin kokusu bastırıyor.
Böylesine kurşuni bulutlar çökünce,
kurşun yemiş gibi karışıyorum,
bir tuhaf oluyorum.  

Sisi yaran vapur düdüğü,
Vapurun arkasında martı süzülüşleri,
Ama kulağımda Yazgülü’nün yağmur sesine karışan sesi.
koğuştaki taze çay kokusu geliyor burnuma.  

Ben böylesi ıslak günlerde,
daha çok insan,
daha çok sızı oluyorum.
Kah yağmurla düşüyorum mahpusa,
kah rüzgarla uçuyorum gökyüzüne,
En çok da özgürlüğe hapsoluyorum.  

Böylesi günlerde,
er göçenler,
siyah beyaz fotoğrafta kömür gözle gülenler
Bize sızı bırakıp bilinmezde birleşenler, geliyor aklıma,
kapatıp kendimi içime gizli gizli ağlıyorum.  

AĞIT  

Tunç siyahtı,
Tunç beyazdı,
Kartal yuvasından süzüldü Dolmabahçe’ye doğru,
O nereye uçtuğunu biliyordu,  

İsmail sanattı
İsmail sosyaldi,
Doğacak çocuğu düşünde, dans ederek çıkıyordu Gümüşsuyu’na,
Aydınlığa tırmandığını biliyordu,  

Selin gençti,
Selin güzeldi,
Gözü takıldı kan gibi trafik lambasına,
O da Velat gibi dolmuşun gittiği yolu biliyordu,

Berkay genç bile değildi daha,
Doktor da değildi, yalnızca Berkay’dı
Koltuğunun altında Özdil’in imzaladığı kitap,
Başkente gittiğini biliyordu,  

Görkem anasının tek koçuydu,
Görkem Amerikan Futbolcusuydu,
Öylesine dolaşıyordu denize baka baka,
Annesinin beklediğini biliyordu,        

Nazif’in Erva’sı vardı,
Nazif’in Elif’i vardı,
Görev tamamdı,
Evinde sıcak çorbanın hazır olduğunu biliyordu.  

Altısının da yüreği çarpıyordu,
Hepsi aynı yerdeydi,
Hepsi aynı zamanda,
Hepsi o silemediğimiz, ama onları silen o anda,  

Nereye gittiğini tek bilmeyen şarapnel parçalarıydı,
Seherinde o gecenin,
Kızıl kanlar içindeki yatan kırk dört güle,
Ağıt yaktı bülbüller.      

KİLİT TAŞI  

Yaslamış sırtını koca kayaya,
Sağ ayağı Harran’a uzatmış
Sol ayağı Mezopotamya,
Sol eliyle tam Dara’ya abanmış,
Yılların dinginliğinde bir kadim şehir…
Kaleye doğru daracık bir sokak,
Taş çatlasın iki metre duvardan duvara
En dar yerinde var bir abbara,
Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Arjin,
babası Deyrulzafara’nın papazı,
Çocuğun üstü temiz pak,
Hüzünlü görülüyor gözlerinin karası,
Daha on bir yaşında bir telkâri ustası.
Arjin ‘in babası patriklikle Şam’a sürüldü,
Arjin Rakka’da bir kocaya verildi.
Suriye karışınca anayurda kaçarken
Vuruldular üç kişi O kocası ve bebesi.
Yaşı yirmi altı idi.

Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Nezir,
babası Mardin’in tek sahafı
Hayatı altı metrekarelik dükkânda geçmiş
O dükkânda kitaplarla dünyayı gezmiş
Çocuk okuldan dönüyor.
Güneş Harran’da sönüyor.
Nezir üniversitede hem okudu hem çalıştı,
Devrime âşık oldu, olaylara karıştı,
Yakalanıp içerde işkenceyle öldürüldü,
Kimsesizler mezarlığına gömüldü.
Yaşı yirmi üç idi.

Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Muhammed,
babası Gider gelir sınırdan,
Mal taşır canı pahası
Çocuğun işi eşeklere bakmak,
Üstü başı leş mi leş
Yanında sıpa kerekeş.
Muhammed on üçünde başladı sınır ticaretine
Onu terörist sandılar bir gün
vurdular geçerken sınırdan eşeği Kerekeş’le.
Yaşı on dokuzdu.

Yaşlı yorgun, virane,
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Baver,
babası Aranan bir taş ustası.
Yanında iki kardeşi, O bakıyor onlara
dördüncüyü doğurdu anası.
Baver hiçlikten dağlara çıktı,
Bir çatışmada vuruldu
Haberlerde okunan bir sayı oldu,
Yaşı yirmi bir idi.

Kaleye doğru daracık bir sokak,
Taş çatlasın iki metre duvardan duvara,
En dar yerinde bir abbara.
Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü…
abbara çöktü…  

ÖĞÜT  

Eğer bir fabrikadaysan, toz duman içinde,
Sevgisizlik rahatsız etmiyorsa çevreni,
Sömürüyü izliyorsan gün boyu
Sen o fabrikaya hırsınla şiir yazmalısın.  

Doğayla baş başaysan, o güzelim doğayla,
Bir ormandaysan veya bir deniz kenarında,
Aşağıya baktığında üzerine çiğ düşmüş çimen,
Yukarıya baktığında gökkuşağı.
Sen o doğaya sevginle şiir yazmalısın.  

Dipsizleşiyorsa uçurum sınıflar arasında,
Çelişkilerin uyuşturduğu bir toplumda yaşıyorsan,
Yatan yeten bir olmuşsa çevrende
Aydınlığı boğan bir karanlığın içindeysen,
Sen o karanlığa bilginle şiir yazmalısın.  

Yazmalısın dostum yazmalısın
Doldurmalısın hayat denen defteri
Ve asırlar sonra bir çocuk
Cesedinin toprağını gübrelediği bir ağacın dibinde
Okumalı yazdığın defteri buruk bir gülümsemeyle  

VURUYOR DENİZ  

Tam elli yıldır vuruyor Deniz sahile,
Bir daha bir daha,
Elli yıldır bıkmadan usanmadan vuruyor,
O darağacı elli yıldır yanıyor
alevini yükselterek göklere,
aydınlatarak karanlığı,
salarak milyonlarca güvercini
halklar için çırpsınlar diye kanatlarını,
Bir daha bir daha
Tam elli yıldır çırpılıyor
çırpınıyor kanatlar,

Ve yok vazgeçmek bu hakça,
insanca yaşama sevdasından
Bir daha bin daha,
Ta ki kopartana kadar o boyundaki ipi
o ayaktaki zinciri
Ta ki kazanana,
Buluşana dek tüm devrim sevdalıları

Özgürlük ormanında.    

SOLCU  

Ben bir solcu tanıyorum,
Laik Cumhuriyetin bedelini de bilen
değerini de  
Kuruluş devrim ve ilkelerine bağlı bir solcu,
Tam bağımsız Türkiye’yi ülkü,
Yurtta sulh, cihanda sulhu şiar edinmiş,
Adaleti devletin temeli görmüş, Hem 12 Eylül ve anayasasına,
hem de tek adam rejimine lanet eden bir solcu.  

Ben bir solcu tanıyorum,
Din, ırk, cinsiyet ayrımına taviz vermeyen
Hatta çok affedersiniz ateistleri bilhassa sevmiş.
Farklılıkları insanın kişisel hakkı olarak görmüş,
Nas, fıtrat safsatalarına gülüp geçmiş,
Faiz sebep enflasyon sonuca küfretmiş bir solcu.  

Ben bir solcu tanıyorum
Denizleri, Mahirleri, Apdi’yi, Uğur’u, Hrant’ı
daha nicesini yüreğinde taşıyan,  
Ve çarptıkça yüreği sızlayan bir solcu.
Faşizm paspas olmuş ayaklarının altında
Sosyalizmi göğsüne madalya yapmış bir solcu.

Ben bir solcu tanıyorum,
Sıkılı sol yumruğu havada
Yorgun veya yenik
ama daima dik.  

NERDE /GEZİ

NERDE  

Sazlar ağıt yakıyor, ozanlar nerde,
Yürek hala yanıyor, ozanlar nerde,
Sesleri kulağımda, ozanlar nerde,
Katiller aramızda, adalet nerde.  

GEZİ  
Canlar gider, izi kalır,
Yıllar geçer, sızı kalır,
Güneş doğar karanlığa,
Katil gider, gezi kalır.  

SIĞMAZDI  

Bana kalsa Ferhat’la Şirin’i aynı kefeye koyardım,
Gülriz’le, Engin’i aynı kefeye,
Müjdat’la, Metin’i aynı kefeye,
Yaşar ile Aziz’i,
Münir ile Adile’yi aynı kefeye,
Nazım ile Hikmet’i de, gurbette yalnız kalmasınlar diye.  

Bana kalsa Deniz’le Yusuf’u aynı kefeye koyardım,
Mahir’le Che’yi aynı kefeye,
Fidel’le purosunu aynı kefeye,
İşçi ile terini,
Hak ile emeği,
evrim ile devrimi aynı kefeye,
Berkin ile Eren’i de, sarılsınlar birbirlerine, üşümesinler diye.  

Bana kalsa canla cananı aynı kefeye koyardım,
Üzümle çöpünü aynı kefeye,
Armutla sapını aynı kefeye,
Anam ile babamı,
karım ile canımı,
oğlum ile kanımı aynı kefeye.  
Bir tek Atatürk ile aynı kefeye girecek olanı bulamazdım,
Tek onu koymaya kalksam da uygun kefe bulamazdım.
Sığmazdı ki.  

SİGARAM  

Ateşiydi sigaramın
senin dolgun dudakların
Her nefesimde
yaklaşırdı dudaklarımla dudakların.  

Dumanıydı sigaramın
senin tatlı hayalin
Her nefes çekişimde
kaplardı içimi hayalin.  

Sigarayı tutan parmaklarımdı
beni saran ellerin
Her nefes çekişimde
Kenetlenirdi ellerimle ellerin  

Sigaraydın kısacası
benim taşralı aşkım
Söylemesi zor ama
sigarayı bıraktım.      

SEVGİ VE İHTİRAS  

Bitimsiz bir sahilde,
Sen ve ben beraber elele.  
Sana içimi haykırmak istiyorum.
Rüzgâr esintisi boğuyor sesimi.
Dalgalar kalp çarpıntın oluyor biran.
Anlıyorsun beni.  

Sahilde yürüyoruz ağır ağır.
Bizim dışımızda her şey hem kör hem sağır.
Denizin kıyısında bir sandal, adı sevgimiz.
Ufukta beliriyor hayallerimiz.  
Biniyoruz sandala,
Sen ve ben
ve bizimle beraber aşk,
ve aydınlık
ve beyaz,
Güzel su izleri bırakıyoruz geride.      

Sen yine aynısın,
Ok gibi saplanıyor içime o şehla bakışın,
Kısa saçların ve dudakların.  
Gül oluyor dudakların bir an,
Koklamak için eğildiğimde deniz dalgalanıyor,
Fırtına çıkıyor.
Ateş oluyor dudakların ve gözlerin ve kaşların.
Yanıyoruz ve sandal ve deniz Gökyüzü bile yanıyor.  
Batıyoruz denizin dibine,
bizimle birlikte hırs
ve tamah
ve karanlık
ve siyah,
iz bırakmıyoruz geride.  

Son bir gayretle çıkıyorum su üstüne,
Karşı dağın ormanı ağıt yakar hüzünle.
Koru sönmez bu ormanın
yanar elif elif diye.
Hiç yorulmaz ki külleri,
Tozar elif elif diye.    

OLDU MU?/ ALACAKARANLIK / ESARET

OLDU MU?  

Düşünürken daldığın,
Usunu uzaklara saldığın,
Gülmekten bunca uzak kaldığın
oldu mu?  
İsteyip de uyuyamadığın,
Okuyup da anlayamadığın,
Anlayıp da anlatamadığın
oldu mu?  
Öl dese öleceğin
Gel dese gideceğin,
Git dese de seveceğin
oldu mu?  
İstediğin,
Özlediğin
Beklediğin
Kısacası sevdiğin oldu mu?  

ALACAKARANLIK  

Seninle olmak Çimen Yeşili,
Seninle olmak gök mavisi,
Deniz mavisi
Seninle olmak güzel gözün elası,
Seninle olmak deli dolu bir kızıllık,
Ve sonunda ayrılık
Zifiri karanlık  

ESARET  

Kalbime gir dedim sana
Kalbime,
Kılcal damarlarımı sar değil.

İçimde kal dedim sana
İçimde
Beynimde habis bir ur ol değil.

Benim ol dedim sana
Benim
Bana sahip ol değil.    

MİMOZA / ERGUVAN  

MİMOZA  

Hayat hesaplaşma değil,
Hayat ne savcılık ne avukatlık,
hakimlik hiç değil,
Olsa olsa tanıklık doğaya.

Bak mimoza döktü sarılarını,
erguvanlar eflatunu koyuyor boğazın tezgahına,
Kaldır kafanı bak
son yaban ördeği ok olmuş göçüyor yaz vatanına.

Hayat sana ait değil
sevinçleri sana ait değil
acıları da.   

ERGUVAN

Kıştan sonra bahar gelir,
Marttan sonra Nisan,
Sarıdan sonra mor gelir,
Mimozadan sonra erguvan.  

O

O ki beyaz bir gül goncasıydı,
O ki gündüz açıp gece solardı,
O ki kraliçesiydi masumiyetin,
O’nun kralıyım sandım,
karanlıktan sakınıp, aydınlıktan kıskandım,
aldandım, yaşlandım.  

O ki salmıştı kendini dağlara,
O ki yılkı atıydı,
O’na eyer konulmaz, gem vurulmazdı,
O’nu benim kısrağım sandım,
dağlardan sakındım, gökten kıskandım,
aldandım, yaşlandım.  

O ki dalga gibi sert vururdu sahile,
O ki dalga gibi sakin çekilirdi.
O’na set konulmaz, karşı durulmazdı,
O’nu benim maim sandım,
derinden sakındım, sığdan kıskandım,
aldandım, yaşlandım.  

Ben ki beden eskidikçe, gençliğime daha hızlı koşardım,
Ben ki sonsuz sanırdım kendimi,
Ben ki sigaramı hep daha derin çekerdim bir öncekinden,
ta ki ecelle tanıştım rüyamda,
yaşlandım…    

PLATONİK EZGİ

Öylesine özlerdim ki seni
sensiz zaman çabuk geçsin diye
zembereğini kırardım bütün saatlerin.  

Hayalin gelse gözümün önüne,
gitme diye gözlerimi hiç açmaz,
bir yorganın altında ömür geçirirdim.  

Kulağım çınlasa,
belki sen anıyorsun diye,
çıngıraklar takardım kulaklarıma.  

Mesela ahtapot olmak isterdim senin için,
seni seven üç kalbim,
sana sarılan sekiz kolum olsun diye,  

Ya da mecnun olup dolaşırdım
kutuptan kutuba bir aşağı bir yukarı
mavi balinalar gibi.  

Eğer sen, evet sen mavi şapkalı kadın,
Sen tam elli yıl önce bugün,
Kar yağarken Taksim meydanına,
Hızlı hızlı geçmeyip otobüs durağının önünden,
Gözünü çevirip bir kez baksaydın bana,
ah keşke baksaydın
Yaşamayı boş verip, ömür boyu sana tapsaydım.  

YÜZLEŞME  

Ölüm öyle bir gerçek ki
canına karşılık
Verdiği mezarlık
Soğuk dar ve karanlık

Hoş! Onları da hissedemiyorsun ya
Biliyorsun öyle olduğunu
Biliyorsun kurtların kemirdiğini vücudunu
Onları kovamıyorsun
Hiç olmazsa acısını duysam diyorsun
Duyamıyorsun.  

Biliyorsun
Mezarının başında bir dost
Elinde çiçek
Ağlıyor belki için için
Sense doğrulmaktan aciz
Teşekkür etmek için.        

YALNIZLIK

Milyarlarca kilometre çapında toz bulutu,
Kâh sıkışır, kâh patlar yapmak için Dünya’yı,
Yalnız Dünya Ay’ı fırlatır içinden,
Vursun diye ışığını o yalnızlık gecesi,                                    
Quassım Çölüne,  

Bilbao’nun Doğusunda çul kılıklı ırgatlar,
Kâh çapalar, kâh sular, üzüm versin bağları,
Gizli saklı mayalanır, elli kırbaç pahası,
İçilsin diye o yalnızlık gecesi,                               
      Quassım Çölünde,  

Karadeniz’de deniz gören topraklar,
Tadıyla, kokusuyla teraslarlar tütünü,
Kurutulur, harmanlanır, sarılır bir pakete,
Tüttürülsün diye o yalnızlık gecesi,                                     
Quassım Çölünde,  

Ay hüzün, mey hüzün, ot hüzün,
Saatlerce serap için dinlerim sessizliği,
Gözümde birliktelik günlerinin hayali,
Dilimde söylenecek bin bir söz,
Gün doğarken hıçkırığım kaybolur kumullarda,
Gözyaşım buharlaşır,
Ay süzülür dünyanın ardına,
Mey dökülür,
ot söner,
Ben zor atar kendini dışarı,
beden düşer,
Yüzü koyun kumlara bir yalnızlık sabahı,                                       
Kahrım Çölünde.  

İSTEMEEEEEM İSTEMEM  

İstediğimi okurum, okuduğumu anlarım,
Tarikimi çizmişim, gerisini sallarım,
Cüppeli sarıklı hocaların şeyhlerin,
Niyazını, vaazını, duasını istemem.  

Minarenin hoparlöründen ezan,
Kilisenin kulesinde çalan çan,
Benim gönlümde çizilmiş rotam, Yüreğim pusuladır çağrınızı istemem.  

Esaret ve haksız düzenler için
Her savaşa koşa koşa gelirim,
Ama petrol için, para için, din için,
Beni bakaya yazın, şahadeti istemem.  

Halk açken saraylarda yatanlar,
Yarattığı cehalete nutuk atanlar,
Temsili yetki alıp vatan satanlar,
Orada olacaksa, cenneti de istemem.  

Bir garip İsmailim adım Kurandan,
Cezama medet ummam kurbandan
Seviyorsam yaşayanı sebep yaradan,
Affım için canlardan can da istemem.  

YAVUZ HIRSIZ

Yazlık itibar için koyumuzu çaldılar,
Üsküdar’a geçerken oyumuzu çaldılar,
Gölün dibini delip suyumuzu çaldılar,
Pandemide Salda’dan kumumuzu çaldılar.  

Pekakayla Fetöyle kanımızı çaldılar,
Libya’yla Suriye’yle canımızı çaldılar.
Olur olmaz kazalarla ciğerleri çaldılar,
Fıtratla, şahadetle Mehmetleri çaldılar.  

Diyaneti yüceltip dinimizi çaldılar,
Liyakati yok edip işimizi çaldılar.
Kavukluyu yüceltip tarihimizi,
Maarifi çökertip ilmimizi çaldılar.  

Milleti ümmet yapıp cumhuriyeti,
Mülkü üstüne yapıp adaleti çaldılar,
Yol ile maden ile doğayı, hayvanları,
Türlü bahanelerle bayramları çaldılar.        

Fabrikaları satıp yediler, yedirdiler
Emekleri, üretimi, istihdamı çaldılar.
Araplara peşkeş çekip arsaları bir bir,
Tarlaları, ormanları toprağımızı çaldılar.  

Tüpçüye kuşu verip şansımızı çaldılar,
Her sabah okuduğumuz andımızı çaldılar,
Osmanlıyı batıran padişahlara tapıp,
Canımızla eşdeğer Atamızı çaldılar.  

Her seçimde gitti gidiyor derken,
Yedisinden yetmişine ömrümüzü çaldılar,
Ağaları sarayda yandaşlarla çalarken,
Marabalar zil takıp güzelce oyn(l)adılar,

Çala çırpa doymadı ne hırsız ne yandaşlar,
Yiye yiye patlamadı akrabalar, hısımlar,
Trafik lambası gibi değişse de edilen kelam,
Alkışlar hiç değişmiyor enayiyiz vesselam.
Esselamün aleyküm ve aleyküm selam.          

Yazlık itibar için koyumuzu çaldılar,
Üsküdar’a geçerken oyumuzu çaldılar,
Gölün dibini delip suyumuzu çaldılar,
Pandemide Salda’dan kumumuzu çaldılar.  

Pekakayla Fetöyle kanımızı çaldılar,
Libya’yla Suriye’yle canımızı çaldılar.
Olur olmaz kazalarla ciğerleri çaldılar,
Fıtratla, şahadetle Mehmetleri çaldılar.  

Diyaneti yüceltip dinimizi çaldılar,
Liyakati yok edip işimizi çaldılar.
Kavukluyu yüceltip tarihimizi,
Maarifi çökertip ilmimizi çaldılar.  

Milleti ümmet yapıp cumhuriyeti,
Mülkü üstüne yapıp adaleti çaldılar,
Yol ile maden ile doğayı, hayvanları,
Türlü bahanelerle bayramları çaldılar.        

Fabrikaları satıp yediler, yedirdiler
Emekleri, üretimi, istihdamı çaldılar.
Araplara peşkeş çekip arsaları bir bir,
Tarlaları, ormanları toprağımızı çaldılar.  

Tüpçüye kuşu verip şansımızı çaldılar,
Her sabah okuduğumuz andımızı çaldılar,
Osmanlıyı batıran padişahlara tapıp,
Canımızla eşdeğer Atamızı çaldılar.  

Her seçimde gitti gidiyor derken,
Yedisinden yetmişine ömrümüzü çaldılar,
Ağaları sarayda yandaşlarla çalarken,
Marabalar zil takıp güzelce oyn(l)adılar,

Çala çırpa doymadı ne hırsız ne yandaşlar,
Yiye yiye patlamadı akrabalar, hısımlar,
Trafik lambası gibi değişse de edilen kelam,
Alkışlar hiç değişmiyor enayiyiz vesselam.
Esselamün aleyküm ve aleyküm selam.    

İstediğimi okurum, okuduğumu anlarım,
Tarikimi çizmişim, gerisini sallarım,
Cüppeli sarıklı hocaların şeyhlerin,
Niyazını, vaazını, duasını istemem.  

Minarenin hoparlöründen ezan,
Kilisenin kulesinde çalan çan,
Benim gönlümde çizilmiş rotam, Yüreğim pusuladır çağrınızı istemem.  

Esaret ve haksız düzenler için
Her savaşa koşa koşa gelirim,
Ama petrol için, para için, din için,
Beni bakaya yazın, şahadeti istemem.  

Halk açken saraylarda yatanlar,
Yarattığı cehalete nutuk atanlar,
Temsili yetki alıp vatan satanlar,
Orada olacaksa, cenneti de istemem.  

Bir garip İsmailim adım Kurandan,
Cezama medet ummam kurbandan
Seviyorsam yaşayanı sebep yaradan,
Affım için canlardan can da istemem.  

Milyarlarca kilometre çapında toz bulutu,
Kâh sıkışır, kâh patlar yapmak için Dünya’yı,
Yalnız Dünya Ay’ı fırlatır içinden,
Vursun diye ışığını o yalnızlık gecesi,                                    
Quassım Çölüne,  

Bilbao’nun Doğusunda çul kılıklı ırgatlar,
Kâh çapalar, kâh sular, üzüm versin bağları,
Gizli saklı mayalanır, elli kırbaç pahası,
İçilsin diye o yalnızlık gecesi,                               
      Quassım Çölünde,  

Karadeniz’de deniz gören topraklar,
Tadıyla, kokusuyla teraslarlar tütünü,
Kurutulur, harmanlanır, sarılır bir pakete,
Tüttürülsün diye o yalnızlık gecesi,                                     
Quassım Çölünde,  

Ay hüzün, mey hüzün, ot hüzün,
Saatlerce serap için dinlerim sessizliği,
Gözümde birliktelik günlerinin hayali,
Dilimde söylenecek bin bir söz,
Gün doğarken hıçkırığım kaybolur kumullarda,
Gözyaşım buharlaşır,
Ay süzülür dünyanın ardına,
Mey dökülür,
ot söner,
Ben zor atar kendini dışarı,
beden düşer,
Yüzü koyun kumlara bir yalnızlık sabahı,                                       
Kahrım Çölünde.  

Ölüm öyle bir gerçek ki
canına karşılık
Verdiği mezarlık
Soğuk dar ve karanlık

Hoş! Onları da hissedemiyorsun ya
Biliyorsun öyle olduğunu
Biliyorsun kurtların kemirdiğini vücudunu
Onları kovamıyorsun
Hiç olmazsa acısını duysam diyorsun
Duyamıyorsun.  

Biliyorsun
Mezarının başında bir dost
Elinde çiçek
Ağlıyor belki için için
Sense doğrulmaktan aciz
Teşekkür etmek için.      

Öylesine özlerdim ki seni
sensiz zaman çabuk geçsin diye
zembereğini kırardım bütün saatlerin.  

Hayalin gelse gözümün önüne,
gitme diye gözlerimi hiç açmaz,
bir yorganın altında ömür geçirirdim.  

Kulağım çınlasa,
belki sen anıyorsun diye,
çıngıraklar takardım kulaklarıma.  

Mesela ahtapot olmak isterdim senin için,
seni seven üç kalbim,
sana sarılan sekiz kolum olsun diye,  

Ya da mecnun olup dolaşırdım
kutuptan kutuba bir aşağı bir yukarı
mavi balinalar gibi.  

Eğer sen, evet sen mavi şapkalı kadın,
Sen tam elli yıl önce bugün,
Kar yağarken Taksim meydanına,
Hızlı hızlı geçmeyip otobüs durağının önünden,
Gözünü çevirip bir kez baksaydın bana,
ah keşke baksaydın
Yaşamayı boş verip, ömür boyu sana tapsaydım.  

O ki beyaz bir gül goncasıydı,
O ki gündüz açıp gece solardı,
O ki kraliçesiydi masumiyetin,
O’nun kralıyım sandım,
karanlıktan sakınıp, aydınlıktan kıskandım,
aldandım, yaşlandım.  

O ki salmıştı kendini dağlara,
O ki yılkı atıydı,
O’na eyer konulmaz, gem vurulmazdı,
O’nu benim kısrağım sandım,
dağlardan sakındım, gökten kıskandım,
aldandım, yaşlandım.  

O ki dalga gibi sert vururdu sahile,
O ki dalga gibi sakin çekilirdi.
O’na set konulmaz, karşı durulmazdı,
O’nu benim maim sandım,
derinden sakındım, sığdan kıskandım,
aldandım, yaşlandım.  

Ben ki beden eskidikçe, gençliğime daha hızlı koşardım,
Ben ki sonsuz sanırdım kendimi,
Ben ki sigaramı hep daha derin çekerdim bir öncekinden,
ta ki ecelle tanıştım rüyamda,
yaşlandım…  

MİMOZA  

Hayat hesaplaşma değil,
Hayat ne savcılık ne avukatlık,
hakimlik hiç değil,
Olsa olsa tanıklık doğaya.

Bak mimoza döktü sarılarını,
erguvanlar eflatunu koyuyor boğazın tezgahına,
Kaldır kafanı bak
son yaban ördeği ok olmuş göçüyor yaz vatanına.

Hayat sana ait değil
sevinçleri sana ait değil
acıları da.   

ERGUVAN

Kıştan sonra bahar gelir,
Marttan sonra Nisan,
Sarıdan sonra mor gelir,
Mimozadan sonra erguvan.  

OLDU MU?  

Düşünürken daldığın,
Usunu uzaklara saldığın,
Gülmekten bunca uzak kaldığın
oldu mu?  
İsteyip de uyuyamadığın,
Okuyup da anlayamadığın,
Anlayıp da anlatamadığın
oldu mu?  
Öl dese öleceğin
Gel dese gideceğin,
Git dese de seveceğin
oldu mu?  
İstediğin,
Özlediğin
Beklediğin
Kısacası sevdiğin oldu mu?  

ALACAKARANLIK  

Seninle olmak Çimen Yeşili,
Seninle olmak gök mavisi,
Deniz mavisi
Seninle olmak güzel gözün elası,
Seninle olmak deli dolu bir kızıllık,
Ve sonunda ayrılık
Zifiri karanlık  

ESARET  

Kalbime gir dedim sana
Kalbime,
Kılcal damarlarımı sar değil.

İçimde kal dedim sana
İçimde
Beynimde habis bir ur ol değil.

Benim ol dedim sana
Benim
Bana sahip ol değil.    

Bitimsiz bir sahilde,
Sen ve ben beraber elele.  
Sana içimi haykırmak istiyorum.
Rüzgâr esintisi boğuyor sesimi.
Dalgalar kalp çarpıntın oluyor biran.
Anlıyorsun beni.  

Sahilde yürüyoruz ağır ağır.
Bizim dışımızda her şey hem kör hem sağır.
Denizin kıyısında bir sandal, adı sevgimiz.
Ufukta beliriyor hayallerimiz.  
Biniyoruz sandala,
Sen ve ben
ve bizimle beraber aşk,
ve aydınlık
ve beyaz,
Güzel su izleri bırakıyoruz geride.      

Sen yine aynısın,
Ok gibi saplanıyor içime o şehla bakışın,
Kısa saçların ve dudakların.  
Gül oluyor dudakların bir an,
Koklamak için eğildiğimde deniz dalgalanıyor,
Fırtına çıkıyor.
Ateş oluyor dudakların ve gözlerin ve kaşların.
Yanıyoruz ve sandal ve deniz Gökyüzü bile yanıyor.  
Batıyoruz denizin dibine,
bizimle birlikte hırs
ve tamah
ve karanlık
ve siyah,
iz bırakmıyoruz geride.  

Son bir gayretle çıkıyorum su üstüne,
Karşı dağın ormanı ağıt yakar hüzünle.
Koru sönmez bu ormanın
yanar elif elif diye.
Hiç yorulmaz ki külleri,
Tozar elif elif diye.    

Ateşiydi sigaramın
senin dolgun dudakların
Her nefesimde
yaklaşırdı dudaklarımla dudakların.  

Dumanıydı sigaramın
senin tatlı hayalin
Her nefes çekişimde
kaplardı içimi hayalin.  

Sigarayı tutan parmaklarımdı
beni saran ellerin
Her nefes çekişimde
Kenetlenirdi ellerimle ellerin  

Sigaraydın kısacası
benim taşralı aşkım
Söylemesi zor ama
sigarayı bıraktım.  

Bana kalsa Ferhat’la Şirin’i aynı kefeye koyardım,
Gülriz’le, Engin’i aynı kefeye,
Müjdat’la, Metin’i aynı kefeye,
Yaşar ile Aziz’i,
Münir ile Adile’yi aynı kefeye,
Nazım ile Hikmet’i de, gurbette yalnız kalmasınlar diye.  

Bana kalsa Deniz’le Yusuf’u aynı kefeye koyardım,
Mahir’le Che’yi aynı kefeye,
Fidel’le purosunu aynı kefeye,
İşçi ile terini,
Hak ile emeği,
evrim ile devrimi aynı kefeye,
Berkin ile Eren’i de, sarılsınlar birbirlerine, üşümesinler diye.  

Bana kalsa canla cananı aynı kefeye koyardım,
Üzümle çöpünü aynı kefeye,
Armutla sapını aynı kefeye,
Anam ile babamı,
karım ile canımı,
oğlum ile kanımı aynı kefeye.  
Bir tek Atatürk ile aynı kefeye girecek olanı bulamazdım,
Tek onu koymaya kalksam da uygun kefe bulamazdım.
Sığmazdı ki.

NERDE  

Sazlar ağıt yakıyor, ozanlar nerde,
Yürek hala yanıyor, ozanlar nerde,
Sesleri kulağımda, ozanlar nerde,
Katiller aramızda, adalet nerde.  

GEZİ  
Canlar gider, izi kalır,
Yıllar geçer, sızı kalır,
Güneş doğar karanlığa,
Katil gider, gezi kalır.  

Ben bir solcu tanıyorum,
Laik Cumhuriyetin bedelini de bilen
değerini de  
Kuruluş devrim ve ilkelerine bağlı bir solcu,
Tam bağımsız Türkiye’yi ülkü,
Yurtta sulh, cihanda sulhu şiar edinmiş,
Adaleti devletin temeli görmüş, Hem 12 Eylül ve anayasasına,
hem de tek adam rejimine lanet eden bir solcu.  

Ben bir solcu tanıyorum,
Din, ırk, cinsiyet ayrımına taviz vermeyen
Hatta çok affedersiniz ateistleri bilhassa sevmiş.
Farklılıkları insanın kişisel hakkı olarak görmüş,
Nas, fıtrat safsatalarına gülüp geçmiş,
Faiz sebep enflasyon sonuca küfretmiş bir solcu.  

Ben bir solcu tanıyorum
Denizleri, Mahirleri, Apdi’yi, Uğur’u, Hrant’ı
daha nicesini yüreğinde taşıyan,  
Ve çarptıkça yüreği sızlayan bir solcu.
Faşizm paspas olmuş ayaklarının altında
Sosyalizmi göğsüne madalya yapmış bir solcu.

Ben bir solcu tanıyorum,
Sıkılı sol yumruğu havada
Yorgun veya yenik
ama daima dik.  

Tam elli yıldır vuruyor Deniz sahile,
Bir daha bir daha,
Elli yıldır bıkmadan usanmadan vuruyor,
O darağacı elli yıldır yanıyor
alevini yükselterek göklere,
aydınlatarak karanlığı,
salarak milyonlarca güvercini
halklar için çırpsınlar diye kanatlarını,
Bir daha bir daha
Tam elli yıldır çırpılıyor
çırpınıyor kanatlar,

Ve yok vazgeçmek bu hakça,
insanca yaşama sevdasından
Bir daha bin daha,
Ta ki kopartana kadar o boyundaki ipi
o ayaktaki zinciri
Ta ki kazanana,
Buluşana dek tüm devrim sevdalıları

Özgürlük ormanında.  

Eğer bir fabrikadaysan, toz duman içinde,
Sevgisizlik rahatsız etmiyorsa çevreni,
Sömürüyü izliyorsan gün boyu
Sen o fabrikaya hırsınla şiir yazmalısın.  

Doğayla baş başaysan, o güzelim doğayla,
Bir ormandaysan veya bir deniz kenarında,
Aşağıya baktığında üzerine çiğ düşmüş çimen,
Yukarıya baktığında gökkuşağı.
Sen o doğaya sevginle şiir yazmalısın.  

Dipsizleşiyorsa uçurum sınıflar arasında,
Çelişkilerin uyuşturduğu bir toplumda yaşıyorsan,
Yatan yeten bir olmuşsa çevrende
Aydınlığı boğan bir karanlığın içindeysen,
Sen o karanlığa bilginle şiir yazmalısın.  

Yazmalısın dostum yazmalısın
Doldurmalısın hayat denen defteri
Ve asırlar sonra bir çocuk
Cesedinin toprağını gübrelediği bir ağacın dibinde
Okumalı yazdığın defteri buruk bir gülümsemeyle  

Yaslamış sırtını koca kayaya,
Sağ ayağı Harran’a uzatmış
Sol ayağı Mezopotamya,
Sol eliyle tam Dara’ya abanmış,
Yılların dinginliğinde bir kadim şehir…
Kaleye doğru daracık bir sokak,
Taş çatlasın iki metre duvardan duvara
En dar yerinde var bir abbara,
Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Arjin,
babası Deyrulzafara’nın papazı,
Çocuğun üstü temiz pak,
Hüzünlü görülüyor gözlerinin karası,
Daha on bir yaşında bir telkâri ustası.
Arjin ‘in babası patriklikle Şam’a sürüldü,
Arjin Rakka’da bir kocaya verildi.
Suriye karışınca anayurda kaçarken
Vuruldular üç kişi O kocası ve bebesi.
Yaşı yirmi altı idi.

Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Nezir,
babası Mardin’in tek sahafı
Hayatı altı metrekarelik dükkânda geçmiş
O dükkânda kitaplarla dünyayı gezmiş
Çocuk okuldan dönüyor.
Güneş Harran’da sönüyor.
Nezir üniversitede hem okudu hem çalıştı,
Devrime âşık oldu, olaylara karıştı,
Yakalanıp içerde işkenceyle öldürüldü,
Kimsesizler mezarlığına gömüldü.
Yaşı yirmi üç idi.

Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Muhammed,
babası Gider gelir sınırdan,
Mal taşır canı pahası
Çocuğun işi eşeklere bakmak,
Üstü başı leş mi leş
Yanında sıpa kerekeş.
Muhammed on üçünde başladı sınır ticaretine
Onu terörist sandılar bir gün
vurdular geçerken sınırdan eşeği Kerekeş’le.
Yaşı on dokuzdu.

Yaşlı yorgun, virane,
Kilit taşı düştü düşecek
Abbara çöktü çökecek.  

Abbaranın altında bir çocuk, Adı Baver,
babası Aranan bir taş ustası.
Yanında iki kardeşi, O bakıyor onlara
dördüncüyü doğurdu anası.
Baver hiçlikten dağlara çıktı,
Bir çatışmada vuruldu
Haberlerde okunan bir sayı oldu,
Yaşı yirmi bir idi.

Kaleye doğru daracık bir sokak,
Taş çatlasın iki metre duvardan duvara,
En dar yerinde bir abbara.
Yaşlı, yorgun, virane
Kilit taşı düştü…
abbara çöktü…  

Tunç siyahtı,
Tunç beyazdı,
Kartal yuvasından süzüldü Dolmabahçe’ye doğru,
O nereye uçtuğunu biliyordu,  

İsmail sanattı
İsmail sosyaldi,
Doğacak çocuğu düşünde, dans ederek çıkıyordu Gümüşsuyu’na,
Aydınlığa tırmandığını biliyordu,  

Selin gençti,
Selin güzeldi,
Gözü takıldı kan gibi trafik lambasına,
O da Velat gibi dolmuşun gittiği yolu biliyordu,

Berkay genç bile değildi daha,
Doktor da değildi, yalnızca Berkay’dı
Koltuğunun altında Özdil’in imzaladığı kitap,
Başkente gittiğini biliyordu,  

Görkem anasının tek koçuydu,
Görkem Amerikan Futbolcusuydu,
Öylesine dolaşıyordu denize baka baka,
Annesinin beklediğini biliyordu,        

Nazif’in Erva’sı vardı,
Nazif’in Elif’i vardı,
Görev tamamdı,
Evinde sıcak çorbanın hazır olduğunu biliyordu.  

Altısının da yüreği çarpıyordu,
Hepsi aynı yerdeydi,
Hepsi aynı zamanda,
Hepsi o silemediğimiz, ama onları silen o anda,  

Nereye gittiğini tek bilmeyen şarapnel parçalarıydı,
Seherinde o gecenin,
Kızıl kanlar içindeki yatan kırk dört güle,
Ağıt yaktı bülbüller.  

Yağmur şiddetini artırdı yine,
Sokak kedisinin yalvarışlarını,
Sarı mor dağ güllerinin kokusu bastırıyor.
Böylesine kurşuni bulutlar çökünce,
kurşun yemiş gibi karışıyorum,
bir tuhaf oluyorum.  

Sisi yaran vapur düdüğü,
Vapurun arkasında martı süzülüşleri,
Ama kulağımda Yazgülü’nün yağmur sesine karışan sesi.
koğuştaki taze çay kokusu geliyor burnuma.  

Ben böylesi ıslak günlerde,
daha çok insan,
daha çok sızı oluyorum.
Kah yağmurla düşüyorum mahpusa,
kah rüzgarla uçuyorum gökyüzüne,
En çok da özgürlüğe hapsoluyorum.  

Böylesi günlerde,
er göçenler,
siyah beyaz fotoğrafta kömür gözle gülenler
Bize sızı bırakıp bilinmezde birleşenler, geliyor aklıma,
kapatıp kendimi içime gizli gizli ağlıyorum.  

Güneş gibi gidip gelseydik,
Ay gibi bir küçülüp bir büyüseydik,
Ya da rüzgar gibi esip dursaydık.
Birikir miydi yürekte
bunca sevgi,
bunca anı,
bunca özlem,
bunca acı.  
Keşke yalnızca insan olabilseydik,
bilseydik
ağlayanla ağlamayı,
acıkanla acıkmayı,
susayanla susamayı
Sevseydik kavga değil barışmayı,
mal mülk değil doğayı,
ahiret değil Dünyayı  

Kim bilir belki de ağlamazdı bebeler.  

Atlet genç, güçlü ve yalnız.
Stat, kalabalık, yabancı ve acımasız.  

Atlet biliyor yarışın öncesinde,
Ekmek aslanın pençesinde.
Bu yarışı koşmasam ne çıkar diyor,
Sevenlerim benim iyi koştuğumu biliyor.  

Sonra bakıyor bacağının her kasının her lifine,
Bakıyor anasının her bulaşık çatlayan ellerine
Bakıyor babasının ağaran saç tellerine,
Daha nicelerin nicesinin emeğine.  

Tabanca sesi yarış başlıyor,
En önde fırlıyor atlet koşuyor,
Sağ ayak azim olmuş sol ayak hırs koşuyor,
Bacağının her kasının her lifi bir bütün olmuş koşuyor.      

Son metreler,
Islıklar sanki zil sesi.
Sanki değil zil sesi.
Basıyor atlet basıyor…..  

Basıyor çaların düğmesine.
Saat yedi otuz,
Kalkıyor genç mühendis doymamış uykusundan.
Tatlı rüyayı gerçekleştirmek için çıkıyor umutla,
Bekar odasından.  

Şu uçarı gönlüme,
Kapı yaptım,
Tokmağı yok, kilidi yok neyleyim.  

Gani gani param oldu,
Küçük külah dondurmalık,
Sarı iki buçuk kuruş gibi deliği yok neyleyim.  

Sevgime hırka aldın,
Tam oturdu üstüne,
Düğmesi var iliği yok neyleyim.  

Bahar gelmiş çiçek açmış,
İçim fıkırdasa da,
Gençliği yok neyleyim.  

İlk perde alkış aldı,
Severek oynadığım bu rolün,
Son perdede repliği yok neyleyim.  

İskelet bozuk, mide haşat,
Ciğer bitik hepsi tamam,
Her geçen gün çoğalan ak saçımı neyleyim.  

Göz görmez, kulak vasat,
Diş takma, tatlar kesat,
Bana bittin diyen dilin kemiği yok neyleyim.  

Gönül dolmuş, yürek taşmış,
Bir mazeret verin bana,
Ahır vakit şu gönlümü eyleyim.  

GİBİ-1

Bir rüyadan uyanır gibiyim,
Komşu çitindeki hanımeli kokulu bir rüyadan.
Karda oynadıktan sonra,
ayağımı ısıtan ana elleri sıcaklığında,
sonrasında içilen bir tas kara çorba tadındaki rüyadan.
Bir bayram günü defneli takların altında
şiir okur gibi pır pır atıyor yüreğim,
Bir sokaktaki mahale maçında gol atmış kadar,
İlk defa denizatı görmüş kadar
Karadeniz’in kapkara derininde,  

Çocuklar kadar heyecanlı bir rüyadan.  

Bir rüyadan uyanır gibiyim,
Bahar gibi, çiçek gibi, orman gibi
İlk aşkım gibi,
ilk aşkımla göz göze gelmiş gibi rüyadan.
İyi bir okulu kazanmışım gibi,
babamın gözlerinde gördüğüm gurur,
baba olduğumdaki kadar mağrur bir rüyadan.
İlk maaşım kadar bereketli,
İlk işim kadar umutkar,
İlk rakım gibi yadigar,  

Gençler gibi kanı kaynayan bir rüyadan.          

Bir rüyadan uyanır gibiyim,
Hayallerin gerçek olduğu,
Hırsızın, katilin, dinbazın yenildiği bir rüyadan,
Padişahların, kralların, tiranların değil,
Bilimin, sanatın, adaletin ve eşitliğin hüküm sürdüğü bir rüyadan, Emekçinin hakkını aldığı,
kadının insan kaldığı bir rüyadan,
Ağaçların kök saldığı
Hayvanların özgür kaldığı bir rüyadan.
Çocukların oyunu, yoksulun eyini gibi bir rüyadan.
Uyanılmak istenmeyen bir rüyadan uyanır gibiyim,  

Zifiri karanlığa.  

GİBİ-2

Ağlama çocuk,
Al kalemi kâğıdı eline,
Başla yazmaya bir masal gönlünce.
Acele et, vaktin dar,
Bitir masalı, külkedisi değişene kadar.  

Masalında mutlaka sarı mor dağ gülleri olsun,
Çınarlar, kestaneler, süslü bir çam ağacı,
İğde ile ıhlamur masalın olmazsa olmazı.
Ağaçlar yetmez, koskoca bir orman yaz elin değmişken,
İçinde sincaplar, tavşanlar, olsun bir de kaplumbağa,
Serçeler, kırlangıçlar bir de baykuş,
Kelebekler, uğur böcekleri bir de yusufcuk.  

Suyu unutma sakın,
dereler, şelaleler, göller
Buzdağları, dalgalar ve denizler,
İçinde balinalar, ahtapotlar bir de yunus
Ya da her şeyiyle bir devasa okyanus.  
Bir tarafına iliştir mutlaka
bir nergis, bir gül ve bir de hanımeli kokusu,
Bir gökkuşağı, bir şimşek bir de gök gürültüsü.
Mehtabı unutma sakın, yakamozu da,
Gölgeler de olsun, güneş tutulması da.      

Babaannenin sandığından bir dantel,
Annenin bej renkli döpiyesi
Babanın fötr şapkasını da yaz
Hatıra olsun.  

Bulutları serpiştir semadaki milyarlarca sedanın arasına,
Yağmur olup, kar olup düşsün milyar yıllık sevdasına.  

Al kâğıdı kalemi eline çocuk,
Sevgiyi yaz, sevdayı yaz,
Gözyaşını. teri yaz.
Yazı yaz, baharı yaz, güzü yaz,
Zemheri de essin dondurucu bir ayaz.
Şeker yaz, dondurma yaz,
Saklambaç yaz, tombala yaz, misket yaz,
kalem sende çekinme türlü türlü oyun yaz.
Şarkıları, türküleri
notalara dökülmüş müzikleri yaz,
Sarıyı, kırmızıyı, maviyi
tuvallere dökülmüş tüm renkleri yaz,
Ayı beyi ceyi
papirüsten bu yana kağıtlara dökülmüş
her dilden her cümleyi yaz.  

Yazmayı bitirince masalı doğru yatağa,
Yum gözünü aç gönlünü dal rüyaya.
Rüyanda göreceksin tüm yazdıklarını,
Acele etme uzun uzun seyret rüyayı
Dal bir ömür kadar ıssızlığa,
Er geç uyanacaksın  

Zifiri karanlığa….      

Dolaş deseler anılarında,
iskelesinde olmak isterim İnebolu’nun.
Elimde oltam, yağmur güneş fark etmez,
dibindeyim rengarenk takaların
Ve her balık vuruşunda bir kez daha yaşamak isterim
o çocukça heyecanlanışı,
Anılarını dolaş deseler.  

Dolaş deseler anılarında
Aralığında olmak isterim Ebe Hanife Hanımın.
Toz toprak içinde koşuşturmak isterim bir topun peşinden,
Ve her gol atışımda bir kez daha yaşamak isterim
o çocukça heyecanlanışı,
Anılarını dolaş deseler.  

Dolaş deseler anılarında,
Boyranaltı’nda olmak isterim elbette.
Derme çatma bir çadırın altında.
Eşi benzeri olmayan o çakıl taşlarında.
Ve denize her dalışımda bir kez daha yaşamak isterim
o çocukça heyecanlanışı
Anılarında dolaş deseler.  

Dolaş deseler anılarında,
çocuk olmak isterim
ve İnebolu’da olmak isterim elbette.
Ne kalbimdeki karşılıksız sevgiler,
Ne beynimdeki cevapsız sorular,
Mühendis filan değilim o zaman,
Büyük şehir görmemişim,
Aşk nedir bilmiyorum
Ama ben yine de çocukluğumu,

TİYATRO

Aslında İnebolu’da profesyonel anlamda Tiyatro’nun sergilendiğini bilmiyorum açıkçası. Yalnızca sene sonu lise öğrencileri tarafından hazırlanan bazı piyeslere giderdik ki bu anlamda benim tanık olduğum en başarılı oyun yetmişli yılların başında Başrolünü Değerli Ağabeyimiz Bülent Uluer’in oynadığı Moliere’in “Kibarlık Budalası” uzak ara en başarılı oyun idi. Ama 1950 den 1965 lere kadar Halkevindeki salon geniş katılımla hazırlanıp sergilenen çeşitli piyeslere ev sahipliği yapmış. Bazıları o denli başarılı imiş ve o denli ilgi görmüş ki daha sonra turnelere bile çıkılmış. Bunların bazılarını aşağıda derlemeye çalıştım.

Hasır Şapka – 1959

Pusuda-Cahit Atay-1960 Zeki Denizci, Altuğ Dölen, Mustafa Terzioğlu

Hülleci-Reşat Nuri Gültekin-1961

Göç- Cevat Fehmi Başkut -1962

Burada not düşmek isterim ki İnebolu Kültür ve Sanat Derneği bir süredir kısıtlı imkanlarını kullanarak piyes sergilemeye çalışıyor. Bu takdir edilmesi ve destek verilmesi gereken bir çaba.

SİNEMA

Sinema için tiyatroda söylediklerimi geçerli değil. Cumhuriyet öncesi başlayıp seksenli yılların ortasına kadar süren bir sinema kültürü var İnebolu’nun.

Nereden mi biliyorum? Yukarıdaki fotoğraf yüz yıl daha fazla öncesinden kalma. 16/Kasım/1921’den. Yani savaşın ortasından. Yani Afyon’a giden/gidecek cephanelerin ortasından. İNEBOLU YOKSULLAR SINEMASINDAN. Binanın neresi olduğundan emin olamadım ama sinema personeli fotoğrafın arkasında listelenmiş.

1. Müdür Nuri Bey
2. Makinist İbrahim
3. Makinist Muavini Haydar
4. Kontrol Memuru.
5. Emir Onbaşı Galip
6. Nefer Şükrü
7. Piyanist Muavini Şükrü Bey,
8. Piyanist Matmazel Elizabeth.
9. İkaz Memuru Hulki Efendi,
10. Büfeci İzzet Bey

İlk beşi fotoğrafta görüyoruz. Piyanistlerin ne işi var diyebilirsiniz. O zamanlar sessiz film olduğu için film oynarken piyano çalınıyor.

İnebolu’da sinema kültürü 1980’lerin başına kadar devam etti. Şu an Müftülük binası olan eski kütüphanenin karşısında ve yine şimdiki mobilya dükkânı olan yer çok güzel bir sinema salonu idi. Hatırladığım kadarıyla dış kapıdan hole girdiğinizde solda bilet gişesi sağda ise balkona çıkan merdivenler vardı. İç kapıdan salona girdiğinizde ise her iki tarafta bir sırada 6-8 koltuk yaklaşık 10-15 sıra koltuğun arasından geçerek sahneye ulaşılırdı. Sahnenin önünde bordo atlastan iki yana açılan perdeler vardı. Üst katta ise beş altı sıra koltuk ve arkalarında da 6 adet loca bulunurdu.

Hafta içi yalnızca suare, Cumartesi Pazar ise daha çok öğrenciler için matine olurdu. İnebolu’nun ilk fotoğrafçılarından Sabri Cebecioğlu’nun büyük oğlu İnebolu’nun seçkin simalarından Rahmetli Ergun Cebecioğlu işletirdi. Ergun Amca asıl işi Fotoğrafçılık olmasına rağmen Sinemacı Ergun olarak bilinirdi. Yazları ise yine şu an müftülük binasının otoparkı olan yerde yazlık sinemayı açardı. En iyi hatırladıklarım, genellikle mutlu sonlu Yeşilçam filmleri ile Jerry Lewis komedi filmleri ve elbette bazı akşamlar ailece gittiklerimiz. Film öncesi bazen on-on beş dakika ilginç spor müsabakaları (Muhammed Ali-Foreman boks maçı) veya önemli olaylar (Apollo 11 in aya gidişi) gösterilirdi.

Ben çocukluğumda İnebolu’da aynı anda 4 sinema salonu olduğunu hatırlıyorum. Onların hepsi kapandıktan sonra belediye tarafından açılan sinema salonları olsa da o tadı veremedi bir türlü. Yeşilçam’da bir dönem süren seks furyasının etkisi mi, televizyonun yaygınlaşması mı, insanların ayrışması mı bilmem ama yok oldu bu güzellikler, giden birçok güzel şey gibi, çocukluğumuz gibi, gençliğimiz gibi.

Köprünün üzerinden geçtiğimde güneşin denizle kucaklaşmasına çok az zaman vardı. Karadeniz her ne kadar dalgalarıyla ufak rötuşlar yapsa da Boyranaltı’nın denizi bir orak gibi biçen görüntüsüne pek etkisi olmuyordu. Gözlerimi korkarak Avara mahallesine çevirdim. Mahallenin dokusuna uymayan bir iki bina bembeyaz bir ten üzerindeki şark çıbanını andırıyordu. Sahilden aldığım bir iki çakıl taşı yetti onları örtmeye.

Hayli kalabalık sahilden yürümeye başladım. Yaklaşık yirmi dakika vardı güneşin denizi o milyonlarca yıldır aynı ihtirasla öpüşüne. Sahil boyunca çay bahçesinde oturan insan profilinin belki yürek olarak değil ama görüntü olarak değişimi biraz canımı sıksa da birazdan rahatlayacağımı biliyordum. Adımlarımı sıklaştırdım.

Heyamolada incir ağacının yakınında bir masaya oturdum. İçeri girerken sipariş ettiğim otuzbeşlik rakı, peynir ve kavun beni fazla bekletmedi. Tam rakıyı koyarken karşıdaki posterden elinde serpuşu ile bana bakan sarı saçlı mavi gözlü güzel insanın buruk gülümsemesi ile göz göze geldim.

Orayı tekrar et evlat dedi. Tekrar ettim;

……………
Sarayburnu’ndan geçerken,
Hele say ya lessa,
Yar doldurur ben İçerken,
hele say ya lessa,
……………

Zamanında çok muhabbetler edilmişti bu incir ağacının altında, sesler hala kulaklarımda, yüzler hala gözlerimin önünde. Dalıp gittim bir gecesine bahçenin ortasındaki söğüt ağacının dibinden gelen bir ut sesindeki İstanbul şivesine. Orhan Boranı andıran bir davet sesi yükseldi bahçenin uzak ucundaki Denizciden;

Dörtnala gelip ,
Uzak Asya’dan,
Akdeniz’e bir kısrak başı gibi uzanan,
Bu memleket bizim!

Bilekler kan içinde, dişler kenetli,
Ayaklar çıplak,
ve ipek bir halıya benzeyen toprak,
Bu cehennem, bu cennet bizim!

Kapansın el kapıları,
bir daha açılmasın,
Yok edin insanın insana kulluğunu,
Bu davet bizim!

Yaşamak bir ağaç gibi
tek ve hür,
ve bir orman gibi kardeşçesine,
Bu hasret bizim!

Tam çıkacaktım ki akıl oyunundan havadaki rakı kadehimden bir ses geldi. Babam şerefe dedi karşıdan ilk defa kadehimin altına vurarak takma evlat güneşe bak diyerek ve patlattı o Boyranaltında güneşin batışının en güzel betimlendiği şiirini bir kez daha

Gurup vakti ses gelir o diyardan,
Ardı gelmeyen tatlı hatıralardan,
Gurbette düşünürüm derin derin,
Tadı başkadır derim doğduğum yerin,
Başkadır gülü, çiçeği, yazı, baharı,,
Boyranaltında deniz kenarı.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

İçimde bir huzurun hoşnutluğu var,
varırken ışık yolu güneşe kadar.
Işık yolunda sular kaynaşır gibi,
renkle ziya denizde oynaşır gibi.
Titriyor titriyor gitmesin diye,
sahildeki bu ahenk bitmesin diye.
Gönüller kan ağlıyor, ufuk kanıyor,
deniz pespembe sanki güneş yanıyor.
Hem yanan fanus, hem muallaktadır,
kah kürevi, kah beyzi form almaktadır.
Bu akşamki renklerin şanslarıyla,
aldan mora bütün nüanslarıyla,
süslenmiş Kerempe’de renk renk bulutlar,
arasında var gibi renkten hudutlar.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

Bu gidiş belki de güneşin son gidişidir.
Bu gidiş kim bilir hangi ömrün bitişidir.
Bu gidişte veda edenler dolu aşka
ve denize niyet taşı atanlar başka.

Boyranaltında defne dallı çardaklar,
Şerefe kalkar gün biterken bardaklar.

Bu kez ben gülümsedim buruk bir şekilde. Burukluk defne dallı çardakların artık olmamasındandı, gülümseme ise hala aydınlığın şerefine kalkan bardaklardan.

Döndüm…… tam o anda değdi güneş denize ve kondurdu öpücüğünü. Ardından siyah beyaz yüzler, güler yüzlü anılar, heyamola sesleri, fertek gazozları, denk kayıkları, plaj, Emirgan, çardak, Ziya amcanın çayları, Orta camiden Ezanlar, Geriş ‘deki Manastırdan yükselen ayin sesleri, fenerin ışığı, Arnavut kaldırımları. Hepsi hepsi akın akın örttüler güneşi bir bebeği kundaklar gibi ve en sonunda bir tek ışığı kaldı güneşin ve geldi ebeledi beni o ışık bitmeyen bu akıl oyununda.

Bu hikâyeyi söz misafirlikperverlikten açıldığında mangalda kül bırakmayanların kulağına küpe olur diye anlatmak istedim.

İlki geçen sene 25 Ağustos 2020’de gerçekleşti. İkincisi ise 23 Ağustos’ta ama 45 yıl önce. 2020’den başlayalım. Gabak Gavur Gonağında açtığım Fotoğraf sergisi kutlama programının içine alınmıştı. Oldukça kalabalık bir gurup önde Kaymakam, Belediye Başkanı ve eşleri olmak üzere Oğuz Atay Sokağından doğru gelip açılışı yaptılar. Sergi gezilirken bir yandan Kaymakama fotoğraflarla ilgili bilgi verirken bir yandan da arka sıralarda içeri giren ve etrafına bakınan iki Denizci Subayını takip ediyorum. Kaymakam bitirip konaktan ayrılınca hemen yanlarına gittim. Denizcilikle ilgili belgelerin bulunduğu masaya götürüp bilgi verdim. O sırada İnebolu’yu ziyarete gelen Askeri Geminin subayları olduğunu öğrendim. Yanlarına mihmandar dahi verilmemesi beni hem şaşırtmış hem de üzmüştü.

45 yıl önceki olaya geçelim. 23 Ağustos 1975 bahçedeyim. O dönemde Kaymakamlığı vekaleten Babam yürütüyor. Kaymakamlıktan biri elinde bir bıçakla geldi ve kuyunun hemen yanında duran senede bir kere bazen iki senede bir açan gözümüz gibi baktığımız Avize çiçeğini kesmeye başladı. Şaşkın şaşkın bakmamıza da baban istedi diye cevap verdi. Akşam babamdan öğrendik ki o çiçeği hazırlatmış ve bir motora atlayıp uzakta demirlemiş olan Kıbrıs Barış harekâtında da görev yapan muhriplerimiz Adatepe ve Gayret adlı askeri gemilere hoşgeldine giderken yanında götürmüş. Annem ama seni deniz tutar dediğinde “Gitmem şarttı. Ben kayıkçıları ile övünen bir ilçenin mülki amiriyim” demişti.

Yukarıda görülen 23.08.1975 tarihli Fotoğrafta Ön sırada  Belediye Başkanı Ziya  Tunoğlu, Komodor Tuğ. Amiral Işık Biren,  Babam Hüseyin Karahan, Başsavcı Cevdet Varol aradan da Lise Müdürü Nazmi Çaycı görülüyor. Öğretmenler Lokaline gidiyorlar.

Yukarıda ise o güne ait İnebolu gazetesi. Yorumu bu seferde siz yapın.

Geçmişe yolculuk yapınca İnebolu’nun iki sıkıntısıyla yüzleşiriz. İlki çözülmüş ve unutulmuş bir sıkıntı. İnebolu Abana Sahil yolu. Evrenye, İlişi veya Abana Sahiline genellikle piknik yapmak veya denize girmek için motorla gidip gelmemiz benim hafızamda bayağı bulanık bir görüntü halinde. Şimdiki gençlere garip gelebilir ama 1964 yılına kadar İnebolu‘nun doğusundaki köyleri ve Kastamonu’daki diğer

sahil ilçeler ile karayolu bağlantısı yoktu. Hatta limana kadar olan yol dahi toprak idi. Cumhuriyetin ilk yıllarında limana giden yol açılmış hatta çeşme altıda düzenlenerek Patriyoz’a kadar ulaşılabilir hale gelmişti ama bu stabilize tabir edilen toprak yoldu. Heyelanlar nedeniyle her yıl şekil değiştirmekte idi. 1960 yılında yeniden hareketlenen İnebolu liman projesi istenen düzeye bir türlü gelemese de bu vesile ile yapılan plaj yıllarca İnebolu’yu sırtında taşıyan turistik bir tesis olarak tarihte yerini aldı. Plaja giden yolun limana kadar o güzelim taş parkelerle döşenmesi işi ise ancak 1964 yılının baharında gerçekleşti.  İşte bu konu ile ilgili babamın her zaman güler yüzlü tarzını yansıttığı bazı şiirleri;

Patronlar şapırtıyla kalkınmaya üşüştü,
Kalkınan Türkiye’den bize de liman düştü.
Varlıklar kalkındılar bu plansız seferden,
Liman da kalkındı da Plaj oldu kederden.

Hüseyin Karahan-1961

Eşin dostun kara bulut gibi tozda gözü,
Beklemesin gözler, beklemesin arazözü.
Bir şey değil de plaja gitmesi,
Dönüşte tozdan kesilmese nefesi.

Bir ulu el tutsa elimizden,
Ve dostlarla kolkola,
Hayırseverler,
Bizimle beraber,
Müjdeden çınlasa kulaklarımız çın çın,
Döşesek kayaları, kayalar gibi yalçın,
Halılar döşesek o yola,
Ve dostlarla kolkola,
Koştursak bulvardan limana,
Torunlar selam verse tozlu yolu yapana.

Hüseyin Karahan-21.07.1962

Liman yolu parkeleri, kara kara ak ak,
Kalkınma hızına uydurmak için ayak,
Hep beraber üşüştük, eşle, dostla ve aşkla,
Elli santim kaldırdık kalpten krikolarla.

Hüseyin Karahan-1964

Dağ ardında dağ, gene dağ gene dağ var,
Bu dağlarda çileli insanlar yaşar.
Her dağın eteğinde bir de cennet var,
İnsanıyla ürünü yol diye ağlar.

Bu dağları yayan aşar insanlar yayan,
Bu dağlardan yol açtık, yola açtı agan,
Bu açıştan değil insan dağlar bile neşeli,
Selam sana Abanalı, Selam sana Evrenyeli.

Hüseyin Karahan-25.07.1964

İkinci sıkıntı ise Ankara-İstanbul treni gibi adı değiştirilerek her gelenin yapar gibi göründüğü ama bir türlü de hakkıyla yapamadığı herhangi bir uzun vadeli planlama değil kısa süreli siyasi ve/veya maddi rant kapısına dönüştürülen bir sorun. Altyapı. Özellikle de içme suyu ve kanalizasyon konuları. Bakın babam ne demiş 63 yıl önce Terkos suyu ile ilgili:

İçme suyu tesisi ihalesi beş yüz binlik bedelle,
Tam on yılda zor bitti, iki milyon papelle,
Cefakardır, vefakardır, fedakardır belediye,
Elli bini feda etti bi denecük aboneye,
Su geliyor mu diye sorulmasın sorular,
Şimdilik hava taşır terkosdaki borular.

Hüseyin Karahan-1963

Benim çocukluğumun Deniz bayramı çok daha neşeli olurdu (ya da çocuk olduğum için bana öyle gelirdi) O dönemler deniz bayramında sunuculuğu babam yapardı. Belki de fotoğraftakiler dinlemiştir. Önceden de bayağı hazırlık yapıp notlar alır şiirler yazardı. Sandal yarışları limanın dışından başlayıp plajda sahilde biterdi. Babam plajın üzerindeki yerinden o davudi sesiyle şiirler okurdu.

Bu şiirler yarışların son metrelerinde sahilde seyredenleri coştururdu. Notlarından bir pasajı sizlerle paylaşayım:

Deniz Kurtlarının torunları geliyor,
Azgın dalgalarla boğuşanlar geliyor,
Kürek ile yelken ile Kırım’a ulaşanlar geliyor,
Ufka bakıp yağmur sezen, bora bilen mürşitler,
Ey Cemaller, Mehmetler, Ey İlyaslar, Raşitler,
Tatar Hasan, Hacı Hasan, Soğan Hasan , Hasanlar,,
Ey miçolar, kürekçiler, yelkenciler, kaptanlar,
İnan ki o vadide hala senin nefesin var,
İnan ki bu sahilde hayde hayde sesin var,
İnan ki bu denizde hala senin DENKin var,
Kürek çekişlerinde senin o ahenkin var.

Hüseyin Karahan-1964

Aynı şekilde İnebolu’nun kahramanlık günü ola 9 Haziran da Zafer yolunda büyük bir coşku ile kutlanırdı. Oldukça uzun bir resmi geçit olurdu. Okullar dışında, askerler, polisler, kamyon üzerindeki mizansenlerle esnaf gurupları, itfaiye, istiklal madalyalı gaziler veya onları temsilen yakınları, kağnı arabaları katılırdı. Defne yapraklı taklar kurulurdu. Kaymakam, Belediye Reisi ve diğer mülki ve mahalli amir ve memurlar resmi geçidi genellikle caddenin deniz tarafındaki Emirgan çay bahçesinin önüne kurulan tribünden izlerlerdi. İnsanlar ise yol boyunca dizilirlerdi.

Deniz otelin altındaki kafe tipi yer ve çatısındaki teras, Mehtap pastanesi ve üzeri, Yar başında Hasan’ın Meyhanesi, daha ilerde Kazım’ın meyhanesi, Halkevinin, Orman Dairesinin, Ticaret Odasının, o zamanlar Veterinerlik ve Ziraat olan şimdiki Belediye binasının balkonları tıklım tıklım olurdu.

Babamın notlarında insanları coşturmak için şu şiirleri okuduğunu yazıyor.

Demirciler geçerken

Demirciler geliyor, çekiç güçlü, örsler sert,
Cami avlusundaki parmaklık demirinden,
Süngü yaptı, kılıç yaptı, zafer yaptı bu millet.

Cephane yüklü kağnılar geçerken,

İstiklal savaşından izlerin dolu dolu,
Merhum Gazi ve Şehitler diyarı İnebolu,
Ey güneşin denizden doğup battığı yer,
Ey ecdat; kahramanlık günü sana değer,
Ey İstiklal savaşında cepheye güç sunanlar,
Dağ gibi cephaneyi bir anda kaçıranlar,
Ey dedeler, nineler, ey analar bacılar,
Tükendi neşe oldu o çektiğin acılar,
O günlerde can veren bil ki oldu muradın,
Ey özgürlük aşığı, ey hürriyet hamalı,
Hürriyet senin kanında, sütündedir,
Vermezlerse eminim canının üstündedir,
Bizler bugün memnunuz sizin o düşünüzden,
Sizlere selam olsun kahramanlık günümüzden.

Ve Heyamola ekibi gelirken

Neredesin koşup gelin, coşup gelin,
Bu günümüz bayram olsun, coşku dolsun.
Cemil gibi çekelim canı yürekten,
Saray burnundan geçerken,
Al yeşil sancak çekerken,
Yar doldurur ben içerken nağmesiyle,
İnebolu neşe ile inlerken o tiz sesiyle,
ve hepimiz coşsun, coşsun da yaşa desin,
Coşsunda yaşa Mustafa Kemal Paşa desin,
Hep beraber çekelim o gün gibi heyamola,
Kahramanlık günümüz kutlu olsun, kutlu ola.

Benim çocukluk dönemim -yani 60’ların son, 70’lerin ilk yarısı- sırasında kuşkusuz en akılda kalanlardan biri yaz gecelerinde gidilen çay bahçeleridir. Adı çay bahçeleri olsa da ailece gidilen ve her türlü eğlencenin olduğu mekanlardı. Hatta bira bile servis edilirdi. Öncelikle o mekanları şöyle bir hatırlayalım.

İki önemli eğlence merkezi vardı. Biri Emirgan, Deniz Otel ve Mehtap pastanesinin bulunduğu bölge. Deniz otelin altı genellikle sessizlik ve akşam dışarı çıkanların turlamasını seyretmek isteyenler için en uygun yerdi. Tam karşısındaki Emirgan’ın işletmecisi İbrahim Denizci idi. Oğulları Rıfat ve Vedat servis yaparlardı.O bölgede o zamanlar deniz yola bu kadar yakın değildi. Bu nedenle deniz tarafında bahçenin tam ortasında çay ocağının karşısına deniz tarafına doğru bir balkon vardı. Bu balkonda genellikle dışardan gelen orkestralar canlı müzik yapardı. Birkaç sene peş peşe gelen Dalgalar Orkestrası en aklımda kalanı. Tabi bir de dans ve şarkı yarışmaları.

Hemen yanındaki çocuk parkı bizim modern anlamdaki salıncak, tahterevalli ve kaydırakla ilk tanıştığımız yerdi. Hemen onun karşısında yar başından sahile inen iki merdivenin arasına belediyenin yaptığı yeni yerde Şekerci Nuri ve Rıza Emir mehtap pastanesini açmışlardı. Üç tarafı akvaryumlarla çevrili bu mekân o dönemde dondurma yemek isteyenlerin durağı olmuştu. Elbette dondurmasının tadı hiçbir zaman köprü başında minicik ama sevimli bahçesinde yenilen Şekercilerin ustası Ali Küllü’nün dondurmasının tadına ulaşamadı.

Şimdi ikinci eğlence merkezine yani Boyranaltına geçelim. Elbette henüz benzinliklerin olduğu bölgede köprü yok. Mecburen yukardaki köprüden geçeceğiz. Allah’tan belediye reisi Celasin Bey köprü başına ve Meydancıkta köşeye floransan sokak lambalarını koydu da önümüzü görebiliyoruz. Boyranaltında yan yana üç çay bahçesi vardı. İlkini biraz sonra detaylı anlatacağım. İkincisi Ziya Şahin amcanın mütevazi çay bahçesi idi. Bu çay bahçesine 2-3 merdivenle indiğinizde üstü komple asma ile kaplı genişçe ilk bölüm karşınıza çıkardı. Deniz tarafına ilerlerseniz yine 5-6 merdivenle inilen üzeri açık birkaç masalık ikinci bölüm. Ziya amca genelde tek başına çalışırdı. En güzel çay burada içilirdi. Her iki yanındaki çay bahçelerindeki gürültü bir şekilde buraya hiç gelmezdi. Dalga sesleri dışında bir ses duyamazdınız. Sonuncu çay bahçesi ise zannedersem Salih Çağlar tarafından işletilir.  Ulu ağaçların altındaydı ve masalar diğer çay bahçelerinde göre birbirinden daha uzakta yerleştirilmişti. Bazı akşamlar bingo/tombala oynanırdı. Şimdi ilk çay bahçesindeki bir akşamı anlatayım. Akşam yemeği yenildikten sonra evin en uygun yaştaki çocuğu sahneye yakın masalardan yer tutmak için elinde birkaç kazakla önden gönderilirdi.

Çay ocağında çay demlenirken, orkestra da çay ocağının hemen   yanında yeterli sayıda masa gelmesini beklerken demlenirdi. Orkestra genelde İnebolulu gençlerden oluşurdu. Çoğu kendini bu konuda halk evinde yetiştirmişti. Orkestra elemanları ve sazlar genelde değişirdi ama Zeki Denizci akordiyonu, Kadir Karatay gitarı, Hasan Denizci baterisi ve Altuğ Dölen klavyesi ile değişmez kişilerdi. Orkestra başlamadan önce masadakiler bahçenin önünde arabası ile bekleyen Yığma’dan kuruyemiş ihtiyacını karşılardı. Popüler kuruyemiş kabuklu fıstık ve kabak çekirdeği idi ve her zaman taze olurdu. Orkestra günün popüler hafif Türk müziği parçaları ile başlardı. İlk bölümün sonlarına doğru dans müziği geçilirdi. Özellikle twist ve rock in roll da mutlaka olurdu. Orkestra ara verdiğinde Orhan Boran’ı andıran sesiyle Zeki Denizcinin evet-hayır oyunu başlardı. Hep o kazanırdı. Daha sonra Rıza Emir amatörce elektrosaz haline getirdiği sazıyla profesyonelce Kastamonu yöresinin türkülerini çalar söylerdi. Manda söğüt dalına yuva kurar, Huriye imama varırdı. İkinci devre başlamadan önce çocuğu olanlar iki sandalyeyi birleştirip çocuklarını yatırırlardı. İkinci devrede zaman zaman pop zaman zaman sanat müziği çalınırdı. Hasan Karagöz “Karagözlüm efkarlanma gül gayri”, Hasan Balcı “gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar” Mehmet Can “eski dostlar” ile sahne alırdı. Babam şiir okuması için sonlara doğru sahneye davet edilirdi. Hepsini kendi yazdığı şiirleri defalarca okumasına rağmen her seferinde dinleyenleri aynı şekilde hüzünlendirebilmesine aynı şekilde güldürebilmesine ve sonunda aynı şekilde alkışlanmasına hala şaşarım. İşte o dönemin en popüler olan şiirlerinden biri;

MİSAFİR GÜNLERİ

Güne gidelim güne, kadın için her gün olan düğüne,
Çekiştirme, pekiştirme meclisine.
Şeker Beleş, pasta beleş, cip kelepire,
Gelsin çaylar, gelsin çaylar habire.

Güne ayrılır evin en konforlu odası,
Yalnız günde açılır o mübarek kapısı,
Ayda iki üç defa mutlaka sıra gelir,
Bütün ev baştan başa gün için temizlenir.

Cam çerçeve silinir, örümcekler alınır,
Taa taşlık bile özenerek yıkanır,
Rujlanır o gün için ruja hasret dudaklar,
Boyanır bulaşıktan yeni çıkmış tırnaklar.

Giyilir esvapların topyekûn yepyenisi,
Takıp takıştırılır mevcutların hepisi,
Üç beş kapı modadır, buram buram dökse ter,
Yüz kiloluk hanım bile günde tığ topuk giyer.

Beş saatlik işiyle, çantada terliğiyle,
Eşikteki beşikteki, kızıyla geliniyle,
Topyekûn hane halkı, birlikte yola düşer,,
Kundaktaki yataktaki yallah deyip de üşer.

Hoşgeldinden sonra sorulur hal ve hatır,
Her yeni gelen ile aynısı tekrarlanır,
Stop bilmez çeneler, sıra şaşmadan işler,,
Dedikodu sofrası gittikçe de genişler.

Laftan börek yapılır, atılır lafla taşlar,
Ara sıra eğilir fiskosa meyyal başlar,
Kahkahalar atılır meclisin neşesiyle,
Herkes konuşmak ister İstanbul şivesiyle.

Kızım, gelinim, torunum, anamla hepsi tamam,
Yarın Anşanın günü ben de ben de geliyam.

Hüseyin Karahan-22.12.1961

Aşağıdaki fotoğraf 1958’in yazında çekilmiş. Yüz ifadeleri sert görünüyor ama ben biliyorum ki yumuşacık yürekleri var. Yüzlerindeki o sert çizgiler zorlu yılların izleri. Arkalarındaki mavi pike hala duruyor. Düşünün çocuklukları Birinci Dünya (aynı zamanda İspanyol gribi pandemisi) ve İstiklal savaşı yıllarında geçmiş. Cumhuriyetle birlikte atılmışlar hayata. Evlenmişler ve çocuklarını ikinci dünya savaşının yokluğunda büyütmüşler. Sağ taraftaki bizim Gazozcu Baba dediğimiz dedem Hamdi Emir. Sol taraftaki ise Halamın eşi benim dede dediğim eniştem Mehmet Denizci.

Onları anlatmadan önce Galip Deniz Caddesinde Yeni caminin köşesinden pazar yerine doğru yürüyelim isterseniz. Sol tarafımızda sırasıyla ve bildiğim lakaplarıyla Şipkopca’nın (dudayırık) dükkânı, önceleri Deli Murat’ın sonra Köse’nin dükkânı, Terzi Tatar Hasan’ın Mehmet’in dükkânı, Hasan Tunoğlu’nun bahçesi ve şekerci dükkanı, Hamdi Emir’in Gazoz hanesi, Berber Dükkanı, Sümerbank Mağazası, Cemal Amca’nın (Pat) şekerci dükkanı.

Bu dükkanlar ile ilgili benim yetişebildiklerim ve hatırladıklarım kısaca şöyle. Şekerci Hasan Amcanın dükkanına sokaktan bir iki merdivenle inilirdi. Kapı alçaktı. Sanki inenlerin başı kapıya çarpacakmış gibi gelirdi bana. Vitrininde en aklımda kalan şey kızamığa iyi geldiği söylenen tarçınlı baklava dilimine benzeyen lohusa şekeri. Girince sol taraftaki tezgâhta enva-i çeşit ve rengarenk şekerlemeler olurdu. Daha ileriden bir kapıyla üstünde asma çardağı olan bahçeye çıkılırdı. Bahçede köyden pazara inenlerin ekmeğin içine tahin helvası ve gül reçeli koyup iştahla yemeleri gözümün önünde hala. Şekerci Pat Cemal Amca’nın dükkanında ise tezgâh girince sağda kalırdı. Onun mu benim mi boyum kısa olduğu için bilmiyorum ama tezgâhın arkasından yalnızca kafasını görürdüm. Şemsiye çikolata ve mabel sakız için önemli uğrak yerlerimdendi. Sahibinin Ibraslı olan berber dükkânı ile ilgili bildiğim tek şey aynı zamanda diş çektiği.

Gelelim gazoz haneye. Gazozcu Hamdi Dedem o dönemin entelektüel adamlarından. Ecevit’e yürüyerek bir okula gitmiş ama okulun ne okulu olduğunu ben de bilmiyorum. Yukarıdaki fotoğrafta 50 yaşında. Aslında ben 3.5 yaşında iken öldüğü için hayal meyal aklımda.  Oldukça zengin bir pul ve el yazması kitap koleksiyonu varmış. Bir de değişik mobilya ve aletlere merakı. Mesela üstü açıldığında kanun olan ve aynı zamanda ön kapağı açıldığında içindeki pikabı bulunan komodin hala duruyor. Önce Güzel İnebolu adıyla yaptığı daha sonra Fertek adıyla ünlenen gazozları ile sağlıyor geçimini.

Dükkâna girdiğinizde sağ tarafta yazıhanesi var. Benim için buradaki en önemli oyuncak toplanan kapakları tekrar kullanabilmek için baskı yapan zımbamsı alet. Arka tarafa üst kattaki depoya çıkan ahşap merdivenin yanındaki ayrı bir kapıyla giriliyor. Altı su sarnıcı olan bu bölümde her birini hayranlıkla izlediğim gazoz imalatında kullanılan bilumum alet edevat. Her Çıssss-tak sesi bir şişe gazoz demek. Keşke devam edebilseydi bu gazoz markası.

Girizgâh yine uzun oldu ve sonunda geldik hikâyenin kahramanına. 1960’ların sonuna kadar hazır giyim ve konfeksiyon olmadığı için terzilik hem önemli bir zanaat ve hem de birçok evi geçindiren bir meslek idi.

İnebolu’da kadın veya erkek giyimi üzerine uzmanlaşmış onlarca terzi vardı. Onlardan biri idi Terzi Mehmet Denizci. Babası Tatar Hasan denizci idi ve o çocuk yaşta iken kaybolmuştu denizde. Üç yaşında ablası ve anası ile yalnız kalmıştı ve terzi çırağı olarak çalışmaya başladı. Meslek usta çırak ilişkisi şeklinde yürüyordu o yıllarda.

Eli hafif değildi, erkek giyime yöneldi. Lafı açılmışken; kadın giyim konusunda uzmanlaşanların bazıları için söylenen eli hafif lafı vardı. Yani terzi prova yaparken müşteri kumaşa dokunduğunu bile anlamaz demekti. Gel zaman git zaman işlerini büyüttü. Belediyenin önünden deniz tarafına yürürken ilk dört yolda şimdilerde manav olan yerdi dükkânı. Yanında üç beş çırak çalışmaya başladı. Kasabaya gelen kaymakamların ve diğer mülki amirlerin elbiselerini o dikiyordu. Hatta elbise diktirmek için Kastamonu’dan gelen Valiler bile vardı. Çok çırak yetişti yanında. Uzun yıllar İstanbul’da Galatasaray’da terzilik yapan ve İnebolu’da huzurevinde vefat eden yeğeni Mehmet Şahin’de onun çıraklarındandı. Mehmet Şahin İstanbul’da özellikle kambur veya yürüme engelli kıyafet oturtması zor kişilerin adresi oldu. Ama konfeksiyon ve hazır giyimle beraber Terzi Mehmet’in işleri hızla azaldı. 60’lı yılların sonunda kendini evinin önündeki küçük dükkânda kasket yaparken buldu. Mukallit kelimesi çocukluğumun kahramanlarından olan Mehmet dede için söylenmişti sanki.

Bana Karadeniz türküleri öğretir, sonra söyleterek keyifle dinlerdi, her seferinde büyük bir inandırıcılıkla yaptığı şakaları beni hem şaşırtır hem güldürürdü. Onun sağlığında çocukların ve kedilerin eksik olmadığı, şen kahkahaların yükseldiği o belki de İnebolu’nun en eski Rum evlerinden biri olan bu ev; şimdi birçok örneğinde olduğu gibi anıları ile sessiz sakin bekliyor yanındaki mandalina ağaçları yeşerir ve yine malt eriğini toplayan birileri olur diye. Babamın onun başka bir yönünü vurguladığı şiiri ile noktalayalım hikâyeyi:  

Tükeniyor bir ömür, iğneyi dürte dürte,
Para olur mu deva, kırk senelik züğürte,
Giderken yavaş yavaş, tezgahın arkasında,
Hata olmaz urbanın kolunda, yakasında.

Gidiyorum bu akşam, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

Ütüle yavaş yavaş, çal makası hafiften,
Ustası belli olur bir terzinin ilikten
Ama yine boş durma, bekle kararsın hava,
Yap yapındır, Azrail çıkmadan mahut ava.

Gidiyorum şen olsun, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

Ham sofu Günah derse valla inanma sakın,
De ki; meyhane yolu nedendir akın akın,
Kul bile ikram eder yolcu gelse evine,
Hüda niye etmesin fani misafirine..

Gidiyorum eyvallah, sakın sen de boş durma,
Bir çeyrek kalmış ömre, bir darbe de sen vurma.

100 yılın içinden seçerek anlattığım tüm bu anılar ve kahramanları belki de hayal ürünü, bu belki de benim uydurduğum bir masal. Bu masalı gerçeğe en çok yaklaştıran ise o yan yana duran üç dükkânın sahiplerinin ismini taşıyan torunları: Hamdi Emir, Hasan Tunoğlu ve Mehmet Denizci. Kim bilir onların da masalını yazar yüz yıl sonra birileri…

Yaşlı kadın nefes nefese uyandı. Yine sıkça gördüğü bir kâbusun sabahındaydı. Babaannesinin “Tevhide, çabuk mutfaktan tahta kaşık getir “diye bağırması hala kulaklarında tekrarlanıyordu. 7-8 yaşlarındaki kız telaş ve korkuyla mutfağa gidiyor ve her tarafta tahta kaşık arıyor, bulamıyor, bulamıyordu. Babaannesinin gittikçe daha yüksek bağırması, onun ocağın yanında, mutfaktaki tüm çekmece ve raflarda hatta tel dolabın içinde, yalağın altında tekrar tekrar araması ve sonunda anasının o canhıraş haykırışı ile hıçkırıklara boğulması. Onun çocukluğu zamanında havale geçiren çocukların üzerinde şifa için tahta kaşık kırılırdı. Tevhide Hanım artık bu tip hurafelerden kurtulmuş olsa da kendinden iki yaş küçük kız kardeşinin ölümü onun beyninde yer etmiş hatta travma haline gelmişti. Bu karanlıkla ilk tanışması idi ve daha sonraları nicelerine tanık olacaktı.

Perdeyi aralayıp pencerenin karşısındaki Karadeniz ile arasında bir duvar gibi duran tepeye baktı. Ağırlıklı olarak yeşillikler arasındaki aşı boyalı ahşap evlerin oluşturduğu görüntü, onun bu eve gelin olarak gelişinden bu yana pek değişmemişti. Tepenin sol tarafında en yüksekte duran iki katlı taş mektebin üst kat pencerelerine göz attı. Güneşin denizden doğması ile bu binanın pencerelerinde kızıl bir yansıma olurdu, bu da onun kalkma saatini işaret ederdi. Daha vakit olduğunu anlayınca doğruldu ve hemen başucunda duran büyük oğlunun yıllar önce Almanya’dan getirdiği saati kontrol etti. Her akşam sabah namazını vakitlice kılabilmek için kurardı. Saat daha beşi çeyrek geçiyordu.  Alarmı iptal etmek için üstündeki düğmeye bastı ve tekrar yatağa uzandı.

Keçi derisinden yapılmış ve bombeli kapaklı çeyiz sandığının arkasındaki duvarda asılı Saatli Maarif Takviminden yaprağı koparıp gece lambasının ışığında okumayı aklından geçirdi ama üşendi. Okumak. Evlenip bu eve geldikten sonra en iyi arkadaşı olan karşı komşularının küçük kızı Resmina, mübadele nedeniyle üç gün içinde toparlanıp bilinmeze doğru yola çıkmadan önce veda etmek için geldiğinde ona “Tevhide, mutlaka okuma yazma öğrenmelisin, bak bilseydin mektuplaşırdık seninle” demişti. Bu ona utanma ile imrenme arasında bir duygu yaşatsa bile daha sonra oğulları ile bilirlikte okuma yazma öğrenmesini ateşlemişti. On altı yaşında kasabadan pek uzak olmayan bir köyde yaşarken, kasabada lokantası olan biri ile evlendirilip bu eve gelin gelmişti. İlk günlerdeki yalnızlığını ve ürkekliğini yenmesinde rolü büyüktü Resmina’nın. O yaşa kadar pazarı olduğu günler dışında pek kasabaya inmeyen Tevhide’nin hiç Rum tanıdığı da olmamıştı. Köylerinde hiç Rum da yoktu aslında. Gelin olduktan iki gün sonra kuyudan su almak için gelen, sarı saçları, başındaki yanında kırmızı bir gül olan mavi şapkasının yanlarından omuzlarına dökülen ve mavi beyaz fırfırlı elbisesi ile başka bir dünyadan gelmiş gibi görünen bu kız, Tevhide ’ye “Merhaba, Allah mutlu etsin, ben Yanas’ın kızı Resmina “ diyerek elini uzatmış, Tevhide ne yapacağını şaşırarak, yalnızca elini kızın eline dokundurabilmişti. Daha sonra her türlü derdini anlattığı, çağırdığında evlerine gidip piyano çalışını hayranlıkla izlediği, birlikte çay içip dedikodu ettikleri candan bir dostluk oluşmuştu aralarında. Tam bu anılara dalmışken gelininin yatak odasının kapı açma sesini, ardından da çocukların odasına giden karaltısını gördü. Evdeki tek kuzine çocukların odasında idi ve gelini her sabah çocuklar okul için kalkmadan önce yakardı. Bu onun yarım saat sonra namaz kılacağı anlamına geliyordu aynı zamanda.

Yatakta bir kez daha doğruldu. Yatağa akşam yatmadan önce kuzinenin üzerinde ısıtıp önce gazete sonra da beze sardığı yassı taşı yataktan alıp yere bıraktı, çorabını ve terliklerini giydi ve yavaş yavaş yatağını toplayıp çeyiz sandığının üzerine koydu. Ardından mutfak ile odası arasına aslında servis camı olarak yapılan ama bu amaçla hiç kullanılmamış, onun özel eşyalarını, ilaçlarını, bardağını hatta takma dişini koyduğu raf görevi gören yerden bir tarafı kalın diğer tarafı  ince dişleri olan fildişi tarağını aldı. Tamamı beyazlamış lüle lüle saçlarını taramaya başladı. Karşı tepenin arkasından ışıklar göğü aydınlatmaya başlamıştı. Saçlarının ucunda belli belirsiz kına izlerini görünce kına zamanı gelmiş diye geçirdi aklından.

Eynini giyip banyodan maşrapa ve Don Kişot’un şapkasını andıran kenarlı küçük leğeni alarak çocukların odasına gitti. Odada biri kız, biri erkek iki torunu hala uyanmamıştı. Kız olan onun adını taşısa da hep ikinci adı kullanılmıştı. İki yaş küçük erkek torunun ismini ise o vermişti. İki isminden biri babasının diğeri ise kayınpederinindi. Onuncu torunu olmasına rağmen ona düşkünlüğü farklıydı. Oda bayağı ısınmıştı. Sessizce kuzinenin üzerindeki kazandan leğene üç dört maşrapa su alıp abdest almak için banyoya gitti.

Namazını kılıp tespihini çekerek çocukların odasına girdiğinde tüm hane halkı kahvaltıya başlamıştı. Tevhide Hanım gördüğü kâbusun etkisini ve anılarında ona kasvet veren tüm düşüncelerini odasında bırakmış ve hep yaptığı gibi gülüşünü takmıştı ak pak ve kırışıklarla dolu yüzüne. O sırada yumurtasının az piştiği için mızmızlanan Aziz, biraz da babaannesinin Allah’ın nimetleri ve israf konusunda uzun bir konuşma yapmasından çekinerek hemen susup yumurtasını yemeye başladı.

Aziz, önceleri babaannesini namaz surelerini öğreten, dualar ezberleten, Peygamberin ibret verici hikâyelerini, nadiren de cadı ve Keloğlan’ın olduğu bazı masalları anlatan disiplinli ve sert, yani biraz can sıkıcı biri gibi görse de, özellikle son üç yıldır, ortaokula başlayalı beri kendisine diğer torunlarından farklı bir gözle baktığını fark etmiş, onun yumuşak, eğlenceli ve ilginç taraflarını da keşfetmeye başlamıştı.

Kahvaltıdan ilk kalkan baba oldu. Devlet memuru olduğu için her zamanki gibi sabah tıraşını olmuştu, kravatlı idi. Ceketini ve paltosunu giyip, fötr şapkasını takarak evden ilk çıkan da o oldu. Aziz, ablasıyla birlikte tam evden çıkacakken babaannesinin, “Aziz gel seni bir okuyayım.” dediğini duydu. Bu bir nazar seansı anlamını taşıyordu ve Aziz önceleri buna karşı çıksa da artık bunu kanıksamıştı. Hatta bazen o söylemese dahi onun önüne oturup kendisini okumasını istiyordu. Nazar konusu babaannesi için ciddi bir konu idi. Bahçede çalışırken olan tüm terslikleri, hatta yakalandığı grip, nezle gibi hastalıkları bile hep yan komşunun nazarına bağlardı. Kendi üzerinde taşıdıkları dışında, o komşunun tarafına bakan ağaçların dalları bile nazar boncuğu doluydu. Aziz babaannesinin karşısına oturdu ve onun okurken esnemesine, her esnemesine “Bak gördün mü nazar varmış.” demesine onaylar gibi kafasını salladı ve seans üfleme ile sona erdi. Aziz o sırada içinden babaannesinin hayatı boyunca kaç kere tespih çektiğini hesaplamaya çalışıyordu. Her namazdan sonra doksan dokuzluk tespihi üç kere çekerdi. Ayakkabısını giyip koşturarak evden çıkarken mırıldandı “Oha, yirmi beş milyondan fazla”.

Aziz ortaokul son sınıfa gidiyordu ve oldukça parlak bir öğrenciydi. Tam bir matematik canavarıydı. Etrafında olup biteni hep dikkatle izler ve önemli gördüklerini bir tarafa kaydederdi. Sevdiği bir şiiri birkaç kere okuduğunda ezberlerdi. O gün okuldan eve dönerken içinden babaannesinin şiirini tekrarlıyordu. Sömestre tatilinde Ankara’da amcasının evine gitmişlerdi. Amcası Vehbi, bir süre Almanya’da çalışıp dönmüş bir mühendisti. Almanya’dan gelirken getirdiği teyp ve fotoğraf makinası onun en sevdiği oyuncaklarıydı. Onlarla tüm ailenin ses ve görüntü albümünü oluşturma çabası içindeydi. Bir gün teyp ile herkesin sesini kaydettikten sonra annesine dönüp “Ana sen de bir şiir oku” dedi. Babaannesi Vehbi amcanın başla komutu ile Aziz’i çok şaşırtan ve ona hayranlığını perçinleyen şiirini söylemeye başladı.

Yürüyordum: Ağlıyordu ırmaklar;
Yürüyordum: Düşüyordu yapraklar;
Yürüyordum: Sararmıştı yaylalar;
Yürüyordum: Ekilmişti tarlalar.

Bir ses duydum, dönüp baktım, bir kadın:
Gözler dönük, kaşlar çatık, yüz dargın;
Derileri çatlak, bağrı kapkara,
Sağ elinin nasırında bir yara

Başında bir eski püskü peştamal
Koltuğunda bir yamalı boş çuval…

Şiiri okurken yüzündeki o acı çeker gibi görünen ifade ve sesini alçaltıp arttırarak yaptığı vurgular, usta bir tiyatrocunun tirat okuması gibiydi. Zaman zaman ağlayacak gibi sesi çatallaşıyor, zaman zaman bir isyanı yaşar gibi bağırıyordu.

Ah Efendi, bize karşı İstanbul
Neden böyle bir sert, yalçın taş gibi?
Taşraların hayvanlık mı nasibi?

Aziz babaannesinin her duraklamasında yutkunuyor ve adeta şiirin bitmesini istemiyordu. Tevhide Hanım adeta mırıldanır gibi, oldukça uzun olan şiiri bitirdi.

Yazık, sana ağlamayan şiire;
Yazık, sana titremeyen vicdana,
Yazık, sana uzanmayan ellere;
Yazık, seni kurtarmayan insana!

Aziz Ankara’dan dönünce babaannesine şiirin kimin olduğunu sormuştu. Bilmiyorum, amcanın bir şiir defteri vardı. Orada görüp beğenmiş, sonra birkaç defa okuyup ezberlemiştim cevabını alınca önce babasına, sonra okuldaki Türkçe öğretmenine sormuş onlardan da cevap alamayınca günlerce kütüphanede araştırmış, bulamamıştı. Sonra babaannesine birkaç defa okutturarak şairini bilmediği bu şiiri ezberlemişti. İyice yerleşmesi için zaman zaman içinden okuyordu. Bu yöntemi ilkokula giderken babaannesinin ezberlettiği sure ve dualar için de uygulardı.

Artık onu, bazen bahçe işleri ile uğraşan, ziyaretine gelen kendi yaşındaki tanıdıkları ile genellikle din konusunda sohbetler yapan ve beş vakit namaz kılıp tesbih çekerek ölmeyi bekleyen biri olarak görmekten vazgeçmiş, içinde birçok cevher saklayan gizemli biri olarak görmeye başlamıştı. Ona bir şeyler anlatırken eskisinden daha dikkatle dinliyor, zaman zaman onun arkadaşlarıyla sohbetlerine dahi katılıyordu.

Kış bitmiş, bahar bütün güzelliklerini kasabanın bahçelerine, dağlarına, tepelerine sermeye başlamıştı. Tevhide Hanım kışın geçtiğine seviniyordu, çünkü baharın onun için anlamı soğukta iyice artan romatizma ağrılarının azalması, kansızlık nedeniyle çok fazla üşümelerinin bitmesi, yaşıtı olanlarla daha fazla görüşmesi demekti. Arkadaşları ile bir araya geldiklerinde Aziz hep ellerini birbirlerinin arasına koyup uzun uzun dua okumalarını izlemeyi severdi. Böyle bir ziyaret sırasında arkadaşlarından biri dinin gereklerini yerine getirmeyen, namaz kılmayan, camiye gitmeyen, oruç tutmayan bazı ortak tanıdıkları ile ilgili biraz ağır laflar edince Tevhide Hanım itiraz edip sakin bir şekilde Rabia adlı birinin hikâyesini anlatmaya başladı. Dindar bir dedenin yetiştirdiği Rabia’nın 10 yaşında hafız olduğunu ve Ramazanlarda mukabele okumaya başladığını, ancak ilerleyen yaşlarda mukabele okuduğu bir konakta bir İtalyan’la tanışıp etkilendiğini, bazı dini öğretileri sorguladığını, ancak içindeki Allah sevgisini hep koruduğunu anlatarak lafı herkesin dini sorumluluklarını istediği şekilde yaşayacağına, hiçbir kulun bir başkasını yargılamayacağına bağladı. Bu kararı yalnızca Allah-u Teâlâ verir diye de noktayı koydu. Arkadaşları sus pus olup hiçbir şey diyemedi. Bu konuşmaya tanık olan Aziz, babaannesinin arkadaşları gidince Rabia’nın kim olduğunu, nereden tanıdığını sordu. Babaannesi gülerek cevap verdi. “Sinekli Bakkal’dan tanırım, Halide Edip Hanım’ın romanından.” Halide Edip’in adını söylerken ona hayranlığı belli oluyordu. “Benim ilk okuduğum romandı.” diye ilave etti. Bu Aziz’de şok etkisi yapmıştı. Babaannesi eve alınan Akbaba ve Tarih dergilerine bakmazdı bile. Yalnızca Milliyet gazetesine ve Hayat mecmuasına göz atardı. Nadiren dudaklarını kıpırdatarak okurdu. Ama onun roman okuduğunu hayal bile edemiyordu. Ertesi gün kütüphaneye gidip Sinekli Bakkal kitabını aldı ve üç gün içinde okudu.

Haziran gelmiş, yaz tatili başlamıştı. Aziz Ortaokulu beklendiği gibi birinci olarak bitirmişti ve bu tatili fazlasıyla hak ettiğini düşünüyordu. Artık babaannesi ona çok daha detaylı hikâyeler anlatıyor ve Aziz her birinin bir ders içerdiğini bilerek onu dikkatle dinliyordu. Birçoğunda abartı hissetmesine rağmen sesini çıkartmıyordu. Bunu, onun hikâyesinin ve çıkartılacak dersin etkisini artıracağını düşündüğü için yaptığını biliyordu. O çok küçükken anlattığı, bir adamın pirinç ayıklarken bir pirinci yere düşürüp almadığını gördüğü karısını boşaması ve o pirinç tanesini bulmak için neredeyse evi yıktığını anlattığı kadar abartı olmasa da, yine de bazen ipin ucunu kaçırıyordu. Kayınvalidesinin bahçeye çıkarken üstü kirlenmesin diye taktığı önlüğü, kirlenmesin diye üzerine taktığı ikinci önlüğü anlatıyordu mesela. Ana fikir fazla titiz olmanın iyi olmadığı idi elbette. Aziz üzerinde etkisini yeterli bulmadığı zaman abartma bölümü geliyordu. Kayınvalidesi kediler bahçeden gelince ev kirlenmesin diye ayaklarına ceviz kabuğundan yaptığı terlikleri takmasına kadar uzatıyordu hikâyeyi. Aziz bu hikâyeleri gözünde canlandırıyor ve gülmekten kendini alamıyordu bazen.

Yaz ortasında tüm evi sevindiren bir haber geldi Vehbi amcadan. Aziz Ankara’da oldukça iyi bir lisenin sınavını kazanmıştı. Özellikle anne ve babası bu liseye gitmenin iyi bir Üniversite kazanmayı garanti ettiğini bildikleri için çok mutlu ve gururluydular. Ancak Tevhide Hanım bu olaya pek sevinmemiş görünüyordu. Üç oğlu da onun yaşlarında leyli meccani okullarda okumak için büyük şehirlere gitmişti. Onların hasreti uzun yıllar yüreğini dağlamış, Aziz’in babası dışında kasabaya dönen olmamıştı. Aynı hasreti bu yaşında çok bağlandığı Aziz’de yaşamak ona ağır gelmişti. Bu konudaki suskunluğunu bir sabah kahvaltıda bozmuş ve Aziz’in babasına “El kadar çocuğu niye gönderiyorsunuz ki, burada da lise var. Ablası ona gitmiyor mu?” diye çıkışmış ve cevabı dinlemeden ilk defa kahvaltıdan kalkıp odasına gitmişti. Kalan günler de Aziz’in heyecanı artıyor, annesi onun yanında getireceği eşyalar için adeta çeyiz titizliğinde çalışıyordu. Gitmesine çok az bir süre kalmıştı. 25 Ağustos Atatürk’ün kasabaya gelişi nedeniyle şapka bayramı olarak kutlanırdı. O günü babaannesi Aziz’e anlatmaya başladı. ”Atamızın geleceği bir gün önce kasabanın her yerinde tellallar tarafından ilan edildiğinde çok heyecanlandım. O zamanlar kasabaya gelmek için tek yol bu önümüzden geçen yoldu. Erkenden bahçeye inip darabanın açık bir yerinden yola bakarak beklemeye başladım. Öğlene doğru yukarıdan bir kalabalık görüldü. Kalabalığın arasından onu hemen tanıdım. Önümden geçerken dönüp bana doğru baktı. Masmavi gözleri ışık saçıyordu.” Bunu anlatırken Tevhide Hanım’ın gözleri teybe şiir okurken olduğu gibi yine buğulu idi ve sesi titriyordu. Aziz nedense kasabada yıllardır kutlanan o günü babaannesinin yaşamış olabileceğini hiç düşünmemişti. Heyecanla sordu ” Sen…sen Atatürk’ü gördün mü?” Babaannesi daha önce Aziz’in hiç görmediği bir edayla “evet” diye cevap verdi “ve onun bakışını hiç unutamadım.” Sonra devam etti,” İstersen sana 9 Haziran’ı da anlatayım.” dedi. Aziz’in gitmesine günler kala babaannesi adeta tüm hayatını anlatmak istercesine peş peşe hikâyeler anlatmaya başlamıştı. 9 Haziran Yunan zırhlılarının gemilerinin kasabayı bombaladığı gündü ve beklemedikleri bir direnişle karşılaşınca geri çekilmişlerdi. O gün kasabanın kahramanlık günü olarak kutlanırdı. “ Çok isterim.” dedi Aziz kafasını sallayarak.  Tevhide Hanım bombardımanın başlamasının, bazı gençlerin o sinirle kasabadaki Rumlara kötü davranmasını, o sırada arkadaşı Resmina’nın onun yanına gelip ağlamasını, sonra yukarıdaki tepeden zırhlılara ateş açılmasını uzun uzun anlattı. Aziz hiçbir detayı kaçırmamak adına dikkatle dinledi tüm hikâyeyi. Şöyle bitirdi sözlerini “İlk bombardıman başladığında kayınpederim çamaşırlıkta kuyunun yanında namaz kılıyordu. O sırada biraz ilerisine bir top güllesi düştü. Rahmetli namazını bozmadı bile…” Aziz babaannesinin sözünü kesti “Neden ki? Namazı bırakıp askerlere yardım etseydi ya!” Babaannesi kızarak cevap verdi “Savaşan o askerlere dua da gerekir.” Ve sonra anlatmayı bıraktı. Aziz üstelemedi ve babaannem yine abartıyor diye geçirdi içinden.

Yaz sonunda Ankara’ya hareket günü gelmişti. Tevhide hanım ilk defa o sabah kaygılarını ve acılarını odasında bırakamamıştı. Anne ve babasına onu gönderdikleri için, Aziz’e de giderken bu kadar neşeli göründüğü için kızgındı. Aziz önce ablasına sarıldı, sonra babaannesinin elini öptü. Babaannesi eline para sıkıştırıp “Allah’a emanet ol” diyerek hızla geri dönüp eve girdi. Torununun ağladığını görmesini istemiyordu. Aziz anne ve babasının arasında bahçe kapısından çıkarken babaannesinin “Bahçe kapısını açık bırakmayın.” dediğini duyar gibi oldu.

Ankara’daki ilk günler sıkıntılı geçti. Onun gibi küçük kasabadan gelen birkaç kişi olsa da arkadaşlarının büyük çoğunluğu Ankara, İzmir ve İstanbul gibi büyük şehirlerden gelmişlerdi. Kültürleri, yetişme şekilleri ve davranışları ondan farklı idi. Ancak bir iki ay içinde uyum sağladı ve içinde bir tek sıla hasreti sıkıntı olarak kaldı. Hafta sonları Vehbi Amcaya evci olarak çıkıyor. Anne ve babasıyla oradan telefon ile konuşuyor, bu bir parça hasretine gem vuruyordu. Sömestr tatiline bir ay kalmıştı. Yine bir cuma akşamı amcasının evine geldi. Amcası ve yengesi evde yoktu. Kuzenlerinin yüzleri düşmüş, en küçüklerinin ağlamış gibi gözleri şişmişti. “Ne oldu?” diye sordu. “Amcamla yengem nerede?” Büyük kuzen elini onun omzuna atarak “Maalesef babaannemi kaybettik, oraya gittiler, dün toprağa verildi.” dedi. Son kelimeyi ağlayarak söyleyebilmişti. Aziz adeta kilitlenmişti. Ne konuşabiliyor, ne ağlayabiliyordu. Beyninde yankılanan onlarca hikâye ile öyle kalakalmıştı. O sırada telefon çaldı. Arayan babasıydı. Kuzeniyle konuştu önce. Sonra onu istedi. Aziz kafasını hayır anlamında iki yana salladı ve şimdi değil diye mırıldandı.

Sömestr tatilinde anne ve babası ablasının Üniversite kursu için Ankara’ya geldiler. Bu Aziz için daha iyi oldu. Çünkü hala babaannesinin olmadığı o eve nasıl girebileceğini bilmiyordu. Okulun ikinci yarısı iyice kaynaştığı okul arkadaşları sayesinde iyi geçti. Zamanın her acıyı azalttığı bir gerçekti. Üstelik onun yaşında ve küçük bir kasabadan başkente gelip yeni arkadaşlarla birçok ilke yelken açmışken.

Okul bitmiş, yaz tatili için evine geleli bir ay olmuştu. Babası bir katlı evin üstüne iki kat daha çıkmaya karar vermişti ve inşaat sırasında alt katta oturmaya devam ettiklerinden mühendis olmaya karar vermiş Aziz için, inşaatın aşamalarını görmek ilginçti. Kuyuya yaslanmış bir yandan eve bakıyor, bir yandan da hiç görmediği evin ilk ahşap halini gözünün önüne getirmeye çalışıyordu. Bulunduğu yer çamaşırlıktı. Hemen solunda çamaşırları üzerinde dövdükleri büyük bir taş vardı. Arka tarafta ise ocak ve bacası. Elbette kuyunun üstünde bir çıkrık. Şu tarafta ise… derken kuyunun etrafını betonlamak için kazı yapan amelenin sesini duydu. “Burada bir şey var.”  Hemen işçinin yanına gidip parmağıyla gösterdiği yere baktı. Yaklaşık 15 cm çapında bir gülle yerde duruyordu. Tam 55 yıl önce şu bombardımanda düşen gülle. Aziz gülleye bakakaldı. Babaannesi öleli beri içinde tuttuğunu bıraktı. Hıçkırarak ağlamaya başladı. İçinden bir ses ona babaannesi ile tanışabildiği ve onun hikâyelerini dinleyebildiği için ne kadar şanslı olduğunu söylüyordu.    

İhsan iki aylık seferden yeni dönmüştü ve doğup yaşadığı topraklara biraz daha hasretle basıyordu bu sefer. İçinden bir daha gitmem Kırım’a diye geçirdi. Denizciydi. Birçok kereler Barselona’ya gitmişti yumurta yüklü ticari gemilerle. Ama hiçbirinde Karadeniz’de yakalandıkları gibi adeta her tarafından yanardağ püskürüyormuş gibi kabaran böylesi bir fırtınaya rastlamamışlardı. Bir yandan da hem 1. Dünya Savaşı hem de grip salgını nedeniyle Akdeniz’e açılmakta çok tehlikeli olmuştu artık.

Yar başındaki merdivenleri ağır ağır çıktı. Merdivenin başına geldiğinde sol taraftaki ahşap iskelenin üzerinden biri seslendi: – Safa geldin Hopalı, sana bir kadeh şarap ikram edeyim de yorgunluğunu atasın. Sol omuzu hafif ilerde ve ağır ağır yürürdü 1.95’lik İhsan. Yürüyüşünü Hopalı bir asker arkadaşına benzeten babası takmıştı ona bu lakabı. Başını kaldırıp Yar başı Meyhanesinin işleten kabak Yanya’ya ters ters baktı ve hiç düşünmeden içeri daldı Hopalı.

İki gün Düz tarladaki baba evinde dinlendi. Anası Şerife ona sevdiği yemekleri yaptı. Dizinin dibinde kardeşleri Ali ve Mehmet, abilerinin deniz maceralarını dinlediler. Babaları Raşit Kaptan (Raşit kaptan Beyaz Beratlı İstiklal madalyasını teslim alan dört denizciden biridir) da katıldı zaman zaman onların sohbetlerine. İki gün dinlendikten sonra Hopalı hem arkadaşlarını görmek hem de Mustafa Kemal Anadolu’ya geçtikten sonra başlayan istiklal hareketi ile ilgili haberleri almak üzere çarşıya doğru inmeye başladı. Tam kaymakam yokuşunun köşesinde çeşme başında elinde iki koca güğümle bekleyen kısacık boylu genç kızla göz göze geldi. Bu ona yıllarca hayat arkadaşı olacak Emine’yi ilk görüşüydü. İçi ısındı, ısındı ve kaynadı.

Emine 16 yaşındaydı. İki erkek üç kız beş kardeştiler. Ufak tefek olmasına rağmen çok kuvvetli, hep güler yüzlü, hiperaktif denebilecek kadar hareketli, becerikli ve çalışkan olduğu için anne ve babasının en güvendiği evladıydı. Evleri Marazın kahvesinin hemen önünde, yeni yapılan mendireğe, İskelle Burnuna ve Patriyoz Mahallesine hâkim bir konumda idi. Ama oluşan heyelan nedeniyle yanındaki iki evle birlikte kayıp gitmişti iki yıl önce. Anne ve babasının yeniden başlama konusunda en büyük destekçisi olmuştu Emine. Elbette komşularının desteğini de unutmamak lazım.

Hopalı hemen o akşam söyledi Şerife anaya Emine’yi isteyin bana diye. 2 ay içinde de evlendiler. Evliliğin ilk yılları tüm Anadolu’nun tek vücut olduğu İstiklal Savaşının zorluklarıyla geçti. İnebolu bir yandan Anadolu’ya geçmek için İstanbul’dan gelenlerle dolup taşıyor, bir yandan da cepheye aktarılması gereken başta cephane olmak üzere her türlü malzemenin merkezi konumuna geliyordu. Vakit bu hengâme içinde hızlı ama bir yandan da cepheye evladını gönderen analar içinde bir o kadar yavaş geçiyordu. 

O yıllarda cephaneyi karaya çıkartan kayıkçılardan biri Hopalı, cephaneyi İki çaya taşıyanlardan biri de karnındaki İfakat’la birlikte Emine idi. İlk çocukları İfakat İnebolu Yunan muhripleri yaptığı top atışları altında doğdu. Günler sonra İnebolu, haftalar sonra Vatan kurtuldu. Yeni cumhuriyetin neferleri idi artık onlar. Atatürk’ün Türk Ocağının balkonundan yaptığı konuşmayı dinlerken her ikisi de çok heyecanlı, mutlu ve umutlu idi. Bir hafta sonra Muammer ve iki yıl sonra da Nurettin katıldı aileye. Atatürk’ün devrimleriyle kadınlara tanınan hak ve özgürlükleri en iyi anlayan ve değerlendirenlerden biri oldu Emine. Onun teşvikiyle Hopalı Sahil Oteli işletmeye başladı.  Emine evde çocuklarının istikbali için elinden geleni yaparken, diğer yandan da otelle ilgili her hizmeti veriyordu. Odaların temizliği, yatakların yapılması, her misafir sonrası yorganların yeni ve temiz kılıflarla kaplanması, misafirlerin kahvaltı masalarına tereyağı, türlü türlü reçel ve marmelatlar yapılması onun hiç şikayetçi olmadan yaptığı rutin işlerdi. En küçük çocukları da askerden dönüp evlenince bu seferde molozda yeni açılan plajı işletmeye başladılar.

Plaja bütün yemekleri Emine evde yapıp tepsilerle göçük denilen patikadan taşıdı yıllarca. Hopalı kansere yakalandı altmışlı yılların başında. Son gününe kadar da ağırlaşan kulaklarını radyoya dayayarak dinledi ajansı. Hiç kaçırmadı. 1968 de vefat etti. Emine’nin bu acısını iki oğlunun acısı perçinledi ama o hayat sevincini hiç kaybetmedi. Su böreğini, murabba dediği marmelatlarını torunları, torun çocukları için yapmaya devam etti. Cennete çevirdiği bahçesinde gülleri budarken düşüp kalçasını kırdı. Birkaç sene sonra 1983 yılında vefat etti. O öldüğünde torunun toru

Biraz da İnebolu’dan çıkıp şehir planı ve tarihi ile ciddi bir karakter olan vilayetimiz Kastamonu’ya giderek gerek yoldan ve gerekse Kastamonu’dan bilgiler aktarayım. Malum eskiler Üsküdar’a kadar Kastamonu derlermiş. O kadar olmasa bile tarihte önemli beyliklere başkentlik yapan, Osmanlının son dönemlerinde olaylara karşı duyarlı olan ve kurtuluş savaşının kazanılmasında önemli rol oynayan bir il Kastamonu.

ERSİZLERDERE  

Yola erken çıkıp kahvaltıyı Ersizler’de Emin Abinin Yerinde yapayım dedim. Eski adı Dereköy olan bu köye Ersizlerdere adının Çanakkale ve Kurtuluş savaşında tüm erkeklerinin şehit olması sebebiyle verildiği söylenir. Doğruluğunu bilmem ama kulağa hoş geliyor.

Emin Abi (Maalesef bu sene kaybettir) ve ailesini hep çalışırken görürdüm. Erken gittiğim için ailece kahvaltıda yakaladım. Burada doğal köy ürünlerinden bir masa hazırlatabilir, meşhur Ecevit çorbalarından içebilir veya sucuklu yumurta yiyebilirsiniz. Ben üçü bir aradayı tercih ettim.

Ersizlerdere’de İstiklal Yolunun önemli mihenk taşlarından biri olan ve II. Abdülhamit  döneminde inşa edilip sonra muhtelif restorasyonlar gören Karacehennemboğazı çayı üzerindeki köprü ve çaya ismini veren kanyon.

KÜRE

Kastamonu’nun ilçelerinden dağlara ismini veren Küre. Osmanlının en önemli gümüş madeni kaynağı olan bölgede şu anda da Bakır (pirit) madeni işletmesi var. Zaten Kürenin kelime anlamlarından biri de maden ocağı.

Biraz eğri büğrü bir yer olduğu doğru ama palavracı gezgin Evliya Çelebinin rakı bardağını koyacak yer bulamadım lafı da abartılı bence.

CAMİLİ KÖYÜ

Camili köyü yol üzerinde Küre’den sonra göreceğiniz güzelim evlerin olduğu bir köy.

Evleri daha yakından incelemek için yukarı çıktım ama ineklere ama ineklere zarar vereceğimi sanan bu dev kangal köpeklerle aram iyi olmasına rağmen beni ürküttü. Fazla oyalanmadım.

MAHMUTBEY CAMİİ

Kastamonu’ya girmeden Daday yoluna saptım. Hedefim 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine giren Kasaba köyündeki Çivisiz Cami diye de bilinen Mahmutbey Camii. 1366 yılında Candaroğlu Beyliğinin hükümdarı Emir Mahmut tarafından yaptırılmış. Oldukça geniş bir alana yayılmış köyün içinden geçen dere üzerine yapımı devam eden birkaç köprü ve yollar nedeniyle biraz zor da olsa sonunda ahşap minaresini görebildim.

Kasaba Köyüne girdikten sonra hiç kimseyi görmedim. Camide göreceğimi umuyordum. Ama yok. Terk edilmiş gibi. Belli ki Cami için UNESCO belli bir fon ayırmış ve onunla bir şeyler yapılmış vaktiyle. Arabadan inip caminin kapısına yöneldim. Kapısı Nakkaş Mahmut oğlu Abdullah tarafından yapılan görkemli bir kapı. Türkiye’de çok nadir örneği bulunan caminin orijinal kapısı güvenlik nedeni ile Kastamonu Etnografya Müzesine (Liva Paşa konağı) kaldırılmış.  Kilitli olmasından korkarak ittim. Hayır açıktı. Garip ama açık olmasından da korktum. Müzeleri Cami yapacağım diye uğraşanların böylesi benzersiz bir camiyi başı boş bırakmaları nedeniyle bir zarar gelmesindendi korkum.

İçine girdiğimde kelimenin tam anlamıyla büyülendim. Yazılarımı takip edenler bilirler böyle eserler karşısında hissettiklerimi, hayranlığımı veya eleştirimi ifade etmekte pek zorlanmam ama mekânın ıssızlığından mı, yoksa 700 yıl öncesinden gelen o muhteşem ahşap işçiliği ve hala rengini koruyan aşı boyalarının etkisinden mi veya ilginç mimarisinin mistik yansımasından mı bilmem çöküp kaldım minbere. Ne hissettiğimi anlatmam güç. En iyisi birkaç fotoğraf vermek belki de.

Camiden çıktığımda meraklı gözlerle bana bakan bir ihtiyarla karşılaştım. Sordum burası ibadete açık değil mi diye? “Elektrik yok o nedenle kullanılmıyor. Yalnız bazen Cuma namazlarında geliyoruz” dedi. Bu ilginç. Çünkü bu caminin ilk yapılışı da yalnızca cuma namazı için zaten. Artık Kastamonu’ya gidebilirim. Ama sizin vaktiniz varsa ve mide durumunuz müsaitse çiftliklerin arasından Daday’a gidip etli ekmeğini tadın derim.

KASTAMONU KALESİ

Şehrin simgesi olan bu kale öncesindeki Seyrengah tepesine çıkıp oradan kalenin fotoğrafını çekmek istedim ama tepeye yapılmış sevimsiz bir restorant ve öncesindeki yapılaşmayı görünce girmeyip direk kaleye çıktım. Bu kalenin daha sonra Saat Kulesi tarafından çektiğim fotoğrafı.

Her ne kadar kale çevresinde yapılan arkeolojik yüzey araştırmalarındaki buluntular orta tunç çağına (MÖ 2000-2500) tarihlense de kalenin tahkimatına MS 7. yüzyılda başlandığı ve MS 11. yüzyılda (Bizans dönemi) Komnenos Hanedanlığı tarafından kaleye bugünkü şeklinin verildiği bilinmekte.1284 yılında Kastamonu Kalesi Türklerin eline geçmiş.

Kalenin bu merdivenlerinden inerken kalenin mükemmel Türkçe bilen Bizanslı komutanının çapkın kızı Moni’nin Türklere aşağıdaki kapıyı açmak için inmesi canlandı gözümün önünde. 😅

EVKAYA MEZARLARI

Kastamonu’nun tarihi MÖ. 7 yy kadar uzanıyor ve kentin içindeki kaya mezarları bunun kanıtı olarak duruyor. Antik dönemde burası Paflagonya yurduymuş, savaşçı ve yiğit bir halkmış Paflagonyalılar. Paflagonyalılardan geriye bu kaya mezarları kalmış yadigâr. Alanda üçü anıtsal olmak üzere toplam 8 adet kaya mezarı var.

Anıtsal mezarların ikisi içerisindeki mezar odalarında ikişer adet ölü sediri yer alıyor. İçerdeki sunaklar Frig kültür etkisi altında buranın kaya mezarları yanı sıra kutsal tapınım alanı olarak da kullanıldığını anlamı taşıyor.

Alana ismini veren Evkaya Mezarı, sütunlu ön cephesi ve alınlığındaki “Potnea Theron” – “Hayvanlar Hakimesi Tanrıça” betimlemesi ile ilgi çekmekte. Ayrıca kale manzaralı olduğunu da belirtmek isterim.

SAAT KULESİ  

Saat Kulesi 1885 yılında Kastamonu’ya sürgün olarak gönderilen Abdurrahman Paşa döneminde yapılmış. Saatin mekanizması ise paşa gibi sürgün. Sürgünün sebebinin Abdülhamid’in kızının saatin sesinden korkup çocuğunu düşürmesi olduğu rivayet edilir. Araştırmacı ruhum nedeniyle saat tam 12’yi bekledim ve 12 kere çanın çalmasını dinledim. Net olarak söylüyorum Koskoca Abdulhamit’in torunu bu nedenle düşmemiştir. Olsa olsa fare filandır sebep ama fare yerine saatin sürgün edilmesi de Kastamonu için daha iyi olmuş tabi.

MOLA  

Mola’da değerli bir Arkeolog arkadaşımla buluşup İnebolu döneri mi, Kastamonu döneri mi sorusuna cevap bulmaya çalıştık. Sonrasında da İnebolu’da yaşayan bir

Kastamonulu büyüğümün telefonla yaptığı tavsiyeye uyup Kurşunlu han da kahve içtik. Ben de size tavsiye ediyorum.

NASRULLAH CAMİİ

Nasrullah Camii, Kastamonu’da Kadı Nasrullah tarafından 1506 yılında inşa edilmiş. Osmanlı İmparatorluğu’nun Kastamonu’da inşa ettiği ilk anıtsal eser ve Kastamonu’nun en önemli sembollerinden. Camiye değer kadar diğer olay ise Mehmet Akif Ersoy’un İstiklal Marşımızın sözlerini şiir olarak ilk bu camide okumuş olması.

Caminin şadırvanından restorasyon çok şey almış o kesin. Rivayete göre bu şadırvandan su içen yabancıların yedi yıl içinde ya Kastamonu’ya döneceğine ya yedi kez daha Kastamonu’ya geleceğine, ya da Kastamonu’dan evlenip kalacağına inanılırdı. O inanç da restore edildi mi bilmem.

NASRULAH KÖPRÜSÜ

Halk arasında Kambur Köprü olarak da bilinen bu köprü 1501 yılında yapılmış. İlk inşa edildiğinde orta kemeri 12 metre yan kemerleri sekizer metre olmak üzere 3 kemerli ve toplam uzunluğu 42 metre olan köprü daha sonra merdiven ilaveleri ile kısaltılmış. Kısaltmalar simetrik yapılmadığı içinde kendi de adı da kambur kalmış.

GIRTLAK MESELESİ  

Nasrullah Meydanı’nı çevreleyen Tarihi Çarşısı da meraklıları için son derece ilgi çekici bir yer. Burada asırlık pastırmacılarından, kalaycılarına kadar göreceğiniz çok şey, etli ekmekten tirit kebabına kadar yiyeceğiniz çok yemek var. Etli ekmeğin yan sıra Ecevit Çorbası, Banduma, Tirit Kebabı ve Kuyu Kebabı Kastamonu’ya özgü lezzetlerin başında geliyor. Kastamonu’nun pastırması, Taşköprü’nün sarımsağı, Tosya’nın pirinci -Sarıkılçık harikadır- ve sonbaharda toplanan Kanlıca mantarı tatmanız gereken lezzetlerden.

Pastırma sucuk için Tabakoğlu’nu tek geçerim. Ayrıca glutensiz siyez bulguru için de Arkeoloji Müzesinin hemen arkasındaki Siyez Evine uğrayın derim.

SEYDİLER  

Alışveriş sonrası İnebolu’ya dönüşe geçtim. Hemen Kastamonu çıkışı kahverengi Halime Çavuş Anıt Mezarı tabelasını görünce heyecanla daldım. Maalesef bulamadım. Google beni mezarlık mezarlık dolaştırdı. Zamanımızda maalesef İslam dininin putları haline getirilen onlarca türbeyi barındıran bu topraklar bir tek Halime Çavuşu kucaklayamamış dedim içimden.

Neyse ki Seydiler ilçesi İstiklal yolu kahramanı Şerife Bacı için bir anıt yaptırmış. Tebrik ve teşekkür ediyorum kendilerine.

ECEVİT HAN  

Burası da Çolakoğlu sponsorluğunda restore edilen İstiklal yolunu kullanan onlarca aydını misafir eden meşhur Ecevit Han. Şunu da belirteyim ki Bülent Ecevit’in babası Doktor Fahri Ecevit İnebolu Frengi Hastanesinde baş hekim olarak görev yapmıştır. Dedesi Mustafa Şükrü Efendi ise bu hanın bulunduğu köydendir ve Abdülhamit’in Dini konularda danıştay görevi yapan kurulunun başında bulunmuştur.

Ekim ayında modacıların deyimiyle doğa sarıyı patlatır. Sizi Küre Dağları milli parkından görüntülerle baş başa bırakıyorum. 👋👋

Bu bölümü İnebolu’nun tarihiyle bütünleşmiş bazı binalarını gezmek isteyenlere bir rehber niteliğinde hazırladım. Yaklaşık 3 saatlik bir yürüyüş ile tamamını görebilirsiniz.

TÜRK OCAĞI

Eylül 1893 tarihinde inşaatı tamamlanmıştır. Binayı yaptıranlar Karagüllezade Mehmet Yazıcı ile Karamanyan Hacı Ohanüs Ağa’dır. Daha sonra binanın mülkiyeti tamamen Karamanyan ailesine geçmiştir. 1923 yılındaki göçlerle birlikte Rumlar tarafından boşaltılmış ve kısmen Türk Ocağı olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Mülkiyeti 1929 nüfus mübadelesinde komple Türkiye Cumhuriyeti’ne geçmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, İnebolu ziyareti sırasında 27 Ağustos 1925 tarihli Şapka Nutkunu bu binanın balkonunda okumuştur. 1931 de halkevleri kurulunca bina İnebolu Halkevine dönüştürülmüş ve 1951 yılına kadar halkevi olarak kullanılmıştır. 1956-75 yıllarında otel, lokanta ve acente olarak, 1975-94 yıllarında halk eğitim merkezi olarak hizmet etmiş ve daha sonra kaderine terkedilen bina 2006 yılında restore edilerek bugünkü halini almıştır.

OĞUZ ATAY EVİ  

20. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilmiştir. Oğuz Atay’ın 1934 yılında doğduğu evin bir tarafında Oğuz Atay Sokağı diğer tarafında Ebe Zeynep Çıkmazı var. Ebe Zeynep’in Kızı Hanife Annemiz 1920-65 yılları arasında doğanların en az %50 sinin ebesidir.

BELEDİYE HİZMET BİNASI

20. Yüzyılın başında Belediye başkanı Mehmet Şevki Efendi tarafından yaptırılmıştır. Cumhuriyet Öncesinde Osmanlı Bankası olarak kullanılmıştır. Binanın büyüklüğü o zamanlar İnebolu’da deniz yoluyla yapılan ticaretin ne kadar yoğun olduğunun göstergesidir.

Daha sonra muhtelif devlet dairelerinin kullandığı bina 1980 yılında Endüstri Meslek Lisesi olarak kullanılmaya başlanmıştır. 2006 yılında ise Belediye Hizmet Binası olmuştur. Alt katında bir sinema salonu, Önünde ise İnebolu’da doğan Şair Orhan Şaik Gökyay ve Oğuz Atay’ın büstleri bulunmaktadır.

KENT MÜZESİ  

Yaklaşık 100 yıl belediye olarak kullanılan ve önündeki şadırvanla birlikte İnebolu’nun en önemli simgelerinden olan ve tarihin birçok olaylarına şahitlik eden Eski belediye binası 2017 yılında kent müzesine dönüştürülmüştür. Önündeki Meydanda bir yapılıp bir yıkılan tarihi bir şadırvan bulunmaktadır.

İNEBOLU KONAKLARI

Kasabada koruma altına alınmış birçok bina vardır. Bunların bir kısmı restore edilmiştir, bazıları ise hala boynu bükük şekilde beklemektedir. Yapıların dış cepheleri aşı boyası ile boyanmıştır. Çoğunlukla kırmızı üzerine mavi ve beyaz renklerle hareket kazandırılmıştır. Çatıları ise yöreye özgü arduaz (marla) taşı ile kaplıdır. Evlerin genellikle dik yamaçlara yapılmalarından dolayı ortaya çıkan seviye farkından ön cepheden 2 katlı görünürken arka cepheler konakların asıl yüksekliği olan 4 katı da göstermektedir.

Konaklardaki haremlik selamlık uygulamasından dolayı, içlerinden çift merdivenle üst katlara çıkılmaktadır ve katlar birbirinden bağımsız bir şekilde ihtiyaçları karşılayacak biçimde planlanmıştır. Bu yapı tipini Karadeniz sahili boyunca yalnızca Abana, Bozkurt, İlişi ve Bozkurt’ta da görmek mümkündür.

KARADENİZ OTELİ

Nazım Hikmet, 1921 yılının ilk günü İstanbul Sirkeci’den kalkan “Yeni Dünya” vapuru ile Ankara’da ateşlenen kurtuluş hareketine katılmak üzere İnebolu’ya hareket eder. 3 ocakta Yusuf Ziya (Ortaç), Faruk Nafiz (Çamlıbel) ve Vala Nurettin’le birlikte İnebolu’ya varır.

İnebolu’da “Ankara vizesi” için bu otelde beklerler. Nazım İnebolulu gençlerle buluşur ve sohbetlere katılır. Burada Almanya’dan gelen Spartakistlerle tanışır. Onlarla sabahlara kadar yaptığı sohbetler onun hayatı boyunca sergilediği siyasi duruşunun temellerini oluşturur. Faruk Nafiz ve Yusuf Ziya’ya vize çıkmaz. 28 Ocak tarihinde onlar eve dönerken Nazım ve Vala yola çıkarlar. Yürüyerek 10 günde Ankara’ya varırlar.

ESKİ KARAKOL BİNASI  

Eski karakol binası Karadeniz Otelinin tam karşısındadır Nazım Hikmet bir mektubunda Karadeniz Otelini seçme nedenlerinin her gün imza vermek zorunda oldukları karakola ve aynı zamanda kasabadaki lokantalara yakınlığını olduğunu yazmıştır.

Nazım Hikmet ve Vala Nurettin’in İnebolu’da olduğu süre içinde İnebolu ve Abaş Tepe Türbesi adlı iki şiir yazdıkları bilinmektedir. Her iki şiirde Abaş tepede yazılmıştır. Yukarına o yıllara ait 4 orijinal kartpostal oluşan ve renklendirilen panorama onların şiirleri yazarken gördüklerini birebir göstermektedir.

ASKERLİK ŞUBESİ  

Askerlik Şubesi 19. yüzyılın sonunda Abdülhamit tarafından yaptırılmıştır. Osmanlı’nın kapitülasyon çıkmazına girdiği dönemlerde her önemli liman şehrine Fransızca eğitim veren Ticaret Lisesi kurulması zorunlu kılınmış ve okulun kurulması için Galatasaray lisesinden gelen hocalar bu binanın kendilerine ayrılan bölümünde kalmıştır. Bu binanın önemli hikâyelerinden biri de Abdülmecit in oğlu Şehzade Ömer Faruk’un kurtuluş savaşına katılmak için İnebolu’ya gelişidir. Birçok İngiliz kontrol noktasını aşarak İnebolu’ya ulaşmış ve Ankara’ya geçiş izni çıkana kadar güvenlik nedeniyle bu binada beklemiştir. Atatürk’ün tavsiyem İstanbul’a dönmesidir şeklindeki cevabı üzerine geri gitmiştir.

Cumhuriyet yıllarında da uzun süre askerlik şubesi olarak hizmet vermeye devam eden bina eski Hükümet binası ile hapishanenin de yanması ile bir süre hapishane olarak da kullanılmıştır. Hemen önünde iki adet de Anıt Çınar ağacı bulunan binanın muhteşem bir de bahçesi vardır. Maalesef hiçbir şekilde değerlendirilmeden yıkılmayı beklemektedir. Şu anda o kadar bakımsız ki bırakın gezmeyi düzgün bir fotoğrafını çekebilmek bile imkânsız.

İNEBOLU DENİZ FENERİ  

Denize bakan yamaç üzerindeki 145 yıllık bu fener birçoğu gibi yalnızlığa terkedilmiş o acı tatlı anılarıyla.

• İkametgâh : İnebolu Burnu
• Doğum tarihi : 1863
• Boyu Denizden: 38 metre         
• Yerden : 9 metre
• Görüşü : 11 mil     
• Durumu : Tekaüt

TEVFİKİYE CAMİİ

1903 yılında II. Abdulhamit döneminde Çarşı içine bir kilise yapılmaya başlanmış. Buna tepki olarak da halk tarafından yapılan bağışlarla bu cami inşa edilmiş.

Aşağıda Tevfikiye camiinin kitabesi ve bahçesinde 1931 yılında Ahmet Ziya tarafından konulan ve doğruya çok yakın gösteren güneş saati görülüyor.

Kısa notlarla şehir merkezindeki bazıları biraz da iç burkan binaları gezmeye devam edelim:

İlk fotoğraftaki bina 1884 yılında yapılmış ve orijinali alt katı şapel üstü İtalyan Ticari konsolosunun evi olarak yapılmış. İkincisi ise 130 yaşındaki Eski Liman Dairesi binası.

1881 yılında Abdülhamit tarafından yaptırılan Hamidiye bilinen adıyla Küçük Cami ve 1868 yılında inşa edilmiş cumhuriyetin ilk yıllarının Kız akşam sanat okulu olarak hizmet vermiş en eski Rum binalarından biri.

İlk fotoğraf Karadeniz İlkokulu. Bir çok büyüğümüz bu binada tanışmış harflerle rakamlarla. Önce bir katı yıkılmış, sonra terkedilmişti hepten. 2023 yılında maalesef restore edildi. İkinci ise Çeşme Hamamı. İki sebeple tercih edilirmiş bu hamam. İlki bu hamamın külü “iti” olurmuş. Onun için herkes bu hamamdan kül almak istermiş. İkincisi ise eskiden Kurnanın yanından bile deniz manzarası varmış.

Orijini Pontus kilisesi. Üst balkonundan İskelle burnundan yükselen güneşi diğer taraftaki pencereden ise Boyranaltından güneşin batışı izlenebilir. Bu binayı İnebolu Kültür Merkezi yapma hayali kurdum. Sağda ise başkatibin evi. Bir simetri başyapıtı.

Boyran mahallesine uğrayalım. Solda türünün tek örneği bir ahşap ev. Sağda ise bu mahalledeki eski taş binaların sonuncusu.

Son olarak üç eve daha uğrayalım. İlki Boyrandan Avaraya çıkarken ilk köşede sol tarafta sarmaşıklar arasından taşların kendini göstermeye çalışan ahşap ev. Belki de 40 yıldır savaşıyor çökmemek için. İkincisi Hastane üstüne çıkarken keskin viraja konuşlanmış bu ev. İçinden yedi cüceler çıkacakmış gibi gelir bir havası var. Yürüyüşü üçüncü fotoğraftaki kaymakam yokuşundaki evle tamamlayalım. Özelliği benim doğduğum ev. Malum halk ozanlarının son kıtada isimleri geçer.

Önce kitabın yazarını tanıyalım.

YEVGEVİ YEVGENEVİÇ LANCEREY

Yevgeni Yevgenyeviç Lanceray, Rusya’nın St. Petersburg’da 23.08.1875 de doğan Rus grafik sanatçısı, ressam, heykeltıraş, mozaikçi ve illüstratör. Büyük büyük dedesi Besteci, babası heykeltraş, dedesi, bir amcası ve erkek kardeşi mimar, diğer amcası sanat eleştirmen, kız kardeşi ressam. Kısacası Lanceray’ın büyüdüğü ev ev değil güzel sanatlar akademisi adeta. Tabi bunlara yeğeninin Peter Ustinov olduğunu da eklemek lazım.

Lanceray ilk derslerini 1892 ve 1896 yılları arasında St. Petersburg’daki İmparatorluk Sanatları Teşvik Derneği Çizim Okulu’nda alıyor, daha sonra 1896-1899 yılları arasında Paris’te Academia Colarossi ve Academia Julain’da eğitimine devam etti. Fransa’dan Rusya’ya döndüğü 1899 yılında Saint Petersburg’da kurulan ve aynı adı taşıyan bir sanat dergisinden esinlenen “Sanat Dünyası”  adlı Rus sanat hareketine katılıyor ve bu süreçte 18. yüzyıl Rus tarihini ve sanatını inceliyor. ilk önemli çalışmaları 1890’ın sonlarında, 1900’lerin başında yapıyor.

Lanceray’in en ünlü duvar resmi, Moskova Kazan Tren Garı’nın tavanında yer almaktadır.

Lanceray, 1917 devriminden sonra St. Petersburg’dan ayrıldı ama “Sanat dünyası” gurubunun Rusya’da kalan tek üyesi (ailesi dahil) oldu. Geleneksel resmin ve burjuvazinin temsilcisi olarak, yeni Sovyet hükümetinde uzun süre büyük talep görmedi. 3 yıl Dağıstan’da, sonrasında 12 yıl Tiflis’te yaşadı. 1934 de Moskova’ya taşındı ve 71 yaşında Moskova’da öldü. Üç yıl sonra yani 1945 de Devlet Halk Sanatçısı unvanını almasının ona bir yararı olmadığı kesin.

Yukarıdaki oto portresi 2024 Ekim’de Ankara’da onun eserlerinin AI ile renklendirilerek sergilendiği “Kurtuluş’un Türkiye’si 1922 Ankara Yazı” sergisinden alınmıştır. Sağda ise 2004 tarihinde Bora Mehmet Perinçek tarafından tercümesi yapılarak basılan kitap kapağı var.

SANATÇININ İNEBOLU İZLENİMLERİ

Ankara’da Sovyet Elçiliğinde görevli N.D. Romanov’ un önerisi ve resmi diplomatik
temsilcisi S.İ. Aralov’un daveti üzerine Yevgeniy Lanceray 1922 yılının Mayıs ayında Tiflis’ten Ankara’ya gitmek üzere yola çıkar. Yolculuktan yaklaşık 10 gün önce, 19 Mayıs’ta yakın bir akrabasına yazdığı mektubunda ‘‘sanırım St. Petersburg’da da hayat tıpkı buradaki gibi can sıkıcıdır, bu nedenle hiç olmazsa gözlerime şenlik veren
mutluluklara veda etmek istemiyorum’’ der ve Türkiye seyahatine çıkar
Lanceray her yaptığı seyahatte olduğu gibi yolculuk boyunca hem kara kalem eskizleri yapar, hem de düzenli olarak notlar tutar. Türkiye seyahati esnasında da tutmuş olduğu notlarından, suluboya, guaş, çini mürekkebi ile çalışılan resimlerinden bu yolculuk hakkında oldukça önemli ve kapsamlı bilgi ediniliyor.

30 Mayıs 1922 tarihinde Tiflis’ten trenle yola çıkan Lanceray 3 Haziran’da Batum’dan Trabzon, Hopa, Rize, Samsun limanlarına uğrayan bir gemi ile İnebolu’ya doğru yol alır. Bir ressam olarak sahil ve dağ manzaraları dikkatini çeker ve hemen eskizlerini yapar, ayrıca Trabzon’u çevreleyen fındık bahçelerini de anlatır. Batum’dan yola çıktıktan bir gün sonra gemi Samsun limanına ulaşır. Lanceray bu limanda bir torpido gemisi gördüklerini ifade eder. Samsun’dayken geminin kaptanına Türk yetkililer tarafından İnebolu’dan Samsun’a doğru bir Yunan savaş gemisinin seyrettiği haberi verilir. Rus gemisinin kaptanı kıyıdan ayrılma kararı alır. Ressam ve gemidekiler Yunan savaş gemisinin Samsun’u yaylım ateşine tuttuğunu ve bu nedenle şehir içinde yangın çıktığına tanık olurlar.

Yolculuğun dördüncü gününde gemi İnebolu’ya ulaşır ve Y. Lanseray ile kendisine eşlik eden arkadaşı karaya inip buradan Ankara’ya devam etme kararı alırlar. Ressam notlarında İnebolu halkının Yunan savaş gemisinin gelişinden duyduğu endişeyi dile getirir.

7 Haziran 1922 tarihli resimden ve notlarından da anlaşıldığı gibi savaş korkusuna kapılan İnebolu halkı sahilde stoklanan mal ve eşyaları kent içine taşır, tekne ve sandallar da kızaklarla çekilerek sahilden uzaklaştırır. Yukarıda o gün çizdiği resmi ve o resmi çizdiği otelini (Sahil Otel) görebilirsiniz.

Üstte Lancerey’in taşlarını resmettiği mezarlık-1990’lı yılların sonuna kadar oldukça fazla sayıdaydı- ve bunları sınıflandırdığı esgiz çalışmasını görebilirsiniz.

Y. Lanserey Ankara’ya gitmek üzere arabayla yolculuk yapar. İlk edindiği izlemimler oldukça olumludur. Ülkedeki insanların işgalcilere karşı büyük bir mücadele vermelerine rağmen, onları umutlu gördüğünü dile getirirken, yolculukla ilgili çok ayrıntılı bilgi de verir:
‘‘Mutlu bir ülke, zengin ve güzel; etrafta yerleşim yerleri görülür, geçtiğimiz yol oldukça kalabalıktı. Yol boyunca sıkça askeri teçhizat yüklü at arabalarıyla karşılaşıyoruz, konvoyun başındaki arabada denklere tutturulmuş üzerine yarım ay işlenmiş kırmızı bayrak dalgalanıyordu ’’. Yol boyunca birçok konvoy ve kervan görürler, ancak ressamın da belirttiği gibi, ‘‘asla bizi kızgın gözlerle, haykırışlarla, taş ve sopayla karşılayan ve uğurlayanlar olmadığı gibi, tam aksine asla kötülük ve kıskaçlık beslemeyen, açık, sade bakışlarla karşılaştık’’

Bilindiği üzere Kurtuluş Savaşı, İstiklâl Harbi ya da Millî Mücadele sırasında İnebolu üzerinden İstanbul’dan Ankara’ya yapılan malzeme ve insan naklinde Çankırı önemli bir aracı merkez rolünü oynamıştır. Lancerey’in bu konuda gözlemleri aslında İnebolu’dan Ankara’ya giden yolun önemini bir kez da vurgulamaktadır. Ressamın günlük notlarında Kastamonu, Ilgaz dağı geçitleri, Çankırı ve çevresindeki dağ ve tepelere, ovalara, nehir boyunca gördüğü deve kervanları gibi İç Anadolu’nun tüm coğrafi özelliklerine yer verilmektedir. Gördüğü manzaralar karşısında kayıtsız kalamayan Lancerey, şöyle der: ‘‘Eski dönemleri anımsatan bir tablodur bu!’’

Kitabın 21-25 sayfalarında 6-9 Haziran 1922 tarihleri arasında ve 72-80 sayfaları arasında da 16-23 Eylül 1922 tarihleri arasında İnebolu ve Kastamonu civarı hakkında o döneme ışık tutacak bilgilere yer veriliyor. Bu kitabın anlatımını yukarıda söz ettiğim sergiden aldığım ve Lancerey’in cephede çizdiği bir resimle bitirmek iyi olur diye düşündüm.

Bu yazıyı okuyunca ne gerek var bu kadar emeğe diyen olur elbette, hatta kafayı bozdu diyenler bile çıkabilir. Evet doğrudur uğraştım. Mesleğim doğruyu bulmak için bilimsel olarak kanıt ve ispatın şart olduğu pozitif bir bilim dalı ile ilgili. Ama tarih gibi sosyal bilimlerde durum farklı. Yazılı belge gerekiyor, doğru ve gerçekçi yorum gerekiyor.  Sözle nakledilen yazılı kaynağı olmayan veya çoğu kaynakla ters düşen yazılar tarih değil masal gibidir daha çok.

Tarih ile ilgili sık söylenen bir laf vardır. Tarih tekerrürden ibarettir. İbaret kısmı değil ama tekrar kısmına katılırım. Ama bu tekrarların aynı şekilde sonuçlanması anlamına gelmez.  Doğru önlemlerle tekrarın kötü etkilerinden kurtulmak hatta tekrarını engellemek dahi mümkündür. Olayı deprem gibi düşünelim mesela, belli aralıklarla olur. Tekrar eder yani. Bu nasıl olsa yine olacak diyerek ders ve önlem alarak hasarı azaltamamayı gerektirmez. Önlem almak akıl gereğidir ve depremin kötü etkisi çok aza indirilebilir.  İnsanlar tarihin tekrarından da ders almalıdır.

Bu nedenle tarih belgelere dayandırılarak doğru olarak ortaya konulmalı sebep ve sonuçları değerlendirerek doğru yargılar oluşturulmalıdır. Aksi karışıklık yaratır. Tarih konusunda yapılan hatanın tam da bu yönlendirici özelliği nedeniyle büyüğü küçüğü olmaz. Ve tarih övünmek için değil daha çok yönlendirmek için vardır. Atalarınla fazlaca övünmek yerine onların seninle övüneceğini düşündüğün şeyler için çaba harcaman daha değerlidir.

Cumhuriyet öncesi İnebolu’yu bir nebze de olsa gözünüzde canlandırmaya ve yok olmaya yüz tutan bilgileri size aktarmaya çalıştım. Umarım işe yarayacaktır.

OSMAN SAATÇİ KIRKSEKİZOĞLU

“Beyza” İnebolu’da yaşayan bir gencin romandaki adıyla Hami’nin -aslında kitabın yazarı Ali Osman’dır ve bu anlamda en azından bir bölümü otobiyografi olma özelliği taşmaktadır- Rüştiyeyi bitirene kadar İnebolu’daki hayatını ve görüşlerini ardından Kahire’ye gitmesini orada Beyza adlı çok zengin ve adeta bir melek güzelliği ve saflığındaki bir kıza evlilikle sonuçlanan aşkını ve bu adeta rüya gibi olan bu birlikteliğin bir trajedi ile sonlanmasını anlatıyor. Biz burada ilk bölümü inceleyeceğiz. Bölümün başında kaynak kitabın yazarı Ali Osman Kırksekizoğlu ile tanışalım. Buyurun…

Osman Kırksekizoğlu 1891 tarihinde İnebolu’da doğmuş. Babası Âli Osman Saatçi. Mehmet Galip ve Mustafa Rahmi adlarındaki iki erkek ağabeyi varmış. Saatçi ailesi 20. yüzyılın başlarında elma ve yumurta ticareti yapmış. İç Anadolu’nun yumurta ve elmasını toplayıp Avrupa’ya ihraç ediyorlarmış.

Osman Bey İnebolu’da gençliğinde ney üflemeyi ve saat tamirini öğrenmiş. Babasının isteği üzerine Kahire’ye gidip Cami ül Ezher’de dinî bilimler tahsili yapmış. Mevlevî tarikatına girmiş ve gerek Kahire’de gerek İstanbul Galata’da Mevlevihane’ye gitmiş. Bu arada Marsilya açıklarında mal yüklü bir gemileri batınca aile ticareti bırakmak zorunda kalmış ve saat tamirciliği ailenin tek geçim kaynağı olmuş.

Cumhuriyetin ilk yıllarında Millî Eğitim Bakanlığında müfettişlik yapmış. Tanrılar Ölüler romanını 1933 yılında Konya Akşehir’de bitirmiş ve aynı ilçede Baykara Selami adlı bir romanı daha Akşehir gazetesinde tefrika edilmiş -bu roman hakkında pek bilgi yok-. Aksaray’da ilkokul veya ortaokul öğretmenliği de yapmış.

“Beyza” romanını 1932 tarihinde İnebolu’da tamamlamış. Yukarıdaki resimde “Beyza” romanının 1938 baskısı ile Osman Saatçinin imzaladığı ve kitabın sonundan anladığım kadarı ile 11 Nisan 1936 tarihinde tamamladığı “Tanrılar ve Ölüler” romanının – ki üzerinde Çorum Kütüphanesinden düşümünün yapıldığı yazılı- 1936 baskısı var.

Babasının ardından ağabeyleri de vefat edince Osman Bey tüm ailenin sorumluluğunu üstlenip İnebolu’ya dönüp gaz bayiliği (Mobil) yapmaya başlamış. O yıllarda evler gaz lambalarıyla aydınlatıldığı için gazyağı ticareti çok iyi gelir getiriyormuş. Romanlarında babasının adı Âli Osman’ı kullanan Osman Bey’in saatçilik, romancılık, gaz bayiliği ve Neyzenlik dışında başka marifetleri de varmış. Söz gelimi; ölümüne yakın dönemde ruh bilimiyle uğraşıyormuş, hayvanların haberleşme sistemlerini inceliyormuş, felsefe, tarih ve dinler konusunda araştırmalar yapıyormuş.

Saatini güneşe bakıp ayarlayacak derecede zamana hâkim olması da başka bir özelliği. Tüm bu bilgi ve becerisi ona “Ayaklı Kütüphane” denmesine yol açmış.

Yukarıda Osmanlıca ve Türkçe “Saatçi Biraderler” antetli ticari yazışmalar ve Osman Bey’in “Beyza “adlı romanı yazdığı İnebolu’daki evin fotoğrafını görebilirsiniz. 27.09.1952 tarihinde Ankara Numune Hastanesinde ameliyat sırasında vefat etmiş ve evlenip çocuk sahibi olmadığı için mirasını yeğenlerine bırakmış.

Ali Osman Kırksekizoğlu’nun Beyza adlı kitabından alıntılar yapacağım bu bölümde sizleri 1908 yılının mayıs ayına götüreceğim. O dönemde İnebolu’nun genel görünüşü, sosyoekonomik yapısı ve o dönemde yaşayan tipik insanlarını inceleyerek bu bilgileri gelecek nesillere aktaran köprü görevini yerine getireceğim. Bunu yapma sebebim bu kitabın gerek kötü basım tekniği, dizgi yanlışları, noktalama işareti hataları ve kullanılan dilin çok eski kelimeler içermesi, gerekse kitap okuma alışkanlığının gitgide azalması gibi nedenlerle bu bilgilerin yok olacağı dair endişem. Artık çok nadir çıkan birkaç kitap kurdu veya bu konuda çok spesifik araştırma yapanlar dışında bu kitabı okuyacakların bir elin parmaklarını geçeceğini sanmıyorum. 

GENEL GÖRÜNÜŞ  

O yıllarda İnebolu’ya gelenler genellikle deniz yolunu kullanıyormuş.  İstanbul tarafından geliniyorsa Kerempe burnunu aştığınızda İnebolu’da birkaç bina ile bir minare ve bir de kilise kubbesi görülürmüş. Kasaba Kiriş (Geriş) Dağının denize doğru kıvrılarak uzanan ve düz tarla denilen ucu içinde saklandığı için iyice yaklaşmadan tam olarak görülmezmiş. Eğer Sinop tarafından geliyorsanız ilk olarak yalnızca bütün rüzgarlara açık Çeşme mahallesinde birkaç zarif ev göze çarparmış. Daha sonra da küçük bir koya gizlenmiş çoğunlukla Rumların oturduğu Patriyüs köyü görülürmüş. Karayoluyla Kastamonu’dan gelirken ise Kabalar doruğunu aşınca her cins meyve bahçeleri ile cennete benzeyen İnebolu derin ve geniş bir kuyunun dibindeki güzel bir gül ve papatya bahçesini andırırmış.

İnebolu’nun çarşısı o dönem için çok modern bir mimariye sahipmiş. Barselona ile yoğun ticaret ilişkisi nedeniyle mi bilinmez ama bu şehrin çok küçük bir minyatürü gibiymiş adeta. 1885 yangınından sonra Abdurrahman Paşa tarafından İtalyan Mühendislere ölçtürülüp Mimar Baronevski tarafından hazırlanan 1885 tarihli kadastral plana uygun olarak yapılan satranç tahtası gibi geniş ve düzgün sokaklar açtırılmış ve her biri Arnavut kaldırım taşları ile döşenmiş. Çarşı içindeki tüm binalar taş ve tuğladan inşa edilmiş.  Çarşıya yakın olan evlerde estetiği öne alan mimarileri ve pencerelerinde kafes olmaması ile dikkat çekiyormuş.

Özellikle yazın günde iki kere çarşı içindeki tüm sokaklar tulumbacılar tarafından yıkanırmış. Çarşı dışındaki yollar ise şose denilen güzergâh hariç toprak yollarmış. Şose ise adından da anlaşılacağı gibi taş kırıkları üzerine kum dökülüp sıkıştırarak yapılırmış, çamur olmadığı için kağnı ve at arabası için çok daha uygunmuş. Şose tabir edilen yol çarşıdan askerlik şubesine gider orada ikiye ayrılır, bir ucu hastanenin oradan düz tarlaya, diğer ucu ise çayın kenarına inip oradan da İki çaya ulaştırmış.

Osmanlı’nın o dönemine bir göz atmak havayı koklamak açısından daha doğru olacaktır. Osmanlının başında 32 yıldır II. Abdülhamid varmış. Mithat Paşa ile anlaşarak 1876 yılında tahta çıkan Abdülhamid ardından Devletin ilk anayasası olan “Kanuni Esasiyeyi” ilan edip 3 ay içinde de 115 kişiden oluşan meclisi göstermelik olarak kurmasına rağmen bu meclisi bir yıl içinde işlevsiz bir hale getirerek baskının şiddetini artırmış. 1,5 milyon kilometre karelik toprak kaybının yan ısıra kapitülasyonlara esir olup devleti borç çıkmazına sokmuş. Bu durum onun en önemli askeri güç ve vergi kaynağı olan Anadolu’nun Müslüman tebaası üzerindeki baskılarını artırmış ve bunu çeşitli din ve hamaset hikayeleri anlatan sözde müderrisler ile örtbas etmeye çalışmış. Göz boyama devrinin en güzel örneklerinden biri hacca gidenler 50 günde değil 5 günde gitsin diye başlanan bir Alman şirketine borç batağında iken milyonlar aktarılan ve Eylül 1908’de açılacak olan hicaz demir yolunun yalnızca 10 yıl Osmanlı hakimiyetinde kalmasıdır. Sonuç olarak 1908 yılının baharında tüm Anadolu giderek ilmi ve mali olarak fakirleşen ve savaşlarda verdiği kayıplarla da umutsuz ve ızdıraplarla dolu bir topluluğa dönüşmüş.

SOSYOEKONOMİK DURUM

İnebolu 1880 yılında önemli bir ticaret merkezi olarak Karadeniz’in Dünya çapındaki limanlarından biri olarak kayıtlara girmiş. Özellikle Sadrazamlık da yapmış ve 1882-1891 yılları arasında Kastamonu Valisi olan Abdurrahman Paşa döneminde ticari ve sosyal anlamda birçok gelişme yaşanmış. Bu dönemde liman inşaatına başlanmış ve aşağıda fotoğrafları görünen hükümet konağı ile dönemin şartlarına göre iyi donanımlı bir hastane inşa edilmiş.

Ayrıca gazhane, bir ilkokul, bir rüştiye, bir medrese ve üç tane de sübyan mektebi açılmış. Tüm bunlar ticaretin artmasına yol açmış haftada 4-8 yük gemisi limana gelir olmuş. Ayrıca 1906’da Fransızca eğitim veren bir Ticaret lisesi de eğitime başlamış. 1908 yılında merkez nüfusu yaklaşık 25.000 kişi olmuş.

Ancak bu ticari hareketlilikten oluşan zenginlik nüfusun yüzde onunu oluşturan gayrimüslimlere akıyormuş. Elbette Müslüman topluluk içinde de durumu iyi olanlar varmış ancak bunların tamamına yakını İnebolu’nun yerlisi değil payitahttan çeşitli sebeplere gelip İnebolu’ya gelip yerleşenlermiş. Bu tamamen son 32 yılın toplumda oluşturduğu bozulmanın kaçınılmaz sonucu imiş aslında. Müslüman topluluğun büyük kısmı taş ustalığı, dülgerlik balıkçılık, rençberlik, kayıkçılık gibi işlerde çalışıyor, durumu daha iyi olanlar ise terzilik, marangozluk, demircilik gibi zanaatla uğraşıyor veya kahveciler gibi küçük esnaf sınıfını oluşturuyormuş. Müslümanların ticaretle uğraşmamaları ile ilgili kaynak kitapta yazarın dediklerine bir göz atalım:

“Müslümanlar için hayat gözlerini mezara dikerek geçireceği bir görev, ebedi bir tembellik telkin eden dini inancın asırlardan beri yığıp getirdiği isteksiz bir çalışma, ölmeyecek kadar bir didinme ile yetinme, en hayati işlerde bile kulağını ezan sesine dikerek işini bırakmaya hazır yaşama idi. Bütün Anadolu gibi İnebolu halkı da ahiretin sekiz cennetindeki zevkleri yedi cehenneminde mevcut işkenceleri düşünmek, o zevklere kavuşup azaplardan kurtulmak için çalışıyor, yalvarıyor, camileri inletiyordu.”

Özetle o yılları yaşayan Ali Osman Bey böylesi örneklerle Müslüman halkın camide, kahvede, sokakta, tarlada, işte güçte her yerde kısır din muhabbetleri yaptığını, diğer tüm meraklarından arındığını ve zar zor yaşayabileceğinden fazlası için çalışacağına mukadderat zırhını giyip ibadete koştuğunu anlatıyor sayfalarca verdiği örneklerle.

Kötü geçen bunca yılın etkisi ile böylesi bezgin bir halkın on sene içinde toparlanıp Turgut Özakman’ın O çılgın Türklerine dönüşmesini sağlayan neydi?

20. Yüzyılın başından itibaren Kastamonu vilayetini Anadolu’nun diğer vilayetlerinden ayıran önemli bir fark oluşmaya başlamış. Öyle ki bu fark İnebolu’nun İstiklal Savaşı yıllarındaki şahlanışının en önemli sebebini oluşturmuş. Kastamonu II. Abdülhamit zamanında önemli sürgün yerlerinden biri olmuş. Vali Abdurrahman Paşa da onlardan biridir aslında. Sürgüne gönderilen bu kişiler bir anlamda o dönemde Osmanlının çöküşünü algılamış, eğitimli ve meşrutiyeti gönülden savunan, geleceğe bakan ilerici kişilermiş. Mülki, dini ve askeri bu kişiler sohbetlerinde, vaazlarında, nutuklarında halkı özellikle de gençleri yavaşta olsa etkilemeye başlamış. Aynı zamanda gayrimüslim nüfusun fazla olması Avrupa’dan gelen gazete ve dergilerin hatta Fransız ihtilali dönemi yazarlara ait kitapların elde edilebilir olmasını sağlamış. 2 yıl önce yani 1906 yılında aşırı vergilere karşı Kastamonu’da yapılan ve valinin görevden alınmasını sağlayan ayaklanma bunun ilk işaretidir. 19.12.1919 da Anadolu’nun işgaline karşı yapılan Osmanlı tarihinde Anadolu’da ilk kadın mitinginin de Kastamonu’da olması elbette tesadüf değildir.

HACI ZİYA EFENDİ

1908 Mayıs’ında İnebolu’da bu aydınlanmanın en önemli kişilerinden biri ile bir din adamı ile sizi tanıştırmak isterim. Hacı Ziya Efendi.

1878 yılında II. Abdülhamit meclis-i mebusanı dağıttığı zaman İnebolu’ya sığınarak evlenmiş, zamanının çoğunu İstanbul’da Beyazıt’taki evinde ve mukaddes üç ayları da mutlaka İnebolu’da geçiren Hacı Ziya Efendi tıbbiyenin son sınıfından atılmış, Abdülmecid’in hocalarından ders almış, Avrupa’yı dolaşmış ve hali vakti yerinde görünen biri imiş. Oldukça uzun boylu, seyrek beyaz sakallı imiş ve elinde iki metrelik kamış asa taşırmış. Üzerinde genellikle dört peşli uzun entari, başında beyaz takke ve burma sarık olurmuş. Vaazlarını Yahya Paşa Camiinde (orta cami) verirmiş. Adından olsa gerek Hamidiye mescidinde (küçük cami) vaaz veya ders vermez hatta namaz kılmaya dahi gitmezmiş.

Yukarıdaki fotoğraflar 1911 yılına ait bir Servet-i Fünun gazetesinden alınmıştır. İlk fotoğrafta dönemin Maliye Nazırı Cavit Bey çarşı içinde konuşma yapıyor. Kuvvetle muhtemel Hoca Ziya Efendi ön sıralardaki kavuklulardan biridir. (Cavit Beyin bu Ziyareti Osmanlı Bankasının açılışı ile ilgili olabilir). İkinci fotoğraf ise çarşı içinden Yahya Paşa Camiinin görünüşü.

Ders vereceği zaman camiye Roma Kardinali gibi yavaş adımlarla girer, rahlesinin başına oturur, cemaati şöyle bir süzdükten sonra girizgahı kısa tutarak direk öğütlerine başlar, mesneviden bir iki parça okur, mutlaka payitahtı çekiştirirmiş. Tüm vaazlarında ahaliyi ticarete teşvik etmeye gayret gösterirmiş.

En fazla da Hamidiye Mescidinde genellikle yaşlı talebelerine iki satır dini ibareyi saatlerce açıklamaya ve anlatmaya çalışan Padişahın büyük savunucusu müderris ve müftü Hamdi Efendi ile uğraşırmış. Ziya efendi birkaç yıl önce muhtemelen Hamdi Efendinin şikâyeti ile bir vaazı nedeniyle evinden alınmış ve Sinop zindanına gönderilmiş. Bir yıl sonra bir Paşanın kefaletiyle çıkmış ve döndüğünde değil geri adım atmak daha da sert vaazlara başlamış. Hocayı ezmek kolay iş değilmiş. Vali, kaymakam ve kasabanın eğitimli ileri gelenleri ona saygı duyar onun küçük bir iltifatını bile şeref sayarlarmış. Derslerine ise yalnız Müslümanlar değil, bazı seçkin Rum, Ermeni ticaret adamları hatta diğer ecnebi temsilciler dahi girermiş.

İşte bu adam İnebolu’da Müslümanların da Şirket kurarak ticarete girmelerine sebep olmuş, iki ay sonra II. meşrutiyet ilan edilince gençlerin kafasına hürriyet kavramını sokmuş, onları Namık Kemal ve Tevfik Fikret gibi yazarları okumaya teşvik etmiş. Kaynak kitapta kitabın kahramanı Hami yani Ali Osman dini eğitim almak için gideceği Kahire için yola çıkmadan daha önce ona Namık Kemal’in kitaplarını veren Ziya Efendiye hem vedalaşmak hem de tavsiyelerini almak için uğradığını yazıyor.

HAMİ İLE BİR ŞEHİR TURU

Şimdi tekrar o dönemin İnebolu’suna gidip Osman Bey’in anlatımdan toparladığım bir şehir turu yapalım.

Mayıs ayında güneşli güzel bir gün. İkindi ezanının okunmasına 1.5-2 saat var. Rüştiyeden arkadaş olan iki genç, Sabri ve Hami gezinmek için Şeyh Ahmet’in kahvesinden çıkıyorlar. Önce kiliseye doğru çay yoluna inip kasap sokağı boyunca yürüyüp halat tezgahına, oradan büyük bakkalın evinden sola fabrika yoluna giriyorlar. Un fabrikasının oradan şoseye çıkıp oradan da askerlik şubesine daha sonra tekrar sola dönerek hastane yoluna sapıyorlar. Hastanenin alt tarafındaki harman yerine iniyorlar.

Orada bir süre oturarak Karadeniz’in ufuklarına koşan güneşi seyrediyorlar. Sonra kalkıp düz tarlada yolun sonuna kadar yürüyorlar. Orada darphane sahiline yayılan sis tabakasına ve yaratanın sonsuz günlerinden birini daha alıp giden güneşe dalıyor gözleri. Ve ikindi ezanı okunurken düz tarla yokuşundan tekrar çarşıya iniyorlar.

İlk fotoğrafta sırasıyla un fabrikası, İstavri Fridas’ın evi ve arkada hastahane, ikinci fotoğrafta ise İstavri Fridas ve Kabak Yanya’nın evleri görülüyor. Aşağıda şemasını verdiğim bu 1,5 saatlik yürüyüş boyunca gördükleri ve konuştukları belki de o dönem yaşayanlar ile ilgili en geniş bilgiyi veriyor bize.

Bir bakalım kimler yaşamış o dönemde.

KİTAPTA ÖNE ÇIKAN KİŞİLERİ

Kahveci Şeyh Sait

Genç bir medrese öğrencisi olan Şeyh Ahmet o dönemlerde şu anda Ticaret odası olan binanın yerindeki kahveyi işletiyormuş. Genç iri yapılı biriymiş. Ayağında genellikle parlayan lui kumaşından zıpkası (genellikle Karadeniz’de giyilen dar paçalı bir tip potur) olurmuş. Titiz ve temiz giyinirmiş. Kahveden içeri girilince dört tarafında çıplak peykeler (dar sedir) ve ortada yerli malı arkalıksız küçük iskemleler, kahvenin sol duvarında ise iki basma tablo var. Birinde “medet ya Ali” yazısı diğerinde ise kenarları çiy, kaba boyalarla süslemiş

 “İstemez kimse rızası ile diyarı gurbet / Abudane serpilir insanı kısmet gezdirir”

yazan bir levha dururmuş. Sağ duvarda ise berberlik aynası ve üstünde okunaksız bir yazı ile adi kâğıda yazılmış

“Her seherde besmeleyle açılır dükkanımız / Hazreti Selman paktır pirimiz, üstadımız”

beyiti göze çarpıyormuş. Ağırlıklı müşterisi gençler, kayıkçılar, esnaf ve sanatkârlar. Nadiren tüccarlar ve hükümet memurları da uğrarmış.

İstavri Fridas Efendi

İstavri Fridas (Stavro Frydas) İnebolu’nun o dönemlerde önde gelen Rumlarından biri. Kısa ve tıknaz, uzun sarı bıyıkları, mavi gözleri varmış. Un fabrikasının karşısındaki çay yolunun yanındak i evde otururmuş. Evinin hemen karşısında şu anda harabe halde olan ve o zamanlar çift taşlı değirmen olan bilinen değirmenin bahçesinde küçük bir Müslüman mezarlığı bulunurmuş.

Yukarıda İstavri Fridas’a ait Osmanlı Bankası çek karnesi ve onun istanbula postaladığı iki zarfı (arkalarında mührü var)

Sinop’tan küçük yaşlarda gariban bir kunduracı çırağı olarak gelmiş. Doksan bin altınlık servetinin Boyran Mahallesi ve Avare köyünden çıkan ve Cenevizlilere ait olduğu zannedilen tarihi eserleri satarak elde ettiği rivayet edilirmiş. Hacı Ziya Efendinin yakın dostu gibi görünürmüş ama bu biraz yağcılık boyutunda bir dostlukmuş. Yalnız üç aylarda İnebolu’ya gelen hocanın şerefine Büyük Camiye bir sandık mum hediye etmek, evinin karşısındaki mezarlığın parmaklıklarını boyatmak gibi sözde hayır işleri yaparmış. .  Ramazan’da asla sigara içmeyen hatta cumaları hutbe için camiye giden bir Rum. Tabi üç oğlunu da Atina’da okula gönderdiği ve tam bir Türk düşmanı olarak yetiştirdiği de bilinen bir gerçek. Nitekim yıllar sonra büyük oğlu Aristatoli İnebolu’nun sözde Pontus valisi sıfatıyla İnebolu’da oluşan Rum çetelere liderlik yapmış.

Kaymakam Ahmet Bey

Hiçbir konuda fikrini ve kanaatini belli etmeyen Askeri Kaymakam. İriyarı olması ve kulaklarına kadar uzanan pos bıyıkları onun tipik özelliği. Hacı Ziya Efendinin derslerini kaçırmıyor. En yakın dostları Ermeni zengin Hacı Rupen, Çıkrıkçı Hasan ve Saatçi Salih Saim.

Haralambos Efendi

Haralambos Efendi İnebolu’nun en büyük un fabrikasının sahibiymiş. Çok uzun boylu, kara kuru tabir edilebilecek biri. Evi düz tarlanın en büyük evlerindenmiş.

Genel olarak siyaset ve din konularına girmez ama Kiriş dağının tepesindeki kilisede toplanan Pontuslulara para yardımı yaptığını ve Yunan Kralına hayranlığını da gizlemezmiş. Un fabrikası dışında diğer geliri ise sıkışan Türk tüccarlara yüksek faizle verdiği borçlarmış ve siyasi pohpohlamaları fazlaca olan kardeşi Yusefidis Efendi ile hiç geçinemezmiş.

Karagülle Hacı Mehmet Efendi

Sayısı yirmiyi geçen çeşmeyi hayrat olarak yaptırmış İnebolu’nun sayılı zenginlerinden biri.

Hacı Ziya Efendi ile çok samimiymiş. Kısa boylu, tıknaz vücutlu, siyah toparlak sakallı olup Lui çuhasından zıpka giyer ve kaylın baston kullanırmış.

Kabak Yanas

Baraş’ın meyhanesinde çıraklık ile başlayan Yanas İnebolu’nun zenginleri arasına birdenbire girmiş. Komşuları kel kafalı, iriyarı ve cahil cühela olan bu adama Gabak Gavur diye hitap ediyormuş. İnebolu’nun birinci sınıf kereste tüccarlarından ve birkaç yelkenli geminin, İnebolu Palas başta olmak üzere birçok sayıda binanın sahibi imiş.

Yukarıda Yanas’ın evinin restorasyon sonrası Butik Otel ve Sergi Salonu olarak kullanılmaya başlandığına dair bir yerel bir gazete haberi var. Reklamlarrr 🙂

İstavri Faridas’ın evinin karşısına şosenin hemen yanına konak yaptırmış. İki kızından sonra çocukları olmadığı ve erkek çocuk olmasına iyi geldiğine inandığı için komşu çocuklara serçe vurup getirmeleri için para verdiği rivayet edilir. Hep karısı ile ilgili olarak “çirkin karım bana uğur getirdi” diye bahsedermiş. Özellikle büyük kızı Resmina annesinin aksine çok güzelmiş ve Türk erkeklerine düşkünlüğü dedikodusu yapılırmış.

Hacı Rıza Bey

Altıkulaç ailesinin çocuklarından en büyük olanı. Narin vücutlu, orta boylu, beyaz sakallı, altın çerçeveli gözlükleri ve temiz giyinişi ile dikkat çekermiş. Yabancı temsilciler aracılığı ile gelen her türlü gazete, dergi ve kitap dahil olmak üzere kitap okumaya ayırırmış zamanının çoğunu. Saray ve din ile ilgili düşünceleri birebir uyuşmasına rağmen Hacı Ziya Efendi ile aralarında anlaşılmaz bir uçurum varmış. Adeta aynı görüşün iki uzlaşmaz fraksiyonu gibilermiş. Ama bu durum Ziya hocanın sıkı takipçilerinden olan Hacı Ali Osman (yazarın babası) ile yakın dostluklarını asla etkilememiş.

Mösyö Emilio Orsini

Yukarıda İtalyan Konsolosluk Binasının şimdiki hali, Acenteliğe 1900 yılında yazılan bir yazı ve 1909 yılında Orsini’nin kartı görülüyor.

İtalyan konsolos vekili ve acentesi Mösyö Orsini, 50 yaşlarında tostoparlak bir adammış. Her gün evinden şoseyi kullanarak Rus Konsolos Mösyö Pasanof ile iki çaya kadar yürüyüş yaparmış. Paris’te çıkan hürriyetperver Türkçe gazeteler Orsini sayesinde İnebolu’ya gelirmiş ve hem Hacı Ziya hem de Hacı Rıza ile dostlukları varmış.

Bunun dışında kitapta; kokonasının adı hala erik cinsinde yaşayan BÜYÜK BAKKAL, zengin ve köklü Ermeni Ohannes KARAMANYAN, her sene gelip kahvelerde kendi yaptığı koşmaları okuyan Çeşmi Baba, düğünlerde armonisi ile güzel polkalar çalan Patriyüslü HACI YUVAN, adına büyük camiye güzel bir billur avize hediye edilen BERBEROĞLU HACI SÜLEYMAN, İnebolu’ya gelip zengin olan tutucu ermeni KÖŞGÜRYAN Efendinin de adı geçiyor.

KISSADAN HİSSE

Kıssa İnebolu örneğini vererek Anadolu halkının yüzyıldan daha uzun zaman önce bir devletin sonunu getiren hatalar, hisse ise bunların tekrarlamamasıdır. Daha açık bir ifadeyle 1908 yılının Anadolu’su ile bugünün Anadolu’su arasındaki benzerliklerdir. 1908 yılında bezgin ve bitkin olan Anadolu insanı özellikle meşrutiyetin ilanından sonra Hacı Ziya Efendi gibi korkusuz ve ilerici insanlar tarafından aydınlatılmış ve aydınlanan toplum 10 yıl sonra içinden Atatürk gibi bir lider çıkarmıştır. Unutmamak lazım bir lider aydın bir toplum yaratamaz ama aydın bir toplum doğru lideri yaratır.